Appendix - of Long Sanskrit Passages
Volume IV pp. 828–833
Appendix - of Long Sanskrit Passages
APPENDIX—of long Sanskrit Passages
Page 118 Note 267. On pp. 117–118 above reference has been made to the re-admission into the Hindu fold of those that had been converted to Christianity or Islam by force or fraud or even voluntarily. Not only was there re-admission of those that were converted, but non-Hindus, such as Yavanas, Kirātas, Śakas, were absorbed into the Hindu fold and were induced to adopt the practices of Hindus (such as śrāddhas and gifts to brāhmaṇas) Vide Śāntiparva chap. 65. 13–21 quoted above in note 830 (p. 364). A Greek ambassador of king Antialikita (Antialkidas) named Heliodora, son of Diya (Dion), was accredited to the court of king Bhāgabhādra, called himself Bhāga-vata and raised a column in honour of Vāsudeva in the 2nd vol. 23 p 104). Usavadāta, son of Dinīka and son-in-law of Kṣatrapa Nahapāna, is described in one of the Nasik inscrip-tions (No. 14a in E, I vol. VIII at p. 85) as a Śaka, but made very extensive donations to brāhmaṇas at Broach, Prabhāsa and other placeṣ Part of one of his inscriptions is cited on p. 710 note 1618 above. Though the name Usavadāta (Ṛṣabha-datta) is a Sanskritized one the two names Dinīka and Naha-pāna of the Kṣaharāta race appear to be non-Indiaṇ Abhiras, Hūṇas and Gurjaras became absorbed into the Hindu community. People, after being made Moslems, returned to their original communities and godṣ Moslem writers make this clear. Vide Elliot and Dowsons’ ‘History of India’ vol. I. p. 126 (‘the people of India had returned to idolatry, excepting those of Kasa’) and Alberuni’s India (tr. by Sachau) vol. II. pp. 162–163 where he refers to the return of Hindu slaves in Moslem coun-tries to their country and religioṇ Prof. D. R. Bhandarkar in ‘Some aspects of Ancient Indian Culture’ (1940) pp. 59–65 presents a very lucid and informing summary of the evidence on this point of the re-admission of those that were converted and of the absorption of non-Hinduṣ But it is not known what procedure was followed for this purpose. Therefore, a model rite for the return of a convert is set out here. देशकाल-कामाशक्त्यादि विचार्य अल्पत्व-अल्प-गुरुणांमन्यतेम् प्रायश्चित्ते निश्चित्य 'ओं तथा। अमुकामायश्चित्तं कृत्वा परावर्तनविधिना भवान् संशुद्धो भविष्यति 'इति ब्रूयुः। परावर्तनार्थेन सूयते वासश्च दद्युः। स च तत्परिष्यात् । तत परावर्तनपुरुषाने पूर्वाभिमुख उपविश्य आचम्य प्राणानायम्य 'इह पृथिव्यां जम्बूद्वीपे भरतवर्षे दक्षिणापथे (‘आर्यावर्ते। इति वदन्त्यन्ये उदत्तरा ) अमुकाग्रामे अथ अमुकसंनवत्सरे अमुकषण्डे अमुकमासे अमुकपक्षे अमुकतिथौ अमुकवारे अमुकनक्षत्रे हिन्दुधर्मे परावर्तनार्थमयं सिद्धेरुपेदिष्टे प्रायश्चित्तं करिष्ये। इति सङ्कल्प्य प्रायश्चित्तं कुर्यात् । सङ्कल्पोत्सार्य आासने प्राङ्मुख उपविश्य स्वदक्षिणतः परा- वधिपार्श्वेदेवाय आपनस्य कारयित्वा स्वये हिराचम्य पवित्राणपि प्राणानायभ्य गणपती ध्यायेत् । 'ओं गणाना त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनामपुमश्रवस्तमम् । ज्येष्टराजं ब्रह्मणां ब्रह्मस्पत आ न श्रुवण्वन्नुतिम सीद सादनम्” इति प्रार्थयेत् । 'ओं महागणपतये नमो नमः। निर्विघ्नं कुरु’ इति नमतेो। ततो देशकालौ सकल्य 'इह पृथिव्या ... नक्षत्रे अस्य परावर्तनच्छो. परावर्तनविधिं करिष्ये 'इति सङ्कल्प्य पुण्याहवाचनं कुर्यात् । 'अस्य परावर्तनस्य कर्मणो. परावर्तनार्थनस्य कर्मण. पुण्याह भवन्तो ब्रुवन्तु' इति प्रार्थयेत् । शिष्टाः 'ओं पुण्याहम् 'इति ब्रुयुः। आचार्य: 'अस्य परावर्तनौ. करिष्यमाणपरावर्तनारुण्वपाय कर्मणि स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्तु 'इति ब्रूयात् । शिष्टास्तु 'ओं स्वस्ति 'इति प्रतिब्रुयुः। आचार्य 'अस्य परावर्तनौ. करिष्यमाणपरावर्तनारुण्वस्य कर्मणि ऋद्धिं भवन्तो ब्रुवन्तु' इति ब्रूयात् । शिष्टा: 'ओं कर्म ऋध्यताम् 'इति प्रतिब्रुयुः। तत शिष्टासंस्कृत्य प्रणम्य च विसर्जयेत्। तत आचार्ये गोमयालेपे शुद्धा स्थले शुद्धदा चतुर्थांशरडुल्लमासं समचतुरस्र चतुरङ्गुलस्रं स्थण्डिल कृत्वा अग्र्दयम् तत्र, ओं भूभुवः स्वः प्रवेशकानाममत्रिण प्रतिष्टापाम्मीमुखादिरुि प्रतिष्ठामयेत् । प्रदीप्तमत्रवन्ते सिंदसिंधे बन्यानांच वन्दानन्यं । आग्रो परिषदसुराष्पादिश्रम देवदत्त नाम सङ्कल्पो भवति। 'इति प्रार्धयेत्। आग्रे परिछिताय परिषदेभ्यः नामनिर्देशनाय दक्षिणदिशाम प्रदेशामे वधिं बांदिर्काचकामे न्यद्धातुं। तत आसनोत्सयो भूयैय तत्र बहिरासीर्यं वज्रस्थलीमाजनामरूपे पूर्णं निधापयेत्। दक्षिणेन हस्तेन दर्भैभ्यो निष्पद्य चामहस्तेन ग्रहीत्वा दर्भानाचन हस्ते दर्शमुद्रविधिर्वाळे समाहुतिं दर्भैद्र्व्य दर्भमूलं। पुर्ननिध्यय दर्भद आज्ञानयाचमाप्ये हस्तौ वधिपे निद्धातु। सर्वार्थभानुही प्रहरणं देवदधनरून सूनी हस्तेन निधाप्य संप्रक्षाल्य पूर्रनक्षेने प्रज्वालनार्योचमाप्ये दर्भग्रंथीनं हस्तेन गृहीत्वा। 'ओं अयं त द्म आला जातवेदसे नेदंन मम' वर्चस चेति वर्षं चास्त्याज्याम्य। पल्लुविघ्नप्रभृतेर्- सेनाज्ञायेन संमेव स्वाहा 'इति मन्त्रेणाग्न्याधान्याय 'जातवेदसेऽयं इदं न मम' इति त्यजेत् । द्रव्योपविमादाय स्थण्डिलस्य वायव्यकोषणमारभ्येशानकोषणपर्यन्तम्रखदारयाओ श्रुहोति। पुनर्दव्योपयोजेन 'ओं अग्नये स्वाहा' इत्युत्तरोत्तरभागे श्रुहोति। अग्नय इदं न मम इति त्याग। पुनर्दव्योपयोजेन 'ओं सोमाय स्वाहा' इत्यस्यो दक्षिणभागे श्रुहोति। सोमायेदं न मम' इति त्याग। अस्मिन्काले परावर्तनपुराणचार्यास्य दक्षिणात् सह कृताञ्जलि- 'हिन्दुलमागाम्' प्रार्थयेत् । हिन्दुदुमागमे 'हिंदुरस्ताने' इति। आचार्य 'ओं तथास्तु' इति ब्रूयात्। तत आचार्ये. अभ्याग्नि कृताञ्जलो तिष्ठति प्रविशौ (अथवा कृताञ्जलिपु प्रविशृद्धु) दर्भ्यो आयेन चतुर्मिनंवस्त्रप्रधानाहूतीश्रुहोति। 'ओं भू: स्वाहा। अझय इदं न मम। 'ओं भुवनं स्वाहा। इदं न मम। 'ओं स्वः स्वाहा। सूर्योय इदं न मम। 'ओं प्रजापतये स्वाहा। प्रजापतयेदं न मम।।' अथासीत प्रविशू। अग्री समिधमाधाय प्रदीप्ताया सप्तसप्त अप्येन पक्ष प्रधानाहुतीश्रुहोति। 'ओं ऊर्ध्व तमस्परि पश्यन्तो ज्यौतिरउत्तरम्। देवं देवत्रा सूर्यमगम त्युत्तमं स्वहा। सूर्योय ज्योतिष इदं न मम।। ओं उदुत्यम चित्रमद देवहियाचक्षम देवहित। हृद्रोगं मम सूर्य हरिमाण च नाशय स्वाहा। सूर्योयरिदं न मम। ओं असतो मा सद्गमय स्वाहा। परमात्मन इदं न मम। ओं तमसो मा ज्योर्गमयाय स्वाहा। परमात्मन इदं न मम। ओं मृत्योर्मामृतं गमय स्वाहा। परमात्मन इदं न मम इति।
अथाचार्य. प्रविशूखू स्वदक्षिण उपवेक्ष्प होमक्षेपं समापयेत्। ओं यदस्य कर्मणोऽस्यरीरचद् प्रछिद्रमकारकम्। अग्निष्टत् सिद्दिकृद्धिद्वानं सर्व सिष्टं सुहुतं करोति मे।। अग्नये सिद्दिकृते सुहुते संहुते आहुतीना कामाना समर्ययित्रे स्वाहा इति सिद्धिकृतं जुहोति।। अग्नये स्विष्टकृत इदं न मम' इति त्यागः। इदमचन्दनरजसकुनमाधपाय ससन्न जुहोति। 'ओं विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा' इति । 'विश्वेभ्यो देवेभ्यो इदं न मम' इति त्यागः। तत आचार्यः प्रविविक्षुणा (अथवा प्रविविक्षुभिः) सह कृताजलिरुपविशति 'ओ च मे स्वरश्र मे यजुश्च मे' न नमश् । यच नून तत्ते न उपयज्ञतिरिक्त ते नमः। श्रद्धां मेधां धियं मयाऽऽशिषां जुष्टं श्रियं बलं । आयुश्यं तेज आरोग्यं देहे मे ह्यष्वाहृतम्" इति। ततो होमावशिष्टं गोधृतं पात्रान्तरेण प्रविविक्षवे (अथवा प्रविविक्षुभ्यः प्रत्येकं) दद्यात् । प्रविविक्षुश्च 'ओ मिज्राय स्वाहा' इति मन्त्रेण प्राशीयात् । ततः स्थण्डिलस्थां विभूतिमाचायः प्रविविक्षुष्य ललाटे धारयेत्ताम्। तत् सिष्टे प्रविविक्षोर्व्यवहारिकं किचिन्कायं कार्यम्। तत प्रविविक्षुहस्ते भगवती पुस्तकं दत्वा साधारण धर्मः; देहाद्वरस्सुम्पत्तिः; अश्वस चौपदेदव्यानि। तत प्रविविशुः कृताञ्जलिस्तित्रहन् वदेत् । 'भवाद्रिद्रवृहष्टतोऽहं धर्म मनो निधाय प्रवर्त्तत्वे । ओं ओ ओ। ततो भगवन्त सूर्य हषडा नमस्कारूय प्रार्थयेत् । 'ओं सा सा सद्योकिः परिपातु विश्वतो धाता यच्च विश्वमन्यविषाके पेदजति विश्वावापो विश्वाहोदेति सूर्यं। 7 इति।" तत आचार्यीऽये. पश्चात् प्रविविक्षुणा (प्रविविक्षुभि वा) सद्योपदेश 'अनंन विधिना सर्वद्वारूक. श्रीसूर्यनारायणः प्रीयताम्' इति कर्मसमाप्ति सौदक ब्रूयात् । 'ओ तत्सत्' इत्युक्त्वा दिशराचामेत् । ततः सर्वेभ्य प्रसाद् दत्वा सभा विसर्जयेत्। ##ऋग्वेद १०. १०. ११. उद्दीरतामवर उत्परलास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः। अङ्ग य ईदुरङ्गका अन्तज्ञाते नोडश्वन्तु पितरो हवं१ इह पितृभ्यो नमो अस्तु ये पूर्वासो ये उपरास इयु। ये वा ये पथिये रजम्बा निपत्य ये वा नूनं सुब्रजनाहा विशु२ । ये आह पितृभ्यस्तदेहि परिपदो ये स्वधया सुतस्य भजन्ते पिल्लतस्त इहागमिष्टा३ । वाहिर्षद् ये चक्रया स्वधया३ प्रगत । ता आगायशा श्वेतमेनाथा न शौरयपिरि पितर ऊध्वं पूर्णांगोमा यो हब्या चक्रमा उपवस्म । त आ गतावासा श्वेतमेनाथा सोम्यासौ बाहिषेयेषु निपुमिषु मियेयु४ त आ गच्छन्तु त इह शुवन्त्वपि आप्याय जाइ दक्षिणतो निपथेम यक्षमाभिमृगीत विश्वे५ मा हिंसिद् पितरं केनाचिंको यद् आग्न पुरुष्या कराम६ आसीनासो अरुणिगूपत्थं र्यै घृत दाशुये सत्वया यं प्रच्छत त इहोर्जं दधात्७ ये नः पूर्वे पितर सोम्यासौ- तेभिर्मर्यमः संगराणे हपीषुसुलशादिः प्रतिकामम्८ ये ताहुद्रुद वज्रा जेहमाना होत्राविदः स्तोमितदासो अर्कै। आग्ने याहि सुविद९ ९. पितृभिर्मंसद्भिः ये ये सत्यासो हविरिदो हविषा इन्द्रेण देवेः सर्स सहस्रं देववन्दे। १०. पूर्वे पितृभिर्मंसद्भिः१० अग्निष्वात्ता पितर एह सुप्रणीतयः । ११. अता हवीषि प्रयतार्ना बहिर्षया रयि सर्वं वीर दयथा जातवेदोऽवाहूयन्ते सुरभीणि कुला । १२. माद्राः पितृभ्य स्वधया सैह हर्वीषि११ ये ये चेह पितरो ये च नेह याश्च विज्ञा यँ ७ च न प्रविज्ञ जातवेदः स्वधार्मायज्ञं हकृतं क्षुवस्य१२ १३. ये अग्निदग्धा ये अनग्निदग्धा पिर्तृभ्यामपिर्वणया यथाक्त्तं तनं कल्पयत्१३
##मा. १०. १७. मैनम्मे वो दहो माभि शोचो मास्य त्वचं चिक्षिप्यो मो शरीरम्। यदा घृतं कण्वातो जातवेदोऽग्निमेनं प्रहिणुतपितृभ्यम्१ श्रुतं यदा करासि जातवेदोऽग्रेऽपश्यत् त्वं यदा गच्छतस्वगार्नुनीतमेतथा देवानां वज्रमाधिर्पात२ । एर्ध चक्षुर्दहत्तत् आत्मामा च गच्छत पृथिवी च धर्षणो। अजो भगवो मा येन सिद्धानां भगवति। तद हितेनोपोषधीषु प्रति तिष्ठा शरीरे। एतस्मात् पतस त सं शोचिरतपत् तं ते आर्छः। यासते शिवास्त्रवो जातवेदस्ताभिमधुवं सुकृत्यास्तु लोकम्३ । अप हन पुनरे पितृभ्यो यस्त आहुतरति स्वाधामि४ । आयुर्सान उप चेतु शेपः स गच्छतां तस्या जातवेदसे५ । पणं कृण्व्न आहुतोदं पीपील। आयुर्सान उप चेतु शेपः स गच्छतां तस्या जातवेदसे५ । षोडशर्षाभ्यायोद्गाद्गं कृणोमि सोमश्च वो ब्राह्मणो आविर्वेश६ । अर्धयेर्मे परि गोर्भिर्व्यस्यत सं प्रोर्ण्वव पियमेदसा च। नेस्वा धृप्युररसा जङ्घपाणी दधृगिव्यदथ्व पर्युर्हणु पातो७ वि जिद्दरः। प्रियो देवानानुत सोम्यानाम् । एष यस्सोमो देवपानस्तस्मिन क्रव्यादमैष म हिणोमि दूरे चराचरो गच्छतु रिवाह। इहवायमितो वहु प्रजानान्८ । यो अग्नि क्रव्यादावेशा वो गृहनिरिमं पक्ष्यजितर पितृभ्यज्ञाय देवं च धर्मभिन्यात्परमे सधरये९ । यो आग्निः क्रव्यवादं प्रेतु हव्यानि वोचाति देवेभ्य पितृभ्य आ१० । उशन्तस्त्वा नि धीम- उशञ्शत आ वह पितॄन्हविहे अक्षवे११ । यं व्यग्मने समदहस्तसु निर्वपय पुन। किंयाक्रमश्वत्र १३. शीतिके शीतिकार्ववाति हार्दिके हार्दिकावाति। मण्डुका३ स सं गम इह स्वर्धुनि हर्ये१४
##मा. १०. १७. स्वधा दुहिने वहतु कृणोलीतीदं तिम्वं सुनवं समोमि मीना मरेः जाग्रतः विश्वतो ननाझ१ । अपागहजुहुर्षां मर्यर्वस्य उताभिगनावभरुयत् सदासीदजुहाउ द्रा मिथुना सरणू२ । पूर्वा लेत- पश्मि ययोह्यत् विद्दान्धर्त्तोय पश्मि ययोह्यत् विद्दान्धर्त्तोय। पश्मि ये वदपितृभ्यपीडनिदेवयः । सुविदनिद्रयेभ्य३ । आर्छुविशुवाटुः परि पासति त्वा पूषा स्त्रा पातु प्रथये पुरस्तात्४ । यन्नासते सुकृती यन्त्र ये त दधातु५ । पूषेषा आज्ञा वेद सर्वां सो अस्मा अभयमेतने नेषत् स्वतित्वदा आध्रुणाधि सर्वां वीडय प्रयुच्छ्यात्। १. मा प्रथे यथाप्रजांनिद पूर्वा प्रपये प्रथिष्यात्६ । उन्मे अभि चितचराति प्रजानान्७ । सरस्वती देवयन्तो हवन्ते सरस्वतीमघरे प्रेदहयन्त सरस्वती दाशुषे वार्यं दात्तु८ । सरस्वती या सार्थं यथाथ स्तथायमेव देवि पितृभिर्हन्ते। आसयात्त्वान् पिद्रे मादयत्स्थानमी सरस्वती या पितरो हवन्ते दक्षिणा यज्ञानाभिनक्षमाणा९ । सहचार्यामि यजनानेषु चेदि१ आषौ अस्मानात्तरैः शुग्यन्त्तु येन नो भुषन्. प्रवह्लि देबीदिदा १० शुचिरा पूत एति१० ष्टभ्भस्तस्कन्दं ग्रथनों यन्न पूर्णैः समाने योगिनश्चरंचतं ष्टप्नं शुन्होत्यनु संन होत्राः११ यस्ते अंहोअंहोअंहोपति विचोणया ज्ययात्तत् । अंहोर्वोर्यं परि वा च. एषि षयपदृक्तम्१२ यस्ते द्रम्स. स्कंलो यस्ते अंहोअंबश्च य पर. सून्या१ वं सिञ्चन्तु रायसे१३ पयसतीरोघषप. पयस्तन्नामकों वच.१ अय सह शुन्यत्१४
क्र. १०. १० भूल्यो अनु परेहि पन्थो यने स्व इतरो देवयानात् । चतुष्पथे ब्रुवते ते दीरिषो लोत वीरान्१ ब्रूयषी. पदं घोषयन्ती यत्र दद्यानाः । आप्यायमाना. प्रजाया धनेन शुद्धा । एषा भूवतं यज्ञियासाः२ षञ्जभूलभूद्रा देवकृतैनो अद्य । आजो अयास वृत्तये हताय द्यावीष इमे जीविक्षः परिषे दधाने नैषो ह गादपरी अर्थमेतद् । सर्वे जीवन्दु वदतां पर्वतेन३ ॥ ४ यथाह्णन्पूर्णे भूवति मष यत् नूनम. सहोमिरिति जड़ापेवया धातारायूँषि कल्पयैनाद् ॥ ५ आ रोहेतार्युर्जरसं तृषाणा अंदुष्व स्वटा सुजनिना सजोषा दीर्घनायु. कराति जीवसे च४ ॥ ६ इमा नारीराविधेवा हुष्वप्यौल्नजेन अनभ्रचोऽनन्नीवाः सुरला आ रोहेन्तु जनयौ नार्यभि जीवलोको गतासहनेषु सेष एहि । हस्तग्रामश्च द्विपोसवेद् बभूष६ ॥ ८ षहुर्हत्तादादादनो मृत्तस्यारभे सन्नाय वर्चसे वलाय । अष बिद्र्वा. सुघेवो अभिमानानिजेयम्९ ॥ ९ उप सर्वे नतारं सूनिमेतारुषचंसं श्रदा सुनिर्विशेषणत एषा घा पातु निश्वेत्रपेथरात्१० ॥ ८ उच्चश्रृद्धूत दूद्धृढु पृथिवी म ना शियाथा.
श्रृद्धूनास्त्रेयते मभ्र सूनपचना । लाते पूर्ण यधा सिन्धान्यैलं ब्रूम अष पृथिवी सु सिन्दु सहद्ध मित उप हि श्रप्पनाषः । ते गृहासो ध्रुवती मवन्त विन्धाहारमै शरणाः सन्तव्व१३ ॥ १२ दमे स्तन्नापि धृष्विर्लषते लोम निद्धम्ममों अहं रिपर । एता स्थूणा पिंतरो भारतस्तु येबा रम साद्धना ते निनोवृषु१४ १० नवीचीने नामहमनीषाः पर्गिणिया दघु । प्रतीचीर्य नयमा वाचसम्बं रहाय्या यदा१४ ॥ १३ क्षुद्धिः पूर्वेसमाप्तिः सहशायोगियोगिनर्दं सूतिकां हिलैवं भुञ्जमानोमृतफलमाशुर्वाप्नोत्यपि । अत्पान्तस्वादिनोन्काकाकादिगंदो गच्छेद्ध्वशाहागमः पूर्वस्याल्पयदिने यदि द्विविसाधुद्दयेन्मशाते ऽध्यर्धं ५ उल्येवं द्विजिनं सूतेपयमनपाठूर्धं समानोद्गमे पुत्रे चैवमनोरसेऽन्यपितृजगे मैत्रे तथा सोदरे । मातृभ्रातृपितृव्यश्वशुरत्वपत्न्यत्मिंगमाचार्यतदृ– भार्यान्त्तृतृतयाप्यशिष्यगृहमसमासेषु चा ज्ञातितु ६ पित्रोसप्तसहजेषु तत्तुतपतिबन्धोपन्यतः पक्षिणी स्यादिकाध्ययनोपि सा गुरुसहस्रपसूनुयैप्त्रेः । सपृच्छारिज्ञिनं द्विनं हु विसेसड्डुष्या हनाचामको शिष्ठे भोगकरषेष्टद्धयवाधिक मोहाड़िनं चापादि ॥ ७ सद्यः स्थापकादात्मभिपजां कुर्यजेन्मातस्य च कृच्छादिद्दिग्रहाश्रमेषु वसतां भेते यतो निन्दिते । गोभाषापिमिरिच्छता च मरणे तन्नापि वैधे ऽयहम् ॥ ८ निहारे मृवमनुत्तरादिहे जीण्म्यन्वासे दिन सप्योधित्तु षट्टिंधौ द्विडिभृत धर्म संचलाङ्कः । सदे स्वानर्मनर्णा वाचमनक हीनेषु राजाधौ शूद्रं तु द्विनिन निशाप्ययुगत्तो बहुन्यादिसुत्तं च तत् ॥ ९ अग्ने पाददा निरकिद्विनिधियाः पिसिज्जुहते कुमाद्– हिनगुद्धिद्विजयद्गुणा वरमि संभवतु हु पूजाधुरे । प्रजाक्षोसितधित्वपवस्तका भश्रुवियं धान्युये दीने सर्व लछु वा तदीयमधिकै शुदैः समा. सङ्कुराः ॥ १०