विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः । विस्मयं परमं गत्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥१॥
पञ्चचत्वारिंशः सर्गः 1.45
Press ▶ below to listen to the whole sarga, ▶ beside a verse for that verse alone, or a word to hear it from there.
अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया । गंगावतरणं पुण्यं सागरस्यापि पूरणम् ॥२॥
क्षणभूतेव नौ रात्रिः संवृत्तेयं परंतप । इमां चिंतयतोः सर्वां निखिलेन कथां तव ॥३॥
तस्य सा शर्वरी सर्वा मम सौमित्रिणा सह । जगाम चिंतयानस्य विश्वामित्रकथां शुभाम् ॥४॥
ततः प्रभाते विमले विश्वामित्रं तपोधनम्| उवाच राघवो वाक्यं कृताह्निकमरिन्दमः ॥५॥
गता भगवती रात्रिः श्रोतव्यं परमं श्रुतम् । तराम सरितं श्रेष्ठं पुण्यां त्रिपथगां नदीम् ॥६॥
नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् । भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता ॥७॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः । संतारं कारयामास सर्षिसंघस्य कौशिकः ॥८॥
उत्तरं तीरमासाद्य संपूज्यर्षिगणं ततः । गंगाकूले निविष्टास्ते विशालां ददृशुः पुरिम् ॥९॥
ततो मुनिवरस्तूर्णं जगाम सहराघवः । विशालां नगरीं रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां तदा ॥१०॥
अथ रामो महाप्राज्ञो विश्वामित्रं महामुनिम् । पप्रच्छ प्रांजलिर्भूत्वा विशालामुत्तमां पुरीम् ॥११॥
कतमो राजवंशोऽयं विशालायां महामुने । श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते परं कौतूहलं हि मे ॥१२॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्य मुनिपुंगवः । आख्यातुं तत्समारेभे विशालस्य पुरातनम् ॥१३॥
श्रूयतां राम शक्रस्य कथां कथयतः श्रुताम् । अस्मिन् देशे हि यद्वृत्तं शृणु तत्त्वेन राघव ॥१४॥
पूर्वं कृतयुगे राम दितेः पुत्रा महाबलाः । अदितेश्च महाभागा वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः ॥१५॥
ततस्तेषां नरव्याघ्र बुद्धिरासीन्महात्मनाम् । अमरा निर्जराश्चैव कथं स्यामो निरामयाः ॥१६॥
तेषां चिंतयतां तत्र बुद्धिरासीद्विपश्चिताम् । क्षीरोदमथनं कृत्वा रसं प्राप्स्याम तत्र वै ॥१७॥
ततो निश्चित्य मथनं योक्त्रं कृत्वा च वासुकिम् । मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुरमितौजसः ॥१८॥
अथ वर्षसहस्रेण योक्त्रं सर्पशिरांसि च । वमन्त्यतिविषं तत्र ददंशुर्दशनैः शिलाः ॥१९॥
उत्पपाताग्निसंकाशं हालाहलमहाविषम् । तेन दग्धं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥२०॥
अथ देवा महादेवं शंकरं शरणार्थिनः । जग्मुः पशुपतिं रुद्रं त्राहि त्राहीति तुष्टुवुः ॥२१॥
एवमुक्तस्ततो देवैर्देवदेवेश्वरः प्रभुः । प्रादुरासीत् ततोऽत्रैव शंखचक्रधरो हरिः ॥२२॥
उवाचैनं स्मितं कृत्वा रुद्रं शूलधरं हरिः । दैवतैर्मथ्यमाने तु तत्पूर्वं समुपस्थितम् ॥२३॥
तत्त्वदीयं सुरश्रेष्ठ सुराणामग्रतो हि यत् । अग्रपूजामिह स्थित्वा गृहाणेदं विषं प्रभो ॥२४॥
इत्युक्त्वा च सुरश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत । देवतानां भयं दृष्ट्वा श्रुत्वा वाक्यं तु शार्ङ्गिणः ॥२५॥
हालाहलं विषं घोरं संजग्राहामृतोपमम् । देवान् विसृज्य देवेशो जगाम भगवान् हरः ॥२६॥
ततो देवासुराः सर्वे ममन्थू रघुनन्दन। प्रविवेशाथ पातालं मन्थानः पर्वतोत्तमः ॥२७॥
ततो देवाः सगन्धर्वाः तुष्टुवुर्मधुसूदनम्। त्वं गतिः सर्वभूतानां विशेषेण दिवौकसाम् ॥२८॥
पालयास्मान् महाबाहो गिरिमुद्धर्तुमर्हसि। इति श्रुत्वा हृषीकेशः कामठं रूपमास्थितः ॥२९॥
पर्वतं पृष्ठतः कृत्वा शिश्ये तत्रोदधौ हरिः। पर्वताग्रं तु लोकात्मा हस्तेनाक्रम्य केशवः ॥३०॥
देवानां मध्यतः स्थित्वा ममन्थ पुरुषोत्तमः। अथ वर्षसहस्रेण आयुर्वेदमयः पुमान् ॥३१॥
उदतिष्ठत् सुधर्मात्मा सदण्डः सकमण्डलुः। पूर्वं धन्वन्तरिर्नाम अप्सराश्च सुवर्चसः ॥३२॥
अप्सु निर्मथनादेव रसात्तस्माद्वरस्त्रियः। उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवन् ॥३३॥
षष्टिः कोट्योऽभवंस्तासामप्सराणां सुवर्चसाम्। असन्ख्येयास्तु काकुत्स्थ यास्तासां परिचारिकाः ॥३४॥
न ताः स्म प्रतिगृह्णन्ति सर्वे ते देवदानवाः। अप्रतिग्रहणादेव ता वै साधारणाः स्मृताः ॥३५॥
वरुणस्य ततः कन्या वारुणी रघुनन्दन। उत्पपात महाभागा मार्गमाणा परिग्रहम् ॥३६॥
दितेः पुत्रा न तां राम जगृहुर्वरुणात्मजाम्। अदितेस्तु सुता वीर जगृहुस्तामनिन्दिताम् ॥३७॥
असुरास्तेन दैतेयाः सुरास्तेनादितेः सुताः। हृष्टाः प्रमुदिताश्चासन् वारुणीग्रहणात् सुराः ॥३८॥
उच्चैःश्रवा हयश्रेष्ठो मणिरत्नं च कौस्तुभम्। उदतिष्ठन्नरश्रेष्ठ तथैवामृतमुत्तमम् ॥३९॥
अथ तस्य कृते राम महानासीत् कुलक्षयः। अदितेस्तु ततः पुत्रा दितेः पुत्रानसूदयन् ॥४०॥
एकतामगमन् सर्वे असुरा राक्षसैः सह। युद्धमासीन् महाघोरं वीरत्रैलोक्यमोहनम् ॥४१॥
यदा क्षयं गतं सर्वं तदा विष्णुर्महाबलः। अमृतं सोऽहरत्तूर्णं मायामास्थाय मोहिनीम् ॥४२॥
ये गताभिमुखं विष्णुमक्षरं पुरुषोत्तमम्। संपिष्टास्ते तदा युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना ॥४३॥
अदितेरात्मजा वीरा दितेः पुत्रान्निजघ्निरे। अस्मिन् घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोर्भृशम् ॥४४॥
निहत्य दितिपुत्रांश्च राज्यं प्राप्य पुरन्दरः। शशास मुदितो लोकान् सर्षिसन्घान् सचारणान् ॥४५॥
इति वाल्मीकिरामायणे आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः ॥