ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवः तन् महत् वानरम् बलम् । दक्षिणाम् प्रेषयामास वानरान् अभिलक्षितान् ॥१॥
चत्वारिंशः सर्गः 4.41
Press ▶ below to listen to the whole sarga, ▶ beside a verse for that verse alone, or a word to hear it from there.
नीलम् अग्नि सुतम् चैव हनूमन्तम् च वानरम् । पितामह सुतम् चैव जांबवंतम् महोजसम् ॥२॥
सुहोत्रम् च शरारिम् च शरगुल्मम् तथा एव च । गजम् गवाक्षम् गवयम् सुषेणम् वृषभम् तथा ॥३॥
मैन्दम् च द्विविदम् चैव सुषेणम् गन्धमादनम् । उल्कामुखम् अनंगम् च हुतशन सुतौ उभौ ॥४॥
अंगद प्रमुखान् वीरान् वीरः कपि गण ईश्वरः । वेग विक्रम संपन्नान् संदिदेश विशेषवित् ॥५॥
तेषाम् अग्रेसरम् चैव बृहद् बलम् अथ अंगदम् । विधाय हरि वीराणाम् आदिशद् दक्षिणाम् दिशम् ॥६॥
ये केचन समुद्देशाः तस्याम् दिशि सुदुर्गमाः । कपीइशः कपि मुख्यानाम् स तेषाम् समुदाहरत् ॥७॥
सहस्र शिरसम् विंध्यम् नाना द्रुम लता आयुतम् । नर्मदाम् च नदीम् रम्याम् महोरग निषेविताम् ॥८॥
ततो गोदावरीम् रम्याम् कृष्णावेणीम् महानदीम् । वरदाम् च महाभागाम् महोरग निषेविताम् । मेखलान् उत्कलाम् चैव दशार्ण नगराणि अपि ॥९॥
अब्रवंतीम् अवंतीम् च सर्वम् एव अनुपश्यत । विदर्भान् ऋष्टिकान् चैव रम्यान् माहिषकान् अपि ॥१०॥
तथा वन्गान् कलिन्गाम् च कौशिकान् च समंततः । अन्वीक्ष्य दण्डक अरण्यम् स पर्वत नदी गुहम् ॥११॥
नदीम् गोदावरीम् चैव सर्वम् एव अनुपश्यत । तथैव आन्ध्रान् च पुण्ड्रान् च चोलान् पाण्ड्यान् केरलान् ॥१२॥
अयोमुखः च गंतव्यः पर्वतो धातु मण्डितः । विचित्र शिखरः श्रीमान् चित्र पुष्पित काननः ॥१३॥
सुचंदन वनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः । ततः ताम् आपगाम् दिव्याम् प्रसन्न सलिलाशयान् ॥१४॥
तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीम् विहृताम् अप्सरो गणैः । तस्य आसीनम् नगस्य अग्रे मलयस्य महोजसम् ॥१५॥
द्रक्ष्यथ आदित्य संकाशम् अगस्त्यम् ऋषि सत्तमम् । ततः तेन अभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना ॥१६॥
ताम्रपर्णीम् ग्राह जुष्टाम् तरिष्यथ महानदीम् । सा चन्दन वनैः चित्रैः प्रच्छन्ना द्वीप वारिणी ॥१७॥
कान्ता इव युवती कान्तम् समुद्रम् अवगाहते । ततो हेममयम् दिव्यम् मुक्ता मणि विभूषितम् ॥१८॥
युक्तम् कवाटम् पाण्ड्यानाम् गता द्रक्ष्यथ वानराः । ततः समुद्रम् आसाद्य संप्रधार्य अर्थ निश्चयम् ॥१९॥
अगस्त्येन अन्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः । चित्र सानु नगः श्रीमान् महेन्द्रः पर्वतोत्तमः ॥२०॥
जात रूपमयः श्रीमान् अवगाढो महार्णवम् । नाना विधैः नगैः फुल्लैः लताभिः च उपशोभितम् ॥२१॥
देव ऋषि यक्ष प्रवरैः अप्सरोभिः च सेवितम् । सिद्ध चारण संघैः च प्रकीर्णम् सुमनोहरम् ॥२२॥
तम् उपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु । द्वीपः तस्य अपरे पारे शत योजन विसृतः ॥२३॥
अगम्यो मानुषैः दीप्तः तम् मार्गध्वम् समंततः । तत्र सर्व आत्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः ॥२४॥
स हि देशः तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः । राक्षस अधिपतेः वासः सहस्राक्ष समद्युतेः ॥२५॥
दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी । अंगारक इति विख्याता चायाम् आक्षिप्य भोजिनी ॥२६॥
एवम् निःसंशयान् कृत्वा संशयान् नष्ट संशयाः । मृगयध्वम् नरेन्द्रस्य पत्नीम् अमित ओजसः ॥२७॥
तम् अतिक्रम्य लक्ष्मीवान् समुद्रे शत योजने । गिरिः पुष्पितको नाम सिद्ध चारण सेवितः ॥२८॥
चन्द्र सूर्य अंशु संकाशः सागर अंबु समाश्रयः । भ्राजते विपुलैः शृन्गैः अम्बरम् विलिखन् इव ॥२९॥
तस्य एकम् कांचनम् शृंगम् सेवते यम् दिवाकरः । श्वेतम् राजतम् एकम् च सेवते यम् निशाकरः । न तम् कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः ॥३०॥
प्रणम्य शिरसा शैलम् तम् विमार्गथ वानराः । तम् अतिक्रम्य दुर्धर्षम् सूर्यवान् नाम पर्वतः ॥३१॥
अध्वना दुर्विगाहेन योजनानि चतुर्दश । ततः तम् अपि अतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः ॥३२॥
सर्व काम फलैः वृक्षैः सर्व काल मनोहरैः । तत्र भुक्त्वा वर अर्हाणि मूलानि च फलानि च ॥३३॥
मधूनि पीत्वा जुष्टानि परम् गच्छत वानराः । तत्र नेत्र मनः कांतः कुंजरो नाम पर्वतः ॥३४॥
अगस्त्य भवनम् यत्र निर्मितम् विश्वकर्मणा । तत्र योजन विस्तारम् उच्छ्रितम् दश योजनम् ॥३५॥
शरणम् कांचनम् दिव्यम् नाना रत्न विभूषितम् । तत्र भोगवती नाम सर्पाणाम् आलयः पुरी ॥३६॥
विशाल रथ्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता । रक्षिता पन्नगैः घोरैः तीष्क्ण दम्ष्ट्रैः महा विषैः ॥३७॥
सर्प राजो महाघोरो यस्याम् वसति वासुकिः । निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी ॥३८॥
तत्र च अंतरोद्देशा ये केचन समावृताः । तम् च देशम् अतिक्रम्य महान् ऋषभ संस्थितिः ॥३९॥
सर्व रत्नमयः श्रीमान् ऋषभो नाम पर्वतः । गोशीर्षकम् पद्मकम् च हरिश्यामम् च चन्दनम् ॥४०॥
दिव्यम् उत्पद्यते यत्र तत् चैव अग्नि सम प्रभम् । न तु तत् चन्दनम् दृष्ट्वा स्प्रष्टव्यम् च कदाचन ॥४१॥
रोहिता नाम गंधर्वा घोरम् रक्षन्ति तद् वनम् । तत्र गंधर्व पतयः पंच सूर्य सम प्रभाः ॥४२॥
शैलूषो ग्रामणीः शिक्षः शुको बभ्रुः तथैव च । रवि सोम अग्नि वपुषा निवासः पुण्य कर्मणाम् ॥४३॥
अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षाः ततः स्वर्ग जितः स्थिताः । ततः परम् न वः सेव्यः पितृ लोकः सुदारुणः ॥४४॥
राजधानी यमस्य एषा कष्टेन तमसा आवृता । एतावत् एव युष्माभिः वीरा वानर पुंगवाः । शक्यम् विचेतुम् गन्तुम् वा न अतो गतिमताम् गतिः ॥४५॥
सर्वम् एतत् समालोक्य यत् च अन्यत् अपि दृश्यते । गतिम् विदित्वा वैदेह्याः संनिवर्तितम् अर्हथ ॥४६॥
यः च मासान् निवृत्तो अग्रे दृष्टा सीत इति वक्ष्यति । मत् तुल्य विभवो भोगैः सुखम् स विहरिष्यति ॥४७॥
ततः प्रियतरो न अस्ति मम प्राणात् विशेषतः । कृत अपराधो बहुशो मम बन्धुः भविष्यति ॥४८॥
अमित बल पराक्रमा भवन्तो विपुल गुणेषु कुलेषु च प्रसूताः । मनुज पति सुताम् यथा लभध्वम् तत् अधिगुणम् पुरुषार्थम् आरभध्वम् ॥४९॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्ध काण्डे एक चत्वारिंशः सर्गः ॥