Nārada

अथवा कितवा राज्ञे दत्त्वा भागं यथोदितम् । प्रकाशं देवने कुर्युर्देवो दोषो न विद्यते ॥

तस्मै मृदितकषायाय तमसस् पारं दर्शयति भगवान् सनत्कुमारः । तं स्कन्द इत्याचक्षते । छा . उप . VII. 26. 2. कषाय means रागादिरोषः ; the root स्कन्द is given two senses in धातुपाठ viz. गति and शोषण .

इह हि भगवान्मभुः प्रथमं सर्वभूतानुमग्राहार्थमाचारस्थित हेतुभूतं शास्त्रं चकार । यत्र लोकसृष्टिः भूत्प्रतिविभागः ‘ संदेशप्रमाणं पर्वलक्षणं ' वेदेदशृङ्गयविधिमा - नमाचारो व्यवहारः कष्टकशोधनं राजवृत्तं वर्णाश्रमविभागौ विवाहजन्यः स्त्री - पुंसविकल्पो दायानुक्रमः श्राद्धविधानं शौचाचारविकल्पो भक्ष्याभक्ष्यलक्षणं विकेयाविक्रयमीमांसा पातकभेदाः । स्वर्गनरकानुदर्शनं प्रायश्चित्त्य नुपनिषदो रहस्यस्थानानि । एवं चतुर्विंशतिप्रप्रकरणानि ॥ १ ॥ तदेतदत्र श्लोकशतसहस्रेण साशीतिनाध्यायसहस्रेण च भगवान् मनुरुपनिबध्य देवर्षये नारदाय प्रायच्छत् । स च तस्मादधीत्य महत्वाग्रायं ग्रन्थः सुकरो मनु - ष्यैरेव धारयितुमिति द्वाराभिः सहस्रैः संक्षिप्यंत च महर्षये मार्केण्डेयाय प्रायच्छत् ॥ २ ॥ स च तस्मादधीत्य तथैवायुः शक्तिमपेक्ष्य मनुष्याणामृषिभिः सहस्रैः संक्षिप्य । तं सुमतये मार्गवाय प्रायच्छत् ॥ ३ ॥ सुमतिरपि भार्गवस्तस्मादधीत्य तथैवायुर्गुणाद्वाप्यासी शक्तिर्मनुष्याणामिति चतुभिः सहस्रैः । संक्षिप्य ॥ ४ ॥ तदेतत्पितृमनुष्पा धारयन्ते विस्तरेण शतसहस्रं देवगन्धर्वाद्यः । तन्नायभावः श्लोकः । आसीदिदं तमोभूत्तं न प्राज्ञायत किंचन । ततः स्वयम्भूभगवा नादुरासी - च्चतुर्मुखः ॥

The holy dharma .... four feet—This refers to the idea that Dharma, when in pristine glory in the कृतयुग , has four feet, but in each succeeding युग one foot is lost; vide मनु I 81 ( = शान्तिपर्व 232 37). Dr. Jolly refers (in SBE vol. 7 p. 262) the words to

अप्रायवेण तु यो राजे सन्दिश्यावैश्वर्यं प्रबर्धते । मत्तस्तस्य स विनेयः स्यात्स्या कार्याणो न सिद्धयति ॥

अशतद्दपि हि शास्त्रेऽस्मिन् दहः पञ्चविधौ बुधैः । वचनदोषो मेदास्म हकुर्भिर्दुत्तरः ॥ श्रोत्रिया , तापसा वृद्धा ये च मत्रजिता नराः । हेतुरुदाहृतः ॥ स्तेनाः साहसिकान्ड्रगाः कितवा वधकाय ये । अस्रासगस्ते वचनान्नात्र म विद्यते ॥ राजा परिगृहीतेषु साझिळेवकार्यनिश्चये । वचनं यत्र भिद्येते ते खयंमेवाविणः ॥ आनिदिष्टस्तु साक्षित्वे स्वयमेवैय यो वदेत् । सवोच्चुक्ताः स साझिषु न स साक्षित्वमर्हति ॥ चोर्यैः भाविचेतस्य स्यात्माझिसप्तति धार्यनिः । क लहदृष्टु साक्षित्वनित्यपत्ताकी सतान्तरः ॥ नारद IV 157-162, compare

स्थानलाभभिनिर्हि दानग्रहणमिष्यते । तत्कुसीदमि ति प्रोक्तं तेन , वृत्ति : कुसीदिनाम् ॥

न वृद्धिः प्रीतिदत्ताना स्यादनाकारिता क्वचित् । अनाकारितमध्यर्ध वत्सरा - द्धर्वमधादौ ॥ नारद IV 108, which स्मृतिच० II p 156 explains ‘ अनाकारिता अकृता । प्रीतिदत्तानां प्रतिवचनावधिदिननिर्दशशून्यानामिति शेषः ॥ ’ प्रीतिदत्त ह् यक्तिवित्र सद्येत्येवमायितम् । याप्यमानमदीर्घं चेदयेने यच्चर्क शत्रुव ॥

बहुभ्रेखितिषु द्व्युत्तेऽर्थे यथाकृतम् । अर्धविशेषिते घोषु बलिनम्बहवः किण ।

सदा श्रोत्रियवदानि शुल्कान्यादृ प्रजानता । गृहोपयोगि पञ्चचैर्वा न तु वाणिज्यकर्मणि ॥

कर्मकालात्ययेऽप्रतिवेतनः । कर्षकः शस्यानां गोपालकः सविदा चैडेकाः । दशभागमवैत्स्यभविदेतनॊ लभेत् ॥ अर्थशास्त्र III 13 वृत्तिनि धियापां तु दशभागो समानाद्ध । ग्रामगोमिपालनां वणिजोपकृत्यवला ॥

माता , मातृष्वसा श्वश्रूरमातुलानी पितृष्वसा । पितृष्वसृशिष्यपत्नी भगिनी भगिनी तस्याश्चापत्यां दुहिता । दुहितर्याचार्यपत्नी च सगौत्रा शरणगता । राज्ञी प्रवजिता धात्री साध्वी वयो - युता च या । आसन्नपत्यमां गत्वा गुरुतल्पग उच्यते ! लिङ्गच्छेदनं तस्य नान्यो दण्डो विधीयते।