Appendix of Longer Extracts in Sanskrit

Volume II: Part II pp. 1256–1278

Appendix of Longer Extracts in Sanskrit

PAGE 202, NOTE 470— अथ यस्य जायामानं विन्देत् स्यं कंसेन पिबेदहतवासा नैनं वृषलो न वृषल्युपहन्यात् चिरश्रान्त आप्लुत्य श्रीहीन् वधयेतद् । अथाभिपातरेव स्थालीपाकावृताज्यं चेष्टित्वा स्थालीपाकस्योपघा नमतये स्वाहा देवाय सवित्रे सत्यप्रसवाय स्वाहेति हुत्वोदुप्राभ्राति प्राशयेतर- वसोउन्यामिच्छ प्रपूत्र्यां सं जायां पत्था सद्योहोते । अधैनमभिपद्यते ऽमोहमस्मि सा त्वं सा त्वमस्यमोऽहमास्मि सामन्तौर्वरेहौ पृथिवी त्वं तावेहि संभरवहे सह रेतो दधावहे पुंसे पुत्राय वित्य इति । अथास्या ऊरू विद्वापयति विजिज्ञिां द्यावापृथिवी इति तस्यागर्भ विधाय भुसेन भुसं संधाय त्रिरनमुलौमामनुमार्गम् । विष्णुर्योनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिशतु । आसिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भ दधातु ते ॥ गर्भ धेहि सिनीवालि गर्भ धेहि पृथुष्षके । गर्भं ते अश्विनी देवावाधत्तां पुष्करस्नजौ ॥ हिरण्मयी अरणी याभ्यां निर्मन्थतामश्विनौ । तं ते गर्भं हवामहे दशमे मासि सूतये ॥ यथाग्निगर्भा पृथिवी यथा चौरिन्द्रेण गर्भिणी । वायुर्देहां यथा गर्भं एवं गर्भं दधामि तेसाविति । बृहदारण्यकनिषदृ VI. 4. 13 and 19-22. विष्णुर्योनिं...सूतये are Rig. X. 184. 1-3 and विष्णुर्योनिं ... दधामि ते are आप. म. पा. I. 12. 1-3 and 5.

PAGE 207, NOTE 481— अथ खलु यत्र क च होष्यन्स्यादिषुमात्रावरं सर्वतः स्थण्डिलमुपलिप्यालिख्य षडलेशा उदगाग्रतां पश्चाग्राग्रायते नान्यान् योसिस्तौ मध्ये तदुप्युद्वाप्यां प्रतिष्टाप्यान्वाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पुरस्ताद्गक्षिणतः पश्चादुत्तरत इत्युदक्संस्थं तूष्णीं पर्युक्षणम् । पवित्रान्माज्यमाज्यस्योत्पवनम् । अमच्छिद्रामात्रावनतर्भी प्रायदेशमात्रो कुशौ नानाप्योर्वीहावाशुष्षोप कनिषिकाभ्यामुसानाभ्यां पाणिभ्यां सवि- नुद्य प्रसव उत्पुनास्यच्छिद्रेण पवित्रेण वसौः सूर्चस्य रश्मिभिरिति प्रागुत्पुनाति सकृ- मन्त्रेण द्विस्तुष्णीम् । कृताकृतमाज्यहोमेषु परिस्तरणम् । तथाज्यभागौ पाक्येषुषु । ब्रह्मा च धन्वन्तरिहाशुषलववर्जेम् । अमुष्मै स्वाहेति जुहुयात् । अभिरिन्द्राः प्रजापति- विश्वे देवा महोदयनादेरी । आश्श्र. गृ. I. 3. 1-8. The mantra with which the offering to Agni Svistakṛt is made is यदस्य कर्मणोऽत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अभिष्टत् स्विष्टकृदस्वि सर्वं स्विष्ट सुहुतं करोतु मे । अग्नये स्विष्टकृते सुहुतहुते सर्वप्रायश्चित्ताहुतीनां कामानां समर्थयित्रे सर्वात्प्रः कामानास्समर्थय स्वाहा इति । आश्श्र. गृ. I. 10. 22.

H. D. 158 PAGE 218, NOTE 510—उपनिषदि गर्भलम्भे पुंसवनमनवलोभनं च। यदि नाधीयात्सुये गर्भमासे तिष्येणोपोषितायाः सद्रूपवस्राया गोदधनि द्वौ द्वौ माषौ यव च दधि प्रस्युतेन प्राशयेत् । किं पिबसि किं पिबसीति पृच्छा। प्रतिजानीयात् । एवं ऋग्मसूतान् । अथास्यै मण्डलागारश्छायायां दक्षिणस्यां नासि- कामाजामक्षीरमाव नेत् कृरीति । प्रजापजस्य स्थालीपाकस्य हुत्वा हृदयदेशमस्या आलभेत यत्ते सुमीमे हृदये हितमन्तः प्रजापतौ । मन्दयेऽहं मां तद्दद्विद्वांसं मां पौत्रमथं निय- 13. 1-7. For the text of the two verses आ ते रोदादिति, vide note 515.

PAGE 222, NOTE 518—चतुर्थे गर्भमासे सीमन्तोन्नयनम् । आपूर्यमाण- पक्षे यदा पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युक्तः स्यात् । अथाग्निमुपसमाधाय पश्चादस्थानदुहुं चर्मास्तीर्य प्राग्ग्रीवमुत्तरलोम तस्मिनुपरिविशायां सम्भारुक्षायां धाता ददातु दाशुष इति द्वाभ्यां राकामहमिति द्वाभ्यां नेजमेष इति तिसृभिः प्रजापते न त्वदेताम्य इति च । अथास्यै युगेन शलाटुलप्सेन श्रेण्या च शलल्या त्रिभिश्च कुशापिज्जलैश्चर्ध्वं सीमन्तं व्यृहेयूर्थ भुभुर्भूः स्वरोमिति त्रिः । चतुर्धा वीणागाधिनो संशास्ति सोमं राजानं संगयेता- मिति । सोमो नो राजावतु मानुषीः प्रजा निविष्टचक्रमासाधिति या नदीमुपचसिता भवन्ति । ब्राह्मणस्य वृद्धा जीवत्प्रजो जीवप्रजा यदुपदिशेरयुस्तत्कुर्युः । क्रमो दक्षिणा । आश्व. गृ. I. 14. 1-9.

PAGE 229, NOTE 526 (जातकर्म)—जातेऽग्निमुपसमाधायाकृ आधाय कंसे पृषदाज्यं संनीय पृषदाज्यस्योपघांतं जुहोत्यस्मिन्सहस्रं पुष्यासमेधमानः स्वे गृहे । अस्मयोपसन्नस्या मा छेत्सीत् प्रजया च पशुभिश्च स्वाहा । मयि प्राणान्सति मनसा जुहोमि स्वाहा । यत्कर्मणात्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अभिष्टु स्विष्टकृद्धिद्वान स्विष्टं सुहुतं करोतु नः स्वाहेति । अथास्य दक्षिणं कर्णमभिनिधाय वागमिति त्रिराध दधिमधुघृतं संनीयानन्तर्हितेन जातरूपेण प्राश्यावे भूरते दधामि भुवस्ते दधामि स्वरते दधामि भूर्भूवः स्वः सर्वं त्वयि दधामीति । अथास्य नाम करोति वेदोसीति तदस्य तद्गुप्तमेव नाम भवति । अथैनं मात्रे प्रदाय स्तनं प्रयच्छति यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्यो रत्नधा बहुविदाः सुदत्रः। येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि सरस्वति तमिह धातवे करिति । अथास्य मातरमभिमन्त्रयते । इलासि मैत्रावरुणी वीरे वीरमजीजननत् । सा त्वं वीरवती भव यास्मान्विरवतोऽकरदिति । तं वा एतमाहुरातिपिता यताभूरतिपितामहो यताभूः परमां व्रत काष्ठां प्रापयिष्युया यशसा ब्रह्मवर्चसेन च एवंदिदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायते । इति । गृह्य. उ. VI. 4. 24-28.

PAGE 231, NOTE 531—कुमारं जाते पुरान्वैरभ्यालमार्वैर्घनी हिरण्य- निष्काषं हिरण्येन प्राशयेत् । प्र ते ददामि मधुमो घृतस्य वेदं सवित्रा प्रसूतं मयोनाम् । आयुष्यामानुषज्यो देवसामिः शतं जीव शरदोरलोके अस्मिन्निति । कर्णयोरुपनिधाय मेधा- जननं जपति । मेधा ते देवः सविता मेधां देवी सरस्वती । मेधा ते अभिनो देवसाषाद्या PAGE 281, NOTE 653— ( उपनयनप्रयोगः )

पुष्करस्रजाविति । अंसावाभिमृशाति । अश्मा भव परशुर्मव हिरण्यमस्तृतं भव । वेदो वे पुत्रनामासि स जीव शरदः शतमिन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि घेह्यस्मै प्रयच्छ मघवन्न्- जीविमिति च । नाम चास्मै ददुः । आश्व. गृ. १. १५. १-४.

कुशलीकृतशिरसमहतेन वाससा संवीतमेणयेन वाजनेन ब्राह्मणं रौरवेण क्षत्रियमाजेन वैश्यं. यदि वासांसि वसैरन् रक्तानि वसैरन् काषायं ब्राह्मणो माजिष्ठं क्षत्रियो हारिद्रं वैश्यः । तेषां मेखलाः ।...तेषां दण्डाः ।... सम्बार्कव ह्रयोत्तरतोऽग्रेः प्राङ्मुख आचार्यावर्तिष्ठते । पुरस्तात्प्रत्यङ्मुख इतरः । अपामञ्जली पूरयित्वा तत्सवितुर्वृणीमह इति पूर्णनास्य पूर्णवक्षस्यान्यासिस्य देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेंऽश्विनोर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां ह्यस्तं गृह्णाम्याविति तस्य पाणिना पाणि साङ्गुष्ठं गृहीयात् । सविता ते हस्तमग्रमदीददिति द्वितीयम् । अग्निराचार्यस्तवासाविति तृतीयम् । आदित्यमीक्षयेत् । देव सवितरेष ते ब्रह्मचारी तं गोपाय स मा मृत्यैाचार्यः । कस्य ब्रह्मचार्यासि प्राणस्य ब्रह्मचार्यासि कस्यत्वामुपनयते कयपाय परिददामीति । युवा सुवासाः परीवीत आगादित्यर्थवेन्नेन प्रदक्षिणमावर्तयेत् । तस्याध्येषो पाणी कृत्वा हृदयदेशमालमेतो- त्तरेण । अग्नि परिसमुह्य ब्रह्मचारी तूष्णीं समिधमादध्यात् तूष्णीं वै प्राजापत्यं प्राजा- पत्यो ब्रह्मचारी भवतीति विज्ञायते । मन्त्रेण हैके अन्ये समिधमादधुर् बृहते जात- वेदसे । तथा त्वमग्ने वर्षस्व समिधा ब्रह्मणा वयं स्वाहेति । स समिधमाधायाभिपृष्ठ- स्य मुखं निमार्टि त्रिः तेजसा मा समनज्मीति । तेजसा हेवात्मानं समनज्मीति विज्ञायते । मयि मेधां मयि प्रजां मय्यग्निस्तेजो दधातु । मयि मेधा...मयिन्द्रं इन्द्रियं दधातु । मयि मेधा...मयि सूर्यों भ्राजो दधातु । यत्ते अग्ने तेजस्तेनाहं तेजस्वी भूयासम । यत्ते अग्ने वर्चस्तेनाहं वर्चस्वी भूयासम । यत्ते अग्ने हरस्तेनाहं हरस्वी भूयासम । इष्टुपस्थाय जान्वाचोपसंगृह्य ब्रूयात् । अधोहि भोः सावित्रीं भो अनुब्रूहीति । तस्य वाससा पाणिभ्यां च पाणी संगृह्य सावित्रीमनुवाह पच्छोऽर्धर्चशः सर्वाम् । यथाशक्ति वाचयेत् । हृदयदेशस्त्वौष्ठाइगुले पाणिमुपदुधाति । मम व्रते हृदयं ते दधामि मम चित्तमनु चित्तं ते अस्तु । मम वाचमेकव्रतो जुषस्व बृहस्पतिष्वा नियुन्नक्तु महामिति । मेखलामाचार्य्य दण्डं ब्रह्मचर्य महाचर्यादिष्टोऽस्मि । ब्रह्मचर्योपपोशन कर्म कुरु दिवा मा स्वाप्सीराचार्याधीनो वेदमध्येहि । द्वादशवर्षाणि वेदमब्रह्मचर्यम् । ग्रहणात्तं वा । सायंप्रातर्माप्तः सायंप्रातः समिधमादध्यात् ।... तदाचार्यान् वेदयति निवेदेद्ब्रह्म- शेषम् । आश्व. गृ. १. १९. ४-१. २२-१०.

( धर्मनिर्णयमण्डलसंकलितः उपनयनप्रयोगः )

( गणपतिपूजनसंकल्पपुण्याहवाचनानन्तरं ) आचार्यो गोमयादि लिप्ते शुद्धे स्थले शुद्धचक्रां चतुर्विंशत्यङ्गुलमात्रं समचतुरश्रं चतुरङ्गुलोनतं स्थण्डिलं कृत्वा अग्निं उप्य तत्र ओं भूर्भुवः स्वः समुद्रवनामानमग्निं प्रतिष्ठापयामि इत्युक्त्वा अग्निं प्रतिष्ठापयेत् । प्रोक्षितेनाग्निं निक्षिप्य धम्न्यादिना प्रज्वाल्य अग्ने वैश्वानर शाण्डिल्य मेषध्वज मम संमुखो वरदो भव इति प्रार्थयेत् । अग्निं परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्य आत्मनोऽभ्यर्च्यतो भूमिं प्रोक्ष्य तत्र प्रादेशमात्रां दर्वीमुष्टिं प्रसार्य तन्नाज्यस्थाल्यां निदधाति । दक्षिणेन हस्तेन दर्वीमूलो प्रताम्य वामहस्तेन गृहीत्वा दक्षिणहस्तेन दर्भैः दर्वीबिलं संमार्ज्य दर्वीमूले दर्वीमूलं च । पुनर्निरुह्य प्रोक्ष्य आज्यास्थाल्या उत्तरेण दर्भेषु निदधाति । संगार्दभंनिधौ प्रहरेत् । इध्मबन्धनरज्जुं भूमौ निधाय वामेन हस्तेनेध्ममादाय दर्भाजयेन चिरभिधार्य दक्षिणेन हस्तेन गृहीत्वा ओ अयं त इध्म आत्मा जातवेदस्तेनेधस्व वर्धस्व चेति मन्त्रेण चास्मा- न्प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन समेधय स्वाहा इति मन्त्रेणावाधाय⁹⁴ जातवेद- सेज्मय इदं न मम इति त्यागः । दर्य्याज्यमादाय स्थण्डिलस्य वायव्यकोणमारभ्य आग्ने- यीकोणपर्यन्तमखण्डधारया आज्याहुतिं ओ प्रजापतये स्वाहा इति जुहोति । प्रजापतय इदं न मम इति त्यागः । पुनः दर्य्याज्यमादाय नैर्ऋतकोणमारभ्य ईशानकोणपर्यन्तं ओ प्रजापतये स्वाहा इति जुहोति । प्रजापतय इदं न मम इति त्यागः । दर्य्ययजेन ओ अमये स्वाहा इत्यप्रावृत्तरभागे जुहोति । अमय इदं न मम इति त्यागः । ओ सोमाय स्वाहा इत्यमो दक्षिणभागे जुहोति । सोमायेदं न ममेति त्यागः । अस्मिन्काले कुमार आचार्यस्य दक्षिणतः कृताञ्जलिरचार्याभिमुखस्तिष्ठन्नाचार्यं प्रार्थयते ब्रह्मचर्यमागां महाचार्यसानि-इति । आचार्यः ओ तथास्त्वित्याह । तत आचार्यः कुमाराय यज्ञोपवीतं दद्यात् । कुमार आचार्यदत्तं यज्ञोपवीतं गृहीत्वा ओ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् । आयुष्यमग्र्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेनः । इति मन्त्रेण⁹⁰ धारयेत् । तत आचार्यः कुमारमाह । ओ सवितार्याचस्यत अमुकनामनु । इति । ओ मम हृदयं⁹¹ हृदयं ते अस्तु । मम चित्तं चित्तेनान्वंहि । मम वाचमेकना जुषस्व । बृहस्प- तिस्त्वा नियुजक्तु महाम्⁹² इति च । अर्थेन सूर्यमुदीक्षयति । ओ तत्सवितुर्वरेण्यं⁹³ पुरस्ताच्छुक्रमभुरतत् । पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं नन्दाम शरदः शतं मोदाम शरदः शतं भवाम शरदः शतं शृणवाम शरदः शतं प्रब्रवाम शरदः शतमाजीताः स्याम शरदः शतं ज्योक् च सूर्य दृशे । इति । तत आचार्यः सवितारं प्रार्थयते । ओ सूर्य एष ते पुग्रस्तं ते परिददामि इति । अथ कुमारं देवताभ्यः परिददाति । ओ प्रजापतये त्वा परिददामि । देवाय सवित्रे त्वा परिददामि । अदभ्यश्चौषधीभ्यः परिददामि । द्यावा- पृथिवीभ्यां त्वा परिददामि । विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः परिददामि । सर्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्यः परिददामिरिष्ये । इति । तत आचार्यः स्वासन उपविश्य स्वदक्षिणस्थकुमारोणामारब्ध आहुतिचतुष्टयं जुहोति । ओ भू स्वाहा । अमय इदं न मम । ओ भुवः स्वाहा । वायव इदं न मम । ओ स्वः स्वाहा । सूर्यायेदं न मम । ओ प्रजापतये स्वाहा । प्रजापतय इदं न मम । इति । ततः कुमारोभिं परिसमुह्य पर्युक्ष्यामो समिधमादध्यात् । ओ अमये समिधमाहार्षं श्रुते जातवेदसे । तथा तमसमे वर्षस्व समिधा ग्रहणा वयं स्वाहा । इति । पुनः परित्समूहनमुपयूचने कुर्यात् । ततो दक्षिणमादं पाणिममो निष्पश्य तेन स्वमुखं निष्मार्ष्टि । ओं तेजसा" मा समनज्मिति । अथाभ्रिमुपलिह्यते । ओं मयि^६ मेधा मयि प्रजा मय्यग्नस्तेजो दधातु । मयि मेधा मयि प्रजा मयीन्द्रिय इन्द्रियं दधातु । मयि मेधा मयि प्रजा मयि सूर्यो भ्राजो दधातु । ओं यत्ते अग्ने तेजस्तेनाऽहं तेजस्वी भूयासमू । यत्ते अग्ने वर्चस्तैनाऽहं वर्चस्वी भूयासमू । यत्ते अग्ने हरस्तेनाऽहं हरस्वी भूयासमिति ।

अथाचार्यो दर्भ्या आज्येन स्विष्टकृतं जुहोति । ओं यदस्य^७ कर्मणोऽत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टत् स्विष्टकृदू विद्यात् सर्वं स्विष्ट सुहुतं करोतु मे । अग्नये स्विष्टकृते सुहुतहुते सर्वहुतं आहुतीनां कामानां समर्धयित्रे स्वाहा । अग्नये स्विष्टकृते इदं न मम्रेति त्यागः । इध्मबर्हणयोरनुप्रवाभ्याधाय संस्रावं जुहोति । ओं विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति । विश्वेभ्यो देवेभ्य इदं न मम्रेति त्यागः । कुमारेण सह तिष्ठन्नुपतिष्ठते ओं^८ च मे स्वश्च मे यज्ञोप च ते नमम । यत्ते न्यूनं तस्मै त उप यत्तेऽतिरिक्तं तस्मै ते नमः । श्रद्धां मेधां यशः प्रजां विद्यां बुद्धिं श्रियं बलम् । आयुष्यं तेज आरोग्यं देहि मे हव्यवाहन इति ।

ततः स्थण्डिलादुत्तरतः प्रशस्ते स्थल आचार्य उपविशति । कुमार आचर्यस्य पादयोः शिरसा प्रणम्य कृताञ्जलिस्तिष्ठन् प्रार्थयते । सावित्रीं भो अनुब्रूहीति । आचार्यः ओं तथा इत्युक्त्वा आत्मनः पुरस्तात्कुमारं स्वाभिमुखं कृतप्राञ्जलिमुप- वेश्य गायत्र्या गायिनो विश्वामित्र ऋषिः सविता देवता गायत्री छन्दः । ओं भूर्भुवः स्वः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ इति सावित्री- मन्त्रं^९ त्रिवावमुपदिशति ।

अथ व्रतोपदेशं कुर्यात् । ब्रह्मचारिसिं^१३ । अद्धि शुष्यस्य कर्म कुरु । दिवा मा स्वाप्सी । सत्यं वद् । धर्मं चर । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । राष्ट्रदेवो भव । बलमुपास्तेवति । ततः कुमारः पूर्वाभिमुखस्तिष्ठन् मेधामन्त्रौ^१४ पठति । मेधा देवी जुषमाणा न आगादिवांची भद्रा सुमनस्यमाना । स्वया जुष्टिरुषमाणा दुरकात् बृहद्देदेन विदधे सुवीराः ॥ त्वया जुष्टिरिभर्धंवति देवि स्वया ब्रह्म गतर्भातृत स्वया ॥ त्वया जुष्टिरथ्र्थे विन्दते वसु सा नो जुषस्व द्रविणेन मेधे ॥ ततः पिता अग्रे पश्चादुपविश्य स्वदक्षिणातः पत्नीं तद्दक्षिणतश्च ब्रह्मचारिण-मुपवेश्य कर्मसमाप्तिं सोदकं ब्रूयात् । अनेनोपनयनाख्येन कर्मणा भगवान् परमेश्वरः प्रीयताम् । ओ तत् सत् । इति । द्विराचामेत् ।

ततः कुमारो ब्राह्मणान्नमेत् । ब्राह्मणश्च औ ब्रह्मचर्येण⁶⁸ तपसा राजा राष्ट्रं हि रक्षति । आचार्यौ ब्रह्मचर्येण ब्रह्मचारिणमिच्छेते ॥ ब्रह्मचारी ब्रह्म आजद् विभर्ति तस्मिन्देवा अधि विश्वे समोताः । प्राणापानौ जनयनाद् व्यानं वाचं मनो हृदयं ब्रह्म मेधाम् । इति मन्त्रैराशीर्भिं दत्त्वा मन्त्राक्षतान् दद्युः ।

Page 314, NOTE 746 (धर्मनिर्णयमण्डलकसंकलिता संध्या)—आचमन• प्राणायामयोन्तरन्तरं श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं प्रातःसंध्योपारित (सायंसंध्योपारितिमि वा यथाकालं) करिष्य इति संकल्पं कुर्यात् । ( ततः अर्घ्यप्रदानम् ) औ भूर्भुवः स्वः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । श्रीसूर्यायेदमर्घ्यं दत्त्व न मम । इत्युक्त्वा सूर्याभिमुखं जलमुत्सिपेत् त्रिवारम् । ( तदनन्तरं जपः ) औं भूर्भुवः स्वः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । इति दशकृत्वो जपेत् । ( ततः सूर्योपस्थानम् ) पूषणेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह तेजः । यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्तं पश्यामि । योसावौ पुरुषः सोहमस्मि । ( अभिवाद-नम् ) । अमुकप्रवरान्वित-अमुकगोत्रोत्पन्न अमुकवेदस्य अमुकशाखा-अमुकसूत्राध्यायी अमुकशर्माहमभिवादये भोः । अनेन संध्योपासनाख्येन कर्मणा भगवान् श्रीपरमेश्वरः प्रीयताम् । ओ तत्सत् ।

Page 455, NOTE 1075—(सापिण्ड्य)—असपिण्डा समानः एकः पिण्डो देहो यस्याः सा सपिण्डा न सपिण्डा असपिण्डा ताम् । सपिण्डता च एकशरीरावयवान्वयेन भवति । तथाहि पुत्रस्य पितृशरीरावयवान्वयेन पित्रा सह । एवं पितामहादिभिरपि पितृद्वरेण तच्छरीरावयवान्वयात् । एवं मातृशरीरावयवान्वयेन मात्रा । तथा माता-महादिभिरपि मातृद्वरेण । तथा मातृबन्धुमातुलाभिरप्येकशरीरावयवान्वयात् । तथा पितृष्वपितृष्वस्त्रादिभिरपि । तथा पत्या सह पत्न्या एकशरीरारम्भकत्या । एवं भ्रातृ-भार्याणामपि परस्परमैकशरीरारम्भे सहैकशरीरारम्भकत्वेन । एवं यत्र यत्र सापिण्ड्यशब्द-स्तत्र तत्र साक्षात्परंपरा वा एकशरीरावयवान्वयो बोद्धव्यः । । । अवश्यं चैक-शरीरावयवान्वयेन सापिण्ड्यं वर्णनीयम् । ‘आत्मा हि जज्ञ आत्मनः’ इत्यादिभ्रुतेः । तथा ‘प्रजामनु प्रजायसे’ इति च । ‘स एवायें विरुद्धः प्रत्यक्षेणोपलभ्यते’ इत्यापस्त-म्बवचनाच्च । तथा गर्भोपनिषदि ‘एतत् षाट्कौशिकं शरीरं त्रीणि पितृजवृत्तीणि मातृतोऽस्थिरुध्रमाज्जनानः पितृस्त्वब्सांस रुधिराणि मातृनः’ इति तत्र तत्रावयवान्व-यप्रतिपादनात् । असपिण्डामित्यत्रैकशरीरावयवान्वयेण साक्षात्परंपरया वा सापिण्ड्य-मुक्तं तच्च सर्वं सदस्य यथाकथंचिदादी संसारे संभवतीत्यतिप्रसङ्ग इत्यत आह । पश्चात्सप्तमादूर्ध्वं मातुनः पितृस्तत्स्था । मातुतो मातुः संताने पश्चात्प्र्ध्वं पितृतः पितु संताने ससमादूर्ध्वं सापिण्ड्यं निवर्त्तत इति शेषः। अतएवायं सपिण्डशब्दोऽवयवशक्त्या सर्वत्र वर्त्तमानोऽपि निर्मन्ध्यपञ्जजादिशब्दवत्त्रिपत्त्रिय एव । तथा च पित्रादयः षट्सपिण्डाः पुत्रादत्र पट् आत्मा च सप्तमः । संतानभेदेपि यतः संतानभेदेनादाय गणयेद्य्वा । वत्ससम इति सर्वत्र योजनीयम् । तथा च मातारमात्म्य तत्रिपुपितामहादिगणनार्थं पश्चमसंतानवर्त्तिनी मातृणः पञ्चमीपुञ्चर्यत्ते । एवं पितरमात्म्य तत्रिप्रादिगणनार्थं ससमपुर्षसंतानवर्त्तिनी पितृतः सप्तमीति । मिताक्षरा on या. I.52-53.

PAGE 490 NOTE 1144—The 49 pravara groups among which the hundreds of gotras enumerated in the Bauḍ Śr. (pravarapraśna 1-54) are assigned are given below, being arranged alphabetically from the first name in the group. The sections of the pravarapraśna (in Dr. Caland’s edition) have been indi- cated in each case. Brief foot-notes are added showing only the important divergences in the texts of Āśv. Śr. (XII. 6. 10-15), Āp. Śr. (24. 5-10) and Satyāṣāḍha-śrauta (21. 3). It should not be forgotten that the Mss and printed editions present various forms of the same name.

प्रवर ## गोत्र 1. आगास्त्य-दार्ढच्युत-याज्ञवाहेति यज्ञवाह् (अगस्ति)–यो. 51. 2. आगास्त्य-दार्ढच्युत-सोमवाहेति सोमवाह् (अगस्ति)–यो. 50. 3. आगास्त्य-दार्ढच्युतैम्ववाहेति अगस्ति–यो. 49. 4. आङ्गिरस-गौतम-कारेणुपालेति कारेणुपालि गौतम (आङ्गिरस)–यो. 15. 5. आङ्गिरस-गौतम-वामदेवेति वामदेव (आङ्गिरस )–यो. 16. 6. आङ्गिरस-गौतम-शादूलेति शादूल गौतम ( आङ्गिरस )–यो. 11. 7. आङ्गिरस-गौतमौशनसेति औशनस गौतम ( आङ्गिरस)–यो. 14. 8. आङ्गिरस-पौरुकुत्स-त्रासदस्यवेति विष्णुवृद्ध–यो. 20. 9. आङ्गिरस-बार्हस्पत्य-भारद्वाजेति भरद्वाज (आङ्गिरस )–यो. 17. 10. आङ्गिरस-बार्हस्पत्य-भारद्वाज-वान्दन-मातवचसेति रौक्षायण (भरद्वाज)–यो. 18. 11 आङ्गिरस-बार्हस्पत्य-भारद्वाज-शैन्य-गार्ग्येति आङ्गिरस-शैन्य-गार्ग्येति } गर्ग (भारद्वाज )- बो. 19.⁶³ 12 आङ्गिरस-मांधव्य-मौद्गल्येति मुद्दल-बो. 25.⁶⁴ 13 आङ्गिरस-वैडरूप-राथीतर्रेति रथीतर-बो. 24. 14 आङ्गिरस-साङ्कृत्य-गौरिवीतेति संकृति-बो. 23.⁶⁶ 15 आङ्गिरसजामिद-काण्वेति कण्व-बो. 21.⁶⁷ 16 आङ्गिरसामहीयुवोत्सयेति कपि-बो. 26.⁶⁸ 17 आङ्गिरसाम्बरीष-यौवनाश्वेति हरित-बो. 22.⁶⁹ 18 आङ्गिरसायास्य-गौतमेति आयास्य गौतम (आङ्गिरस)-बो. 10.⁷⁰ 19 आङ्गिरसौचध्य-काक्षीवत-गौतम-कौमण्डलि कौमण्ड गौतम (आङ्गिरस)-बो. 12. 20 आङ्गिरसौचध्य-काक्षीवत-गौतम-दीर्घतमसेति दीर्घतमस् गौतम (आङ्गिरस)-बो. 13.⁷² 21 आत्रेयार्चनानस-गाविष्ठिरैति गविष्ठिर (अत्रि)-बो. 29.⁷³ 22 आत्रेयार्चनानस-यौवाश्वेति मुद्गल (अत्रि)-बो. 30. प्रवर गोत्र 23 आश्रेयार्चनानस-बादुकेति वादुतक (अत्रि)-बौ. 28. 24 आश्रेयार्चनानस-श्यावाश्वेति अत्रि-बौ. 27. 25 काश्यपवत्सार-नैध्रुवेति निध्रुवकश्यप-बौ. 41. 26 काश्यपवत्साररेभेति रेभकश्यप-बौ. 42. 27 काश्यपवत्सार-शाण्डिलेति काश्यपवत्सारासितेति काश्यपवत्सारदेवलेति शाण्डिलासिददेवलेति } शाण्डिल-बौ. 43. 28 काश्यपवत्सार-वासिष्ठेति काश्यपवत्सारासितेति } लोकासि (कश्यप)-बौ. 44. 29 गार्ल्समदेति (or शौनकेति) शुनकुगात्समद (भृगु)-बौ. 9. 30 भार्गव-च्यावन-आपवान-और्व-जामदग्नेति वत्स (भृगु)-बौ. 3. 31 भार्गवच्यावनप्रवानोर्व-वेद्रेति विद् (भृगु)-बौ. 4. 32 भार्गवच्यावनप्रवान-आर्षिषेण-अनुपेति आर्षिषेण (भृगु)-बौ. 5. 33 भार्गव-वाथ्यश्व-देवोदासेति मित्रयु (भृगु)-बौ. 7. 34 भार्गव-वैतहव्य-सावेतसेति यस्क (भृगु)-बौ. 6. प्रवर गोत्र 35 मार्गव-वैप्य-पार्थेति वैप्यपार्थाष्कल ( भृगु.)–बौ. 8. 36 वासिष्ठेति वसिष्ठ—बौ. 45. 37 वासिष्ठमैत्रावरुणकौण्डिन्येति कुण्डिन ( वसिष्ठ ) बौ. 46. 38 वासिष्ठ-शाकल्य-पाराशर्येति पराशर ( वसिष्ठ )–बौ. 48. 39 वासिष्ठ-ऐन्द्रप्रमद-आभरद्वसवेति उपमन्यु ( वसिष्ठ )–बौ. 47. 40 वैश्वामित्राकात्स्याकीलेति कृत ( विश्वामित्र )–बौ. 35. 41 वैश्वामित्र-देवरातोदलेति कुशिक ( विश्वामित्र )–बौ. 31. 42 वैश्वामित्र-देवश्रवस-दैवरतसेति श्रीमंतकामकायन (विश्वामित्र)–बौ. 33. 43 वैश्वामित्र-पौरगेति पूरण and वारिधापयन्त ( विश्वामित्र )–बौ. 40. 44 वैश्वामित्र-माधुछन्दस-धानंजय्येति धनंजय ( विश्वामित्र )–बौ. 36. 45 वैश्वामित्र-माधुछन्दस-आज्येति अज ( विश्वामित्र )–बौ. 37. 46 वैश्वामित्र-रौक्षक-रैवतेति रोक्षक and रैवत ( विश्वामित्र )–बौ. 34. 47 वैश्वामित्राप्रमर्षण-कौशिकेति अपमर्षण कुशिक ( विश्वामित्र )–बौ.38. 48 वैश्वामित्रैक-लौहितेति लोहित ( विश्वामित्र ) बौ. 32. 49 वैश्वामित्रैन्द्र-कौशिकेति इन्द्रकौशिक ( विश्वामित्र )–बौ. 39. शाण्डिलासित-दैवलेति शाण्डिल कश्यप–बौ. 43. Vide No. 27 above. शौनकेति शुनकात्मद ( भृगु )–बौ. 9. Vide No. 29 above. NOTE 1230 (विवाहविधि)-आश्व. गृ. I. 7. 3-22— पश्चादग्नेर्दभ्रश्मानं प्रतिष्ठाप्योत्तरपुरस्तादुपकुम्भं समान्वाश्श्राय्यं हुत्वा निष्क्रम्यदग्द्गुमुसः प्राङ्गुमुस आसीनानां गृह्णामि ते सौभगत्वाय हस्तमित्यद्गुमुषैव गृह्णीयादयदि कामयीत पुमांस एव मे पुत्रा जायेरन्निति । अद्गुलिरेव स्त्रीकामः । रोमांचते हस्तं साड्गुमुभय- कामः । प्रदक्षणमिद्गुमुकुम्भं च त्रिः परियजपयति । अग्नोममुक्षि सा त्वं सा त्वमस्मयोहे रौरही पृथिवी त्वं सामाड्गुमृक् त्वं तावेहं विवाहवहै । प्रजा प्रजनयावहै संप्रियो रोचिष्णू सुम- नस्यमानो जीवेव शरदः शतमिति । परणीय परिणियाशानमारोहयति । इममश्मानमारो- हयेमं त्वं स्थिरा भव । सहस्रं पूतनायतोड्मितिष्ठ पूतन्यत इति । क्ववज्रालुपुर्त्तीत्ये आता आपूरयत्नानो वा द्विर्लौजानापयति । त्रिर्जादमद्गन्यनाम् । प्रत्यभिधाय हविः । अवतं च । एवोडादनधर्मः । अर्यम्णं नु देवं कन्या अमिक्षयक्षत । स इमां देवीं अर्यमा प्रेतो मुञ्चातु नामुतः स्वाहा । वरुणं नु देवं कन्या अमिक्षयक्षत । स इमां देवीं वरुणः प्रेतो मुञ्चातु नामुतः स्वाहा । पूषणं नु देवं कन्या अमिक्षयक्षत । स इमां देवः पूषा प्रेतो मुञ्चातु नामुतः स्वाहेत्यविच्छिन्दन्द्व्यअलिं सुचेव जुहुयात् । अपरणिषि शूर्पपुटेनाभ्यासं तूर्णी चतुर्गृमे । ओषय्य हैके लाजान्न् परिणियन्ति तथोत्सेने आहुती न संनिपतत । अथास्ये शिसे विमुञ्चति यदि रूत्ते भवसः । ऊर्णस्तुके केशपश्लोर्वृढे भवसः । प्र त्वा मुञ्चामि वरुणस्य पाशादिति । उत्तरामृततरा । अर्थेनमप्रजितायां दिशि सस पदान्न्व्युत्क्रमय- न्निं एकपञ्जने द्विप्दी रायस्पोषाय त्रिपदी मायोभन्याय चतुष्पद् प्रजाभ्यः पञ्छपञ्जुभ्यः षट्वत्दी सखा सप्तपदी भव सा मामानुगता भव । पुत्रान्निन्द्ववहै बहूस्ते सन्तु जरदष्टय हति । उभयोः संनिधाय शिरसी उदकुम्भैनावसिच्य । ब्राह्मणाय्या वृद्धाया जीवपन्नया जीवप्रजाया अगार एतां रात्रिं नयति । भुवनमरुंधतीं सप्तऋषीति दृष्ट्वा । वाचं विसृजेत जीवपर्णो प्रजां विन्देयेति ।

NOTE 1258 (मधुपर्क). आश्व. गृ. I. 24. 5-26— मध्यनीय । सर्वाणां मधवलाभे । विशः पायमध्याचमनं मधुपर्को गौरित्येतेषां त्रिशिरिकेके वेदयन्ये । अहं बर्म सञ्जातानां विद्युतामिव सूर्यः । इदं तमभिषिधामि यो मा कश्वाभिदात्तयुदगमे विषर उपविशेत् । आक्रम्य वा । पादौ प्रक्षाल्यानीत दक्षिणमघ्रे ब्राह्माणाग्रय प्रच्छदेत् । सर्वं शूद्राय । प्रक्षालितपादोदग्रयमञ्जलिना प्रतिगृह्य । अथाचमनी- येनाचामति अमृतोपस्तरणमसीति । मधुपर्कमाहियमाणमित्रेण मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्ष इति । देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेंश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णासि तदञ्जलिना प्रतिगृह्य मधु वाता ऋतायत इति तृचेनावेद्यानामिकया चावृगतेन च त्रिः प्रदक्षिणालोदप्य वसवस्त्वा गायत्रेण छन्दसा भक्षयन्विति पुरस्तान्निमार्ष्टि । रुद्रास्त्वा त्रैष्टुभेन छन्दसा भक्षयन्विति दक्षिणगतः आदित्यास्त्वा जागतेन छन्दसा भक्षयन्विति पश्चात् विश्वे त्वा देवा आनुष्टुभेन छन्दसा भक्षयन्वित्युत्तरतः भूतमेवस्तेति मध्यमिन्दुरुष्टुष्टुः । विराजो दोह- सहति प्रथमे प्राश्रीयात् । विराजो दोहर्मशीति द्वितीयं मयि दोहः पद्यवै विराज इति तृतीयम् । न सर्वम् । न तृप्तिं गच्छेत् । ब्राह्माणाप्योदकुब्धच्छिदं प्रच्छदेलाभेड्गु । सर्वं वा । अथाचमनीयेनात्वाचामति अमृतापिधानमसीति । सत्यं यशः श्रीर्भावे श्रीः श्रयतामिति द्वितीयम् । आभान्तनोदकाय गां वेदयन्ते । इतो मे पाप्मा पाप्मा मे हत इति जपिल्यो कुतते कारयिष्यन् । माता रुद्राणां दुहिता वसूनामिति जपितोमुञ्जुनेत्सुलक्ष्यन् । नाभां सो मधुपर्को भवति । शास्त्रार्थ य एव विद्यानुरहः स्वाध्यायमधीते तस्मात्स्वाध्यायोऽयेतव्यः ॥ पयआहुतयो वा एता देवानां यदृचः स य एवं विद्वान्चोऽहरहः स्वाध्यायमधीते पयआहुतिभिरेव तद्देवान्वार्पयति त एनं तृप्तास्तर्पयन्ति योगक्षेमेण प्राणेन रेतसा सर्वात्मानं सर्वाभिः पुण्याभिः संपद्भि-स्तत्कुल्या मधुंकुल्या पितृन्यथा अभिवहन्ति ॥ ...प्रद्युतयो ह वा एता देवानां यदगुशासनानि विद्या वाकोवाक्यमितिहासपुराणं गाथा नाराशंस्यः स य एवं विद्वान्चोऽहरहः स्वाध्यायमधीते मध्यआहुतिभिरेव तद्देवान्वार्पयति त एनं तृप्तास्तर्पयन्ति योग० । शतपथब्रा. XI. 5. 6. 3-4 and 8. Compare Āśv. gr. III. 2-3; in Bauḍ Dh. S. II. 6. 8 the passage स्वाध्यायो वै ब्रह्मयज्ञः ... ध्येयत्ययः is quoted as ब्राह्मण. ' यदृ ब्राह्माणानीतिहामपुराणानि कल्यान् गाथा नाराशंसीर्भुतिभिरेव तद्देवान्वर्पयति त एनं तृप्ता आयुष्या तेजसा वर्चसा श्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन च तर्पयन्ति । तै. आ. II. 10. Vide गोभिलस्मृति II. 52-60 where these ideas (about the Vedas and others being āhutis of milk, honey &c.) are put forwarḍ

ब्रह्मयज्ञेन यजमानः प्राच्यां दिशि ग्रामादच्छिद्दर्श उदीच्यां प्रागुदीच्यां वोदित आदित्ये दक्षिणेन उपवीयोपविश्य हस्ताववनेज्वय त्रिराचामेद् द्विः परिमृज्य सकृदुपस्पृश्य शिरस्युम् मृषोके श्रोत्रे हृदयमालभ्य ... दर्माणां महदुपरतीर्योपरिस्थे कृत्वा प्राङ्गासीनः स्वाध्यायमध्यधीयातां वा एच औषधीनां रसो यद्दर्भः सरसमेव ब्रह्म कुरुते । दक्षिणोत्तरी पाणी पादौ कृत्वा सप्राग्गिरासीनि प्रनिवद्चत यद्वैय जुषुर्वी विद्या यदेतद्वा वागेत्तमक्षरे ... तदेतदाचक्षुक्रमो अक्षरे ... समासे इति । श्रोत्रै प्रापहुडुक् भूर्भुवः स्वरित्याहैनं वाचः सत्यं यदेव वाचः सत्यं तत्प्रापडुक् । अथ सावित्रीं गायत्रीं त्रिवात् पच्छोऽर्धचशोऽनवानं सविता श्रियः प्रसविता श्रियमेवोत्तमयो प्रज्ञानातवे प्रतिपदा छन्दासि प्रतिपदते । तै. आ. II. 11 (a clause praising ācamana &c. has been omitted). ( ब्रह्मयज्ञ of modern times) आचम्य प्राणानायम्य श्रीपरमेश्वर ... इति संकल्प्य दर्मेषु दर्मपाणिः प्राङ्मुख उपोविश्व वामजङ्घोपरिमूलदेशे दक्षिणपादं निधायाथावा वाम-पादाङ्गुष्ठोपरि दक्षिणापदाङ्गुष्ठं निधायैयमुपस्थं कृत्वा दक्षिणजानुस्थे वामकरे उत्ताने प्राग्माङ्गुष्ठौ प्रागग्रे द्वे पवित्रे धृत्वा दक्षिणकरेण तथैव संपुटीकृत्य दात्राषिणयोः संभि-मीक्षमाणो निमीलिताक्षौ वा ओंकारव्याहृतीः सरुदच्चार्य गायत्रीं पच्छोऽर्धचशः सवर्मानवानामिनि त्रिरुपेत् । ततोनिमीळ इति सूक्तं पठित्वा संहिनाब्राह्मणोण्डज्ञानि एकं समाप्यापरमित्यै अख्यायं सूक्तमृचं वा यथाशक्ति क्रमशः पठेत् । मन्त्रब्राह्मणोद्येनानि भागाशः सर्वाणि ययाशक्ति प्रतिदिनं पठेदिति केचित् । एवं चतुर्वेदन्यायी क्रमशम्तुरुवेदान् भागाशः सर्वान्मेव वा ऋग्वेदपूर्वकंपठेत् । एकैकशाखाध्यायी तु स्वशाखामेव । शाला-ध्यायनभावे सूक्तमृचं वा पठिलैकं यजुः साम चोपनिषदप्रितिहासपुराणादीन्च पठेत् । पुरुष-सूक्तमुक्त्वा नमो ब्रह्मणो नमोस्त्वमय इति ऋचं त्रिः पठेत् । नात्र क्रप्यादिसरवणम् । विशुद्धयत्सीत्यादयन्ते पाठैस्तैत्तिरीविषयः । धर्मसिन्धु III. पूवार्ध p. 299. कारो व्याहतः सावित्री यज्ञा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षमहोरात्राणि साध्याः सिद्धाः समुद्रा नद्यो गिरयः क्षेत्रौषधिवनस्पतिगन्धर्वोसरसो नागा वयांसि गावः साध्या विद्या यक्षा रक्षांसि भूतान्यवेदमन्तानि । अथ ऋषयः । शतनैनो माध्यमा गृत्समदो विश्वामित्रो वामदेवोऽत्रिजमद्दनो वसिष्ठः प्रगाथाः पावमान्यः क्षुद्रसूक्ता महासूक्ता इति । प्राचीनावीती । सुमन्तुजैमिनिवैशम्पायनपैलसूत्रभाष्यभारतभारतधर्मोचार्या । जानन्ति बाहविगागीं गौतम- शाकल्यब्रह्ममाण्डूकैया गार्ग्याश्चक्रवी बडवाप्रातिथेयी सुलमैत्रेयी कहाळं कौपीतकं महाकौपीतकं पैद्ग्यं महापेंड्ग्यं खुयङ्गं सांख्ययनमैत्रेयं मैत्रेयेयं शाकलं बाष्कलै खुजातवकत्रमोदवाहि महोदवाहि सौजामि शौनकाभावयनं ये चान्ये आचार्यास्ते सर्वे नृत्यान्विति । प्रतिपूरुषं पितृसंतर्पयित्वा गृहानेत्य यदुद्दानि सा दक्षिणा । PAGE 821 NOTE 1943 ( श्रवणाकर्म )—भावण्या पौर्णमास्यां श्रवणा- कर्म । अक्षतसक्तूनां नवं कलशं पूरयित्वा देवी च बलिहरणौ नबे शिक्ये निदधाति । अक्षतधानाः कृत्वा सर्पिषाऽधौं अनकि । अस्तमिते स्थालीपाकं श्रपयित्वैककपालं च पुरो- डाशं अमे नय सुधया राये अस्मानिति चतुस्रमिः प्रत्युचं हुत्वा पाणिनैककपालं अच्यु- ताय भोमाय स्वाहेति । अवयुत्तः स्यादादिःपृष्टो वा । मा नो अमेऽवसूजो अद्यायतेन- माशयेनामिनुगृहोति । शं नो भवन्तु वाजिनो हबेष्टियुक्तथा धाना अञ्जलिना । अमात्येभ्य इतरा दद्यात् । कलशात् सक्तूनां दर्वी पूरयित्वा प्रागुपनिक्रम्य शुचो देशोजो नितीय सर्प- देवजनेभ्यः स्वाहेति हुत्वा नमस्करोति । ये सर्पाः पार्थिवा ये आन्तरिक्षा ये दिव्या ये दिश्यास्तेभ्य इमे बलिमहार्ष्यं तेभ्य इमं बलिमुपाकरोमीति । प्रदक्षिणं परौत्य पश्चादुब्लेष- पर्विष सर्पसि सर्पतां सर्पाणामधिपतिरस्यत्रेण मनुष्याक्षायसेद्धपेन सर्पाव्यङ्गेन देवां- स्त्वयि मा सन्तं त्वयि सन्तः सर्पा मा हिसिषुर्नवा ते परिददामीति । ध्रुवामुं ते ध्रुवामुं ते इत्यात्मानमनुपूर्बम् । ध्रुब मां ते परिददामीत्यात्मानमन्तः । नैनमन्तरा ब्यवेयुरा परि- दानात् । सर्पदेवजनेभ्यः स्वाहेति सायं प्रातर्बलौ हरेदा प्रत्यवरोहणात् । प्रसंस्याय हैक तावतौ बर्ळीस्तदहेरोपहरति । आश्व. गृ. II. 1. 1–15.

PAGE 830 NOTE 1959—निवेशानं पुनर्नवीकृत्य लेपनस्तरौपस्तरौ- रस्तमिते पायसस्य जुहुयाद् श्वेतपदा जहि पूर्वेण चापरेण च । सस च वारुणीरिमाः सर्वाश्च राजबान्धवीः स्वाहा । न वे श्वेतस्याम्यागारेऽद्विर्द्वधान किंघन । श्वेताय वैद्वाचार्य नमः स्वाहेति । नात्र सोविरूक्तृ । अभयं नः प्राजापत्येभ्यो भूयादित्तिमीक्षमाणो जपति । शिवो नः सुमना भवेति हेमन्तं मनसा ध्यायात् । पश्चादग्रेः स्वस्तरेः स्वास्तीर्णस्त- सिन्नुदग्भारेव स्थोना पृथिवी भवेति जपित्वा संविशेत्सामान्यः प्राक्शिरा उदगुद्मुखः । यथा- वकाशमितरे । ज्यायात्रू ज्यायाचान्वन्तरः । मन्त्रविदो मन्त्राजपेयः । संहाय अतो देवा अवन्यु न इति त्रिः । एताँ दक्षिणामुखाः प्रत्यद्मुखा उदड्मुखाअर्भुतुम् । संहाय सौर्वाग स्वस्त्ययनानि च जपित्वानं संस्कृत्य ब्राह्मणान्भोजयित्वा स्वस्त्ययनं वाचयीत् । आश्व. गृ. II. 3. 3–12.

PAGE 862 NOTE 2025— ⁹⁴ बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तदा फलम् ॥ 2. वर्षसहस्राणि स्वर्गे मोदति भूमिदः। आच्छेत्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ ⁹⁰ 3. स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । गवां शतसहस्रस्य हन्तुः प्राप्नोति किल्बिषम् ॥ ⁹¹ 4. स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । स्वविष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह मज्जति ॥ ⁹² 5. अनेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः। दत्ताक्षयस्तेन भवन्ति लोका यः काञ्चनं गां च महीं च दद्यात् ॥ ⁹³ 6. स्वदत्तां परदत्तां वा यत्नाद्रक्ष युधिष्ठिर । महीं महिमतां श्रेष्ठ दानाच्छ्रेयोनुपालनम् ॥ ⁵⁸ 7. स्वं दातुं सुमहच्छक्यं दुःखमन्यार्थपालनम् । दानं वा पालनं वेति दानाच्छ्रेयोनुपालनम् ॥ ⁵⁹ 8. विन्ध्याटवीष्नतोयासु शुष्ककोटरवासिनः। कृष्णसर्पाभिजायन्ते ब्रह्मदेयापहारकाः॥⁶⁰ 9. यानीह दत्तानि पुरा नरेन्द्रैर्दानानि धर्मार्थयशस्कराणि। निर्मात्यवान्तप्रतिमानि तानि को नाम साधुः पुनराददीत॥⁶¹ 10. सर्वानितान्भादिनो भूमिपालान् भूयो भूयो याचते रामचन्द्रः। सामान्योऽयं धर्मसेतुर्नृपाणां कालेकाले पालनीयो भवद्भिः॥⁶² 11. न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते। विषमेकाकिनं हन्ति ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रकम्॥⁶³ 12. आस्फोटयन्ति पितरः प्रवल्गन्ति पितामहाः। भूमिदोऽस्मत्कुले जातः स नस्त्राता भविष्यति॥⁶⁴ 13. प्रायेण हि नरेन्द्राणां विद्यते नाशुभा गतिः। पूयन्ते ते तु सततं प्रयच्छन्तो वसुन्धराम्॥⁶⁵ 14. भुवनमेकं गामेका, भूमेरेकमुकुल्वम् । हरश्चकरमाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम् ॥⁶⁶ 15. भूमिं यः प्रतिगृह्णाति यस्य भूमिं प्रयच्छति । उभौ तौ पुण्यकर्माणौ नियतं स्वर्गगामिनौ ॥⁶⁷ 16. फालरुहा मही दद्यात्स्वीजां सस्यमालिनीम् । यावत्सूर्यकृता लोकास्तावत्स्वर्गे महीयते ॥⁶⁸ 17. भूमिप्रदानान्न परं प्रदाने दानाद्विशिरं परिपालनं तु । सर्वतिसुहां परिपाल्य भूमिं नृपा नृणाग्राच्छिदियं प्रपन्नाः ॥⁶⁹ 18. भूमिदानसमं दानमिह लोके न विद्यते । यः प्रयच्छति भूमिं हि सर्वकामान्ददाति सः ॥⁷⁰ 19. योऽर्धते प्रतिगृह्णाति ददात्यर्चिनमेव वा । तावुभौ गच्छतः स्वर्ग नरकं तु विपर्यये ॥⁷¹ 20. अपि गङ्गादितीर्थेषु हन्तुगर्भगथमथा द्विजम् । निष्कृतिः स्यान्न देवस्वब्रह्मस्वहरणं नृणाम् ॥⁷² 21. मदूराजा परमहीपतिर्वंशजा वा पापादयेतमन्तो भुवि भाविभूपाः । ये पालयन्ति मम धर्मीमेमे समस्तं तेभ्यो मया विरचितोऽखिलेष्व भूमि ॥⁷³ 22. अदिष्टैस्त्रिभिर्मुक्तं सट्टिश्य परिपालितम् । एतानि न निवर्तन्ते पूर्वराजकृतानि च ॥⁷⁴ 23. शाङ्गवो मद्रासक्तं छत्रं वराणां । भूमिदानस्य चिह्नानि फलमेतत्पुरन्दर ॥⁷⁵ 24. न तथा सफला विद्या न तथा सफलं धनम् । यथा तु मुनयः प्राहुर्दानमेकं कलौ युगे ॥⁷⁶ 25. भूमिदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति । तस्यैव हरणात्पापं न भूतं न भविष्यति ॥⁷⁷ 26. पूर्वे: पूर्वतरेष्वैश्च दत्ता भूमि हरेत्तु यः । स नित्यव्यसने मग्नो नरके च वसेत्पुनः ॥⁷⁸ 27. गण्यन्ते पांसवो भूमेर्गण्यन्ते वृष्टिविन्दवः । न गण्यते विद्यात्रापि धर्मसंरक्षणे फलम् ॥^27-28 28. परदत्तां तु यो भूमिमुपाहरेत्कदाचन । स बद्धो बहुभिः पाशैः लिप्यते पूयशोणिते ॥^27-28 29. इति कमलदलाम्बुबिन्दुलुलोला श्रियमनुचिन्त्य मनुजीवितं च । इति विमलममनसोभि रात्मनानैर्न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥⁷⁹ 30. वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्यमापातमात्रसुखा विषयोपभोगाः । प्राणास्तृणाग्रजलविन्दुसमाना नराणां धर्मः सञ्चयः परं ब्रह्म परलोक्यते ॥⁸⁰ 31. अस्मत्कुलं परमुदारमुदाहरिद्रयेभ्य दानमिदंनम्र नु मोदनीयम् । लक्ष्म्यास्तटिसलिलबुद्बुदचञ्चलाया दाने फलं परयशमतिपालनं च ॥⁸¹ 32. अस्मिन्यशो द्विजमपि व्यध्यांनृपतिमर्हेत् । तस्यापि करलभोहं शासनं न व्यतिक्रमेत् ॥⁸² 33. यावन्ति सस्यमूलानि गोरोमाणि च संख्यया । नरस्तावन्ति वर्षाणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः ॥⁸³ 34. न्यायेनोपार्जिता भूमिरन्यायेनापहारिता । हरन्तो हारयन्तोपि आम्रन्यासमसं कुलम् ॥⁸⁴ 35. श्रीण्युराहुर्दिनदानानि गाव: पृथ्वी सरस्वती । आससमं फलन्त्येते दोहाहनिचेदनैः ॥⁸⁵ 36. सर्वैषाभेव दानानामेकजन्मानुगं फलम् । हाटकक्षितिगौरीणां सप्तजन्मानुगं फलम् ॥⁸⁶ 37. तड़ागानां सहस्रेण अश्वमेधशतेन च । गवां कोटिप्रदानेन भूमिहर्ता न शुष्यति ॥⁸⁷ 38. सत्यं चेव हुतं चैव यत्किञ्चिद्धर्मसंचितम् । अधोंधुगुलेन सीमाया हरणेन प्रणश्यति ॥⁸⁸ 39.⁹⁰ ऋणहती भूमिहती हारयिता हि ते त्रयः । एते च नरकं यान्ति यावदिन्द्रा चतुर्दश ॥ 40.⁹¹ भूमिदाने क्षुपात्रेषु क्षुतीर्येषु सुवर्णनि । अगाधपारसंसारसागरोत्तारणं भवेत् ॥ 41.⁹¹ धवलात्यान्यपत्राणि दन्तिनश्व मदोदृताः । भूमिदानस्य पुण्यानि फलं स्वर्गः पुरन्दर ॥ 42.⁹² देवद्विजगतां भूमिं पूर्भुक्तो हरेत यः । प्रणक्ष्मपि कालेन तमाहुर्ब्रह्मघातकम् ॥ 43.⁹³ मा भूदफलशङ्का वः परदत्तेति पार्थिवाः । स्वदानात्फलमानन्यं परदत्तानुपालने ॥⁹⁴ पुरुषं सत्यमम्युतमनिरुद्रं श्रियं महीमिति नाम्नावास्स निर्वापं कृत्वाज्येन विष्णुपुरुष- सूक्ताभ्यां देवादिभ्यस् त्रिये जातो मेदिनी देवीति चतुरारवर्यं हुत्वा नाम्ना साज्यं चरुं जुहुयात् । प्रभाते स्नात्वा प्रणवेन देवमुत्थाप्य शकुनसूक्तं जपन्सकृत् कुम्भेन देवानीय गृहे वापय्य देवायतनऽदिशलायां वापीपीठे रत्नं सुवर्णं वा संन्यस्य विष्णुपुरुषसूक्ताभ्यां विष्णुं प्रतिष्टापयामीति प्रतिष्ठाप्य बिम्बस्य मूर्धिनि नामौ पादे च बुमुनुरोराति हृदये प्रणवं विन्यस्येद्वं विष्णुरावति देवे ध्यायनकुम्भमध्याथावयं शक्तिमुते कृत्वादाय बिम्बस्य मूर्ध्नि विष्णुमावाहयामीति संसिद्धायावाहनं करोति । विधिनैवाराप्य हविर्निवेदयति । वैखानसस्मार्तं VI. 10-11.