युध्यताम् एव तेषाम् तु तदा वानर रक्षसाम् । रविर् अस्तम् गतो रात्रिह् प्रवृत्ता प्राण हारिणी ॥१॥
चतुश्चत्वारिंशः सर्गः 6.44
Press ▶ below to listen to the whole sarga, ▶ beside a verse for that verse alone, or a word to hear it from there.
अन्योन्यम् बद्ध वैराणाम् घोराणाम् जयम् इच्चताम् । सम्प्रवृत्तम् निशाअ युद्धम् तदा वारण रक्षसाम् ॥२॥
राक्षसो असि इति हरयो हरिश च असि इति राक्षसाः । अन्योन्यम् समरे जघ्नुस् तस्मिंस् तमसि दारुणे ॥३॥
जहि दारय च एति इति कथम् विद्रवसि इति च । एवम् सुतुमुलह् शाब्दस् तस्मिंस् तमसि शौशरुवे ॥४॥
कालाह् कान्चन सम्नाहास् तस्मिंस् तमसि राक्षसाः । सम्प्रादृशयन्त शाइल इन्द्रा दीप्त ओषधि वना;इव ॥५॥
तस्मिंस् तमसि दुष्पारे राक्षसाह् क्रोध मूर्चिताः । परिपेतुर् महा वेगा भक्षयन्तह् प्लवम् गमान् ॥६॥
ते हयान् कान्चन आपीडन् ध्वजांश च अग्नि शैखा उपमान् । आप्लुत्य दशानैस् तीक्ष्णैर् भीम कोपा व्यदारयन् ॥७॥
वानरा बलिनो युद्धेऽक्षोभयन् राक्षसीं चमूम् । कुन्जरान् कुन्जर आरोहान् पताका ध्वजिनो रथान् ॥८॥
चकर्षुश च ददंशौश च दशानैह् क्रोध मूर्चिताः । लक्ष्मणश च अपि रामश च शारैर् आशैइ विष उमपैः ॥९॥
दृशय अदृशयानि रक्षांसि प्रवराणि निजघ्नतुः । तुरम्ग खुर विध्वस्तम् रथ नेमि समुद्धतम् ॥१०॥
रुरोध कर्ण नेत्राणिण्युध्यताम् धरणी रजः । वर्तमाने तथा घोरे सम्ग्रामे लोम हर्षणे ॥११॥
रुधिर उदा महा वेगा नद्यस् तत्र प्रसुस्रुवुः । ततो भेरी मृदन्गानाम् पणवानाम् च निस्वनः ॥१२॥
शान्ख वेणु स्वन उन्मिशरह् सम्बभूव अद्भुत उपमः । हयानाम् स्तनमानानाम् राक्षसानाम् च निस्वनः ॥१३॥
शस्त्राणाम् वानराणाम् च सम्बभूव अतिदारुणः । हतैर्वानरमुख्येश्च शक्तिशूलपरश्वधैः ॥१४॥
निहतैः पर्वताकारै राक्षसैः कामरूपिभिः । शस्त्र पुष्प उपहारा च तत्र आसीद् युद्ध मेदिनी ॥१५॥
दुर्ज्नेया दुर्निवेशाअ च शओणित आस्रव कर्दमा । सा बभूव निशाअ घोरा हरि राक्षस हारिणी ॥१६॥
काल रात्री इव भूतानाम् सर्वेषाम् दुरतिक्रमा । ततस् ते राक्षसास् तत्र तस्मिंस् तमसि दारुणे ॥१७॥
रामम् एव अभ्यधावन्त सम्हृष्टा शार वृष्टिभिः । तेषाम् आपतताम् शाब्दह् क्रुद्धानाम् अभिगर्जताम् ॥१८॥
उद्वर्त;इव सप्तानाम् समुद्राणाम् अभूत् स्वनः । तेषाम् रामह् शारैह् षड्भिह् षड् जघान निशाअ चरान् ॥१९॥
निमेष अन्तर मात्रेण शैतैर् अग्नि शैख उपमैः । यज्न शात्रुश च दुर्धर्षो महा पार्शव महा उदरौ ॥२०॥
वज्र दम्ष्ट्रो महा कायस् तौ च उभौ शौक सारणौ । ते तु रामेण बाण ओघह् सर्व मर्मसु ताडिताः ॥२१॥
युद्धाद् अपसृतास् तत्र सावशएष आयुषो अभवन् । ततः कान्चन चित्र अन्गैह् शारैर् अग्नि शैख उपमैः । दिशाश चकार विमलाह् प्रदिशाश च महा बलः ॥२२॥
ये त्वन्ये राक्षसा वीरा रामस्य अभिमुखे स्थिताः ॥२३॥
ते अपि नष्टाह् समासाद्य पतम्गा;इव पावकम् । सुवर्ण पुन्खैर् विशैखैह् सम्पतद्भिह् सहस्रशाः ॥२४॥
बभूव रजनी चित्रा ख द्योतैर् इव शाअरदी । राक्षसानाम् च निनदैर् हरीणाम् च अपि गर्जितैः ॥२५॥
सा बभूव निशाअ घोरा भूयो घोरतरा तदा । तेन शाब्देन महता प्रवृद्धेन समन्ततः ॥२६॥
त्रिकूटह् कन्दर आकीर्णह् प्रव्याहरद् इव अचलः । गो लान्गूला महा कायास् तमसा तुल्य वर्चसः ॥२७॥
सम्परिष्वज्य बाहुभ्याम् भक्षयन् रजनी चरान् । अन्गदस् तु रणे शात्रुम् निहन्तुम् समुपस्थितः ॥२८॥
रावणेर् निजघान आशौ सारथिम् च हयान् अपि । वर्तमाने तदा घोरे सम्ग्रामे भृशदारुणे ॥२९॥
इन्द्रजित् तु रथम् त्यक्त्वा हत अशवो हत सारथिः । अन्गदेन महा मायस् तत्र एव अन्तर् अधीयत ॥३०॥
तत्कर्म वालिपुत्रस्य सर्वे देवाः सहर्षिभिः । तुष्टुवुः पूजनार्हस्य तौ चोभौ रामलक्ष्मणौ ॥३१॥
प्रभावं सर्वभूतानि विदुरिन्द्रजितो युधि । ततस्तेन महात्मानम् दृष्ट्वा तुष्टाः प्रधर्षितम् ॥३२॥
ततः प्रहृष्टाः कपयः ससुग्रीवविभीषणाः । साधुसाध्विति नेदुश्च दृष्ट्वा शत्रुम् पराजितम् ॥३३॥
इन्द्रजित्तु तदानेन निर्जितो भीमकर्मणा । संयुगे वालिपुत्रेण क्रोधं चक्रे सुदारुणम् ॥३४॥
सो अन्तर्धान गतह् पापो रावणी रण कर्कशाः । ब्रह्म दत्त वरो वीरो रावणिह् क्रोध मूर्चितः ॥३५॥
रामं च लक्ष्मणम् चैव घोरैर्नागमयैः शरैः । बिभेद समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राघवौ ॥३६॥
मायया संवृतस्तत्र मोहयन् राघवौ युधि । अदृशयो निशैतान् बाणान् मुमोच अशानि वर्चसः ॥३७॥
बबन्ध शरबन्धेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । तेन रौ पुरुषव्याघ्रौ क्रुद्धेनाशीविषैः शरैः ॥३८॥
सहसाभिहतौ वीरौ तदा प्रैक्षन्त वानराः । प्रकाशरूपस्तु तदा न शक्त । स्तौ बाधितुं राक्षसराजपुत्रः । मायां प्रयोक्तुं समुपाजगाम । बबन्ध तौ राजसुतौ दुरात्मा ॥३९॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः ॥