Kauṭilya Arthaśāstra

‘ अपण्य इत्युच्यते तनेदं न सिध्यति । शिवः स्कन्दः विशाल इति । किं कारणम् । मौर्यैर्हिरण्यार्थिभिरर्चाः प्रकल्पिताः । भवेतासु न स्यात् । यास्त्वेताः संप्रति पूजार्थास्तासु भविष्यति । महाभाष्य ,

The भरतवाक्य in the Mudrārākṣasa is put in the mouth of Rākṣasa in some msṣ and in that of Cāṇakya in otherṣ It is as follows; वाराहीमात्मयोनिस्तनुवनविधिवावास्थितस्यानुरूपां यस्य प्रागदन्तकोटिं प्रलय - परिगता शिप्रिये भूतधात्री । स्वेच्छैकैके जृमाना भुजयुगमधुना संश्रिता राज - मूत्तैः स श्रीमदबन्धुमुख्याश्चिरमवतु मही पाथिर्वश्चन्द्रगुप्तः ॥ There are various readings in the last seven letters viz. ‘ पार्थिवश्चन्द्रगुप्तः , पार्थिवोदन्तिवर्मा , पार्थिवो दन्तिवर्मा and others which may be neglect- eḍ The present author holds that the proper reading is पार्थिव - श्चन्द्रगुप्तः .

सुविज्ञातप्रणीतो हि दण्डः प्रजा धर्मार्थकामैर्योजयति। अप्रणीतस्तु मात्स्यन्याय - मुत्थापयति। बलीयानबलं ग्रसते दण्डभयाभावे।

वेदैर्तिहासधर्मशास्त्रेषु कुशलं कुलीनमध्यस्‌ तपस्विनं पुरोहितं च वरयेत्‌। विष्णु - धर्मसूत्र III. 70. पुरोहितं प्रकुर्वीत दैवज्ञमुदितोदितम्‌। दण्डनीत्या च कुशलमथर्वाङ्गिरसे सदा च याज्ञ . I. 313. पुरोहितहितोदितोपदिष्टं यत्‌। वेदवेदे येते निर्भयं दण्डनीत्यां चाभिविनितमनुपष्टहा देवज्ञमुदितोदितमनिरभिधत्‌ महोपचारै रुर्वीत। हमाचार्य शिष्यः पितरं पुत्रो गुरुम्ः स्वामिनमिव चानुवर्तेत्‌। ... ब्राह्मणोपहितं क्षत्रं मन्त्रिमन्त्रशुभिभिजितम्‌। जपध्वनिसंपन्नमस्त्रं शास्त्रानुगमभूषितम्‌॥

Important quotations from दशकुमारचरित ( pp. 258 ff. of the Nir. eḍ of 1951 ) are: (1) ननु चतस्रो राजविद्यायधी वार्ता - न्वीक्षिकी दण्डनीति - रिति । ... अधीच तावद्दण्डनीतिम् । इयमिदानीमाचार्यविष्णुगुप्तेन मौर्यार्थे षड्भिः लोकसहस्रैः संक्षिप्ता । Vide अर्थशास्त्र I. 1. 18 षट्स्रोकसहस्रा - णीति । ; (2) चत्वारिंशच्चाणक्योपदिष्टांनाहरषोपायान्० ; vide A. II. 8. 20-21; (3) सत्यमाह चाणक्यः । चित्तज्ञानानुवर्तिनोऽनर्था ( यर्था ) अपि प्रियाः स्युः । दक्षिणा अपि तद्द्भाववहिष्कृता द्वेष्या भवेयुरिति । vide A. V. 4, verses 13-14. (one half of each) ; (4) राज्यं नाम शक्तित्रयायत्तम् । शक्यस्य मन्त्रप्रभावात्साहाः परस्परायुगृहीताः क्रलेषु क्रम्मन्ते । ... अतः पञ्चाङ्ग - मन्त्रमूले ... द्विसप्ततिप्रकृतिपन्नः षड्गुणिमकिस्यः । etc. ; vide अर्थ . VI. 2. 33 ( शक्य : ), VI. 2. 28 ( द्विसप्तति : ); VII. 1. 2 ( षाड्गुण्य ) ; (5) भूयो भूयोपधाभिर्विशोध्य ... मतिसहायमकरवन् । ( vide

उपधाभिः शुद्धाममात्यवर्गो गूढपुरुषानुपगृह्येतृ । कापटीकोदास्थतस्तृतश्च वैदेहकतापसव्यञ्जनान् सत्रिणीतीक्ष्णरसदभिक्षुकीच । परफर्मणः प्रगलभः छात्रः कापदिकः । .... प्रव्रज्याव्यवसितः प्रज्ञाशौचयुक्त उदास्त्रितः ! ...... कृषकौ वृत्ति क्षीणौ प्रज्ञाशौचयुक्तौ गृहेहकत्यञ्जनः । वाणिज्यको वृत्तिझीणः प्रज्ञाशोचयुक्तो वैदेहकन्यञ्ज - ना वृत्तिव्यस्ततापसव्यञ्जनः । ... पूजिताश्रयार्यमानभ्यां राज्ञा राजोपजीविनामू । जातीयुः शोच्यनित्यतः परश्च संरधाः प्रकीर्तिताः ॥

‘ त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति मानवाः। त्रयीविशेषो ह्यान्वीक्षिकी ’ कौटिल्य I, 2; ‘ मन्त्रिपरिषदं द्वादशामात्यान् कुर्वन्ति मानवाः षोडशेति बाहस्पत्याः विंशतिमित्यौशनसाः ’

उस्थानं हि नरेन्द्रणां बृहस्पतिरभाषत । राजधर्मस्य तन्मूलं श्लोकाञ्च्छात्रान्नियोध मे ॥ उस्थानिनार्त लब्धमुर्थिनानुरा हताः ॥ उस्थानिन महोन्द्रेण श्रैर्द्य प्राप्तं दिदीह च । उस्थानिनवीरः पुरुर्षा वाग्वरीरानधिष्ठित॥ रमयन्त उपात्ते ॥ उस्थानहीनो राजा हि बुद्धिमानपि नित्यशः । अपर्वणीयः शत्रूणां भुजङ्ग इव निर्विषः । शान्ति 58. 13-18; compare कौटिल्य ' राजामनु - स्थितसमतिष्ठन्त सूच्याः । प्रमाणान्तप्रतु प्रमाणिन । कर्माणि वाह्य भक्ष्ययन्ति । । इन्द्रियादिकषितजीवनै । तस्यादुस्थानमामनः कुर्यात । ... राजो हि व्रतमुत्थानं यः कार्यानुशासनम । दक्षिणा वृत्तिसाम्ध्य तु दीक्षा तस्याभिषेचनम् ॥ तस्माजि - त्यार्थिनो राजा कार्यार्थ्यनुशासनम् । अथर्थस्य मूलमुत्थानमनर्थस्य विषयर्धयः ॥

ऋत्विग्वाचार्य - पुरोहित - श्रोत्रियेभ्यो ब्रह्मदेयान्दण्डकराण्याभिरूपदायकानि प्रयच्छेत् ।

देशस्य जात्या सङ्घस्य धर्मो ग्रामस्य चापि यः । उचितस्तस्य तेनैव चायधर्मं प्रकष्टयेत् ॥ अर्थशास्त्र III. 7. p. 165. अष्पदलमपभक्षा ... निबभूखत्तकरयानं कार्येत्। * साधिकरणानि संख्या ... देशामाजातिकुलसङ्घनानां धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानं ... नियन्त्र - द्दुष्कारणम् कार्येत्।

पाहुण्यासे स्थयायामावभानो दण्डः । पङ्कोदकनिसेपे याद । राजमार्गे दिगुण । दुषणभ्रसामेद्वृषाणगृहए राजपरिमेहषु पणोत्तस विडावृण्डा । मृदेवदृवधूणा । भयवण्या - पिभयनिमित्तमृदण्डा ।

पितृप्रमाणाश्चत्वारः पूर्वे धर्म्याः ।

संसद्विविनि मते ससदरी रिक्थाभाक् । गौ . 28 26; अविदुद्धव्य विभक्तपितृसुषावा सह जीवनसः पुनर्विभेदरज ।

इन्द्रस्तु व्याधितो वा राजा मातृगुप्तयगुप्तरक्तानाममन्यतेन क्षेत्रे वीज - समुत्पादयेत् । कौटिल्य (I. 17. p. 35); क्षेत्रे वा जनयेदस्य नियुक्ताः क्षेत्रजं सुतम् । मातृ - बन्धुः सगौत्रो वा तस्मै तयदेशोन्नम् ॥

साक्षिणभेदेभियोगार्द्धम् अनुरतिरिक्तमियामियोका बन्धे दृष्टात् । अतिरिक्तं वा यमुलवतिरिक्कं राजा हरेत् ।

स्थावरस्तु मयासमभोग्यः फलभोग्यो वा ।

परचक्रादीभृतं तु प्रत्यर्पणीय राजा यथावत् प्रच्चेत् । चोरहतमविषमानं स्वद्रव्येभ्यः प्रयच्छेत् ।

म्लेच्छानामदोषः प्रजी विकेतुमाधातुं वा। न त्वेवार्थस्य दासभावः।

पूज्या विद्याबुद्धिशौर्यप्रभिज्जन - कर्माशयतनय पुस्कषाः ।

यानि भाण्डानि राजोपयोगितया यथा हस्तिनः काश्मीरजं कुङ्कुममायेषु षष्ठोर्णा वीणि प्रतीच्छ्येच्चथा । मणिशुक्तादीनि । मेधा . on मनु VIII 400 The passage as printed by Mandhk and Gharpura is corrupt. We should rather read यथा हस्तिनः । काश्मीरजं कुङ्कुमं शम्बेषु षष्ठोर्णादीनि . Saffron is still a monopoly in Kashmir ' सरसकृपांशुकाकाः सारित्रभांग लभेरन । द्यौ राजा रत्न च ।

देवाग्निवृष्टिमहायान्यग्निवर्षं व्याधिपीडिमिका व्यालाः सर्प रक्षांसीति । सेभ्यो जनपदं रक्षेत ।

सर्वापराधेपपीडनीयो ब्राह्मणः । तस्याभिशस्ताङ्को ललाटे स्याद्व्यवहारप्रतापनाय । स्तेये श्व्त्रा ...... सुरापाने मद्यध्वजः । ब्राह्मणे पापकर्मोण्ड्युद्भावितव्रणम् । कुर्याविषिषयं राजा वासयेदधरेषु वा ॥ कौटिल्य 's

राज्यप्रकाशसमन्तः पुरुप्रर्थाकनकद्वयविश्रोत्साहके दुर्गराष्ट्रण्डकोपके वा शिरो - हरप्रैषिकं घातयेत् । ब्राह्मणे मरणं प्रेषयेत् ।

मातापित्रोर्भगिनीं माहुलाणीमाचार्याणां स्नुषा दुहितर भगिनीं वाधिचरत लिङ्गच्छेदन वधश्च । सकामा तदैव लभत ।

अत्राजग्बीजो लक्षण : क्षुद्रपरिकरौ बिरक्तप्रकृतिरन्याय्यवृत्तो भयनिष्कारो दैवप्रमाणो परिकष्टबलकारी अपारितव्ययः क्षीणनिष्प्रयत्नो चेत्प्रतिकर्षप्रवृत्त : । भूतो हि मन्युः क्रुधा शत्रुषु भवति ।

अरिंसम्पद्यः सामन्तः शत्रुः। व्यवसी यावच्च अनपायधौर्दुबलामयो बोध्येदू - नीयः। विपर्यये पीडनीयः कर्शनीयो वा।

मन्त्रिपुरोहितादिभृत्यवर्गमध्येक्षचरं पुरुषद्रव्यप्रकृतिव्यसनप्रतीकारमेधने च करोति । व्यसनिनु वामात्येन्वव्यानव्यासिनिनः करोति । ... स्वामी च सम्पन् ... सम्पद्धिः प्रकृतीः सम्पादयति । स यच्छीलस्तच्छीलाः प्रकृतयो भवन्ति , उपलभ प्रादे च तदाशयत्वादू । नलटस्थानोयो हि स्वामोति ।

मृगयाया तु व्यायामः श्लेष्मपित्तमेदोस्वेदवज्रापहारः शिरिचे काये लक्षपरिचयः कोपस्थानं हि तेषु च मृगाणां चित्तज्ञानमन्विष्यर्थान् क्षेति ।