पदपाठः (Word-by-word)
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
[अथ तृतीयाकाण्डे तृतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः]
चतुर्थेऽशोरदाभ्यस्य मन्त्रव्याख्यानमीरितम् ।
कल्पः — “प्राकृतं यजुर्मानमनुद्रुत्य वायुरसि प्राणो नामेति दशभिः पृश्नीग्रहाणां मन्त्रैर्दश मानानि मिमीते” इति ।
इन्द्राय त्वा वृत्रघ्न इत्यादीनि यजूंषि सोमोन्मानकरणानि । तदेतद्यजुर्जातमुच्यार्य वायुरसीत्यादिभिर्मन्त्रैः सोमस्योन्मानं कुर्यात् । पाठस्तु —
वायुरसि प्राण इति । हे सोम त्वं यजमानेन पीतः सञ्शरीरमध्ये धारंणादिना वायोराप्यायनकारित्वाद्वायुरसि सामान्याकारेण वायुर्भूत्वा विशेषाकारेण प्राणो नामासि । बहिर्निर्गमनशीलस्त्वमुच्छ्वासरूपोऽसि । तादृशस्त्वं सवितुः प्ररेकस्य परमेश्वरस्याऽऽधिपत्ये स्थित्वा मे मह्यमपानमन्तःप्रवेशवन्तं वायुविशेषं दा देहि । तथा चक्षुः श्रोत्रयोरप्यायनकारित्वात्तदुभयरूपोऽसि । अतो धातुर्देहोन्द्रियादिस्त्रष्टुराधिपत्ये स्थित्वा मह्यमायुर्देहि । तथा शरीरावयवसौष्ठवलक्षणस्य रूपस्य कान्तिलक्षणस्य वर्णस्य च हेतुत्वात्तदुभयरूपोऽसि । अतस्तदुभयकारिणो बृहस्पतेराधिपत्ये स्थित्वा मह्यं पुत्रपौत्रादिऱूपां प्रजां देहि । तथा मनसा चिन्त्यमानस्य ( ऋतस्य) वाचोच्चार्यमाणस्य सत्यस्य च हेतुत्वात्तदुमयरूपोऽसि अतस्तदुभयपालकस्येन्द्रस्याऽऽधिपत्ये स्थित्वा मह्यं बलं देहि । तथा शरीरमध्यो यद्भूतं पूर्वं सिद्धं धातुवैषम्यं यच्च भव्यमितः परं भविष्यत्तदुभयसमाधानहेतुत्वात्तदुभयरूपोऽसि । अतस्तदुभयसमाधातॄणां पितॄणामाधिपत्ये स्थित्वाऽऽपामोषधीनां च संबन्धी यो गर्भः पशुरूपस्तं धाः संपादय । हे सोम ऋतस्य व्योमने सत्यस्य विशेषण रक्षणाय त्वं मिमे । ऋतस्य सत्यस्य विभूमने विशेषेण बाहुल्याय त्वां मिमे । तथर्तस्य विधर्मणे सत्यस्य विशेषेण धारणाय त्वां मिमे । तथर्तस्य सत्याय सत्यस्य सत्याय प्रमादरूपानृतराहित्प्राय त्वां मिमे । तथर्तस्य ज्योतिषे सत्यस्य प्रकाशाय त्वां मिये ।
तेरेतैर्दशभिर्मन्त्रैः सोमोन्मानरूपा ये पृश्निग्रहास्तान्विधातुं प्रस्तौति —
प्रजापतिरिति । प्रजापतिः पूर्वं विचार्य सृष्टेः साधनभूतां विराजमपश्यत् । वायुरसीत्यादिमन्त्रसमष्टिर्दशसंख्योपेतत्वाद्दशाक्षरयुक्तच्छन्दःसाम्येन विराडित्युच्यते । तया च विराजा भूतं भविष्यच्च जगदसृजत । कृत्स्नं जगत्सृष्टवा तत्र किंचिदभूतं किंचिद्भविष्यदिति विभागमकरोदित्यर्थः । ततस्तां विराजमृषिभ्यो न चिद्भूतं किंचिद्भविष्यदिति विभागमकरोदित्यर्थः । ततस्तां विराजमृषिभ्यो न प्रकाशितवान् । तदा जमदग्निस्तपः कृत्वा प्रजापत्यनुग्रहेण तां विराजमपश्यत् । तया विराजा स जमदग्निः पृश्नीन्धेनुस्वरूपान्कामान्भोगानसृजत । यस्माद्वायुरसीत्यादिभिर्दशभिर्मन्त्रैः पृश्नीन्धेनुस्वरूपान्कामान्भोगानसृजत तस्माकारणात्पृश्नि नामकानां वायुरसीत्यादीनां पृश्निनाम संपन्नम् । पृश्नयः कामधेनवः सृष्टाः यैर्म-
न्त्रैस्ते मन्त्राः पृश्नय इति निर्वक्तुं शक्यत्वात् । अथ विधत्ते —
यत्पृश्नय इति । ग्रहणं नाम न पात्रेषु सोमरसस्य धारणं किंतु, नद्धस्य सोमस्योन्मानम् । पृश्निशब्दाभिधेयैर्वायुरसीत्यादिभिर्मन्त्रैर्ग्रहीतव्याः सोमभागा पृश्नयस्ते च गृह्यन्ते । ग्रहीतव्या इत्यर्थः । तैरुन्मानलक्षणैर्ग्रहैर्जजमानः कामधेनुसदृशान्भोगान्प्राप्नोति । तत्र प्रथममन्त्रेण प्राणापानपोषणलक्षणं कामं दर्शयति-वायुरसीति ।
द्वितीयमन्त्रेण चक्षुःश्रोत्रस्थैर्यहेतोरायुषः प्राप्तिं दर्शयति चक्षुरसीति । तृयीयमन्त्रेणावयवसौष्टवकान्तिभ्यामुपेतायाः प्राजायाः संपत्तिं दर्शयति रूपमसीति । चतुर्थमन्त्रेण मांनसवाचिकतस्यसाधनस्य संपत्तिं दर्शयति-ऋतमसीति । पञ्चममन्त्रेण भतभविष्यदस्वास्थ्यपरिहारहेतूनां पशूनां प्राप्तिं दर्शयति —
भूतमसीति । अपामोषधीनां गर्भं धा इति तस्मिन्मन्त्रे समाम्नातं तत्र तृणो दकपरिणामरूपत्वात्पशव एव तादृशो गर्भ इह विवक्षितः ।
पञ्चममन्त्रफलमुपसंहरति —
एताबद्वा इति । प्राणापानस्वास्थ्यप्रभृति पशुप्राप्तिपर्यन्तं यावत्फलमुक्तमेतावदेव पुरुषं परितो वर्तते । पुरुषस्य सर्वतोऽपेक्षितं फलमित्यर्थः ।
उत्तरस्मिन्मन्त्रपञ्चके व्योमन इत्यादिभिः पञ्चभिश्चतुर्थ्यन्तपदैर्लोकत्रयस्य दिशां स्वर्गस्य च विविक्षितत्वात्तद्विजयः फलमित्येतद्दर्शयति —
ऋतस्य त्वेति । ऋतशब्दः सत्यवाची ।
कामप्रपके पूर्वमन्त्रपञ्चके लोकजयहेतावुत्तरमन्त्रपञ्चके चावस्थितां संख्यां प्रशंसति-दश समिति । अत्र विनियोगसंग्रहः-
वायुर्दश द्वादशाहे पृश्निग्रहणमन्त्रकाः ॥
तृतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥५ ॥