पदपाठः (Word-by-word)
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
[अथ तृतीयाकाण्डे तृतीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः]
पृश्निग्रहाख्या उन्मानविशेषा पञ्चमे श्रुताः ।
कल्पः — “त्रिषु परःसामसु त्रीनतिग्राह्यन्गृह्वात्युपयामगृहीतोऽस्यद्भ्यस्त्वौ-षधीभ्यो जुष्टं गृह्णामीति प्रथमेऽहनि गृह्णात्योषधीभ्यस्त्वा प्रजाभ्य इति द्वितीये प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतय इति तृतीय एतानेवाऽवृत्तानवांक्सामसु तानुर्ध्वानावृत्तांश्च विषुवति” इति ।
अस्ति गवामयनं नाम संवत्सरसत्रं, तस्य पूर्वमासषट्कमुत्तरमासषट्कंचेति द्वौ भागौ, तयोर्मध्ये विषुवत्संज्ञकमेक प्रधानमहर्भवति तस्य चान्हः पूर्वभावीनि परःसामनामकानि त्रीण्यहानि भवन्ति । तानि पूर्वस्य मासषट्कस्यान्तिमानि । तथा विषुवतोऽन्ह उत्तरभावीन्यनन्त्राण्यर्वाक्सामनामानि त्रीण्यहानि भवन्ति । तान्युत्तरस्य मासषट्कस्याऽऽदिभूतानि । तत्रापि परःसामनामकेषु त्रिष्वहःषु क्रमेणोक्तेस्त्रिभिर्मन्त्रैयोऽतिग्राह्याख्याः सोमरसा ग्रहीतव्याः । अर्वाक्सामनामकेषु त्रिष्वहःसु तेषामेव मन्त्राणां विपरीतक्रमेण त्रयोऽतिग्राह्या ग्रहीतव्याः त्रिषुवन्नामके तु मुख्यदिने समाम्नातक्रमेण विपरीतक्रमेण चेत्येवं षडतिग्राह्या ग्रहीतव्याः । वानेतानतिग्राह्यान्विधातुं प्रस्तैति —
देवा वै यदिति । पुरा यज्ञमनुतिष्ठन्तो देवा विधारयमानातिग्राह्यरहितेन केवलेन यज्ञेन यत्फलं न प्रातवन्तस्तत्फलं पराख्यैर्ग्रहैराप्नुवन् । पारयन्त्यभीष्टसमाप्तिं गमयन्तीति पराः । विधत्ते
यत्पर इति । समुदायाकारेण प्रशस्य विशेषाकारेण प्रशंसति यं प्रथममिति । विषुवतोऽह्र उपरितनेष्वहःसु विपरीतक्रमं विधत्ते उत्तरेष्वहः स्विति । अमुतोऽन्त्यादर्वाञ्चो व्युत्क्रमस्थितान्गृह्णीयात् । तथा सति पूर्वानुष्ठितैरनुलोमगतैर्ग्रहैः पृथिव्यन्तरिक्षद्युलोकानभिजित्यैव पुनर्द्युलोकाद्भूलोकं प्रत्यारूढवान्भवति ॥ अथाऽऽम्नातक्रमं विपरीतक्रमं च मिलित्वा पुन प्रशंसति —
यत्पुर्वेष्वह स्विति । विषुवतोऽन्हः पूर्वेष्वहःसु इतः प्रथमादेतिग्राह्यदारभ्य क्रमेणैव पराञ्चो गृह्यन्ते । परमत्तममञ्चन्तीति पराञ्चः । प्रथमं गृहीत्वा ततः परं द्वितीयोऽतिग्राह्यः । द्वितीयं गृहीत्वा ततः परं तृतीयोऽतिग्राह्यः । एते पराञ्चः । यस्मादेवं गृह्यन्ते तस्मादितो भूलोकादारभ्य त्रयो लोकाः पराञ्च उत्तरोत्तरगतयो भवन्ति । विषुवत उत्तरेष्वहःस्वमुतस्तृतयिग्रहादारभ्यार्वाञ्चोऽधस्तना गृह्यन्ते । प्रथमेऽह्रि तृतीयो ग्रहो द्वितीयेऽह्रि द्वितीयो ग्रहस्तृतीयेऽह्रि प्रथमो ग्रहः । एतेऽर्वाञ्चः । यस्मादेवं तस्मादमुतो द्युलोकादधस्तनोऽन्तरिक्षलोकस्तस्मादधस्तनतो भूलोकः । त एतेऽर्वाञ्चो लोका यस्मात्पराञ्चोर्वाञ्चश्चपरस्परविलक्षणा अत एव पुनरावृत्तत्वादगतसाराः । तस्मान्मनुष्या अगतसारल्लोँकानुपजीवन्ति । यानि स्थानान्युपभुक्तत्वेन गतसाराणि भवान्ति तानि नापेक्षन्ते, किंत्वभुक्तपूर्वाणि नूतनानि स्थानान्यपेक्षन्ते ।
प्रथममन्त्रत्रयं विधातुं प्रस्तौति —
ब्रह्मवादिन इति । लोके ह्यद्भ्यः सकाशादोषधय उत्पद्यन्त इति यत्तत्क स्मात्सत्यात्कृतः कारणात् । तथा मनुष्याणामोषधयोऽन्नमिति यत्तदपि कुतः कारणात् । तथा प्रजापतिमनु प्रजाः प्रजायन्त इति यदेतदपि कुतः कारणादित्येवं ब्रह्मवादिभिः पृष्टः कश्चिद्बुद्धिमान्परानन्वित्युत्तरं ब्रूयात् । परतोऽतिग्राह्य ग्रहणमन्त्रा उत्कृष्टत्वात्परशब्दाभिधेयाः । तदनुसारेण यथोक्तमेतत्त्रयं संपद्यते । तत्र प्रथमं मन्त्रं विधत्ते —
यद्गृह्णातिति । हे प्रथमातिग्राह्य त्वामद्भ्यः सकाशाद्गृह्णामि । किमर्थम् ।ओषधीभ्य ओषध्युत्पत्त्यर्थम् । अनेन मन्त्रेण प्रथमं गृह्णीयात् । यस्मादेवं गृह्णाति तस्मादद्भ्य सकाशादोषधयः सम्यग्भवन्ति । द्वितीयमन्त्रं विधत्ते
यद्गृहणातिति । हे द्वितीयातिग्राह्य त्वामोषधीभ्यः सकाशाद्गृह्णामि । किमर्थम् । प्रजाभ्य प्रजाजीवनार्थम् । अनेन द्वितीयातिग्राह्यं गृह्णीयात् । यस्मादेवं गृह्णाति तस्मादोषधयो मनुष्याणामन्नं भवन्ति ।
यद्गृह्णातीति । हे तृतीयातिग्राह्य त्वां प्रजार्थं प्रजापत्यर्थं च गृह्णामि । प्रजाः सर्वा अपि प्रजापतिमाश्रित्य यथा प्रजायेरन्नित्यनेनाभिप्रायेण गृह्णामीत्यर्थः । अत्र विनियोगसंग्रहः —
“पराभिधा अतिग्राह्यास्ते गवामयने त्रयः ।
तेष्वद्भ्य ओषधीभ्यश्च प्रजाभ्यश्चेति मन्त्रकाः” ॥ इति ।
तृतीयप्रपाठके षष्टोऽनुवाकः ॥६ ॥