ब्रह्मसूत्रभाष्यम् २.१.११

सूत्रम् ११ஸூத்ரம் 11 / ३७37

नविलक्षणत्वाधिकरणम्நவிலக்ஷணத்வாதி⁴கரணம்

तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यविमोक्षप्रसङ्गः ॥ ११ ॥தர்காப்ரதிஷ்டா²நாத³ப்யந்யதா²நுமேயமிதி சேதே³வமப்யவிமோக்ஷப்ரஸங்க³꞉ ॥ 11 ॥

தமிழ்இம்மந்திரத்தின் தமிழ்ப் பொருள் மூலத்தில் இல்லை.

संस्कृतम्

தமிழ்

इतश्च नागमगम्येऽर्थे केवलेन तर्केण प्रत्यवस्थातव्यम्; यस्मान्निरागमाः पुरुषोत्प्रेक्षामात्रनिबन्धनास्तर्का अप्रतिष्ठिता भवन्ति, उत्प्रेक्षाया निरङ्कुशत्वात् । तथा हि — कैश्चिदभियुक्तैर्यत्नेनोत्प्रेक्षितास्तर्का अभियुक्ततरैरन्यैराभास्यमाना दृश्यन्ते । तैरप्युत्प्रेक्षिताः सन्तस्ततोऽन्यैराभास्यन्त इति न प्रतिष्ठितत्वं तर्काणां शक्यमाश्रयितुम् , पुरुषमतिवैरूप्यात् । अथ कस्यचित्प्रसिद्धमाहात्म्यस्य कपिलस्य अन्यस्य वा सम्मतस्तर्कः प्रतिष्ठित इत्याश्रीयेत — एवमप्यप्रतिष्ठितत्वमेव । प्रसिद्धमाहात्म्याभिमतानामपि तीर्थकराणां कपिलकणभुक्प्रभृतीनां परस्परविप्रतिपत्तिदर्शनात् ।இதஶ்ச நாக³மக³ம்யே(அ)ர்தே² கேவலேந தர்கேண ப்ரத்யவஸ்தா²தவ்யம்; யஸ்மாந்நிராக³மா꞉ புருஷோத்ப்ரேக்ஷாமாத்ரநிப³ந்த⁴நாஸ்தர்கா அப்ரதிஷ்டி²தா ப⁴வந்தி, உத்ப்ரேக்ஷாயா நிரங்குஶத்வாத் । ததா² ஹி — கைஶ்சித³பி⁴யுக்தைர்யத்நேநோத்ப்ரேக்ஷிதாஸ்தர்கா அபி⁴யுக்ததரைரந்யைராபா⁴ஸ்யமாநா த்³ருஶ்யந்தே । தைரப்யுத்ப்ரேக்ஷிதா꞉ ஸந்தஸ்ததோ(அ)ந்யைராபா⁴ஸ்யந்த இதி ந ப்ரதிஷ்டி²தத்வம் தர்காணாம் ஶக்யமாஶ்ரயிதும் , புருஷமதிவைரூப்யாத் । அத² கஸ்யசித்ப்ரஸித்³த⁴மாஹாத்ம்யஸ்ய கபிலஸ்ய அந்யஸ்ய வா ஸம்மதஸ்தர்க꞉ ப்ரதிஷ்டி²த இத்யாஶ்ரீயேத — ஏவமப்யப்ரதிஷ்டி²தத்வமேவ । ப்ரஸித்³த⁴மாஹாத்ம்யாபி⁴மதாநாமபி தீர்த²கராணாம் கபிலகணபு⁴க்ப்ரப்⁴ருதீநாம் பரஸ்பரவிப்ரதிபத்தித³ர்ஶநாத் ।

अथोच्येत — अन्यथा वयमनुमास्यामहे, यथा नाप्रतिष्ठादोषो भविष्यति । न हि प्रतिष्ठितस्तर्क एव नास्तीति शक्यते वक्तुम् । एतदपि हि तर्काणामप्रतिष्ठितत्वं तर्केणैव प्रतिष्ठाप्यते, केषाञ्चित्तर्काणामप्रतिष्ठितत्वदर्शनेनान्येषामपि तज्जातीयानां तर्काणामप्रतिष्ठितत्वकल्पनात् । सर्वतर्काप्रतिष्ठायां च लोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः ।அதோ²ச்யேத — அந்யதா² வயமநுமாஸ்யாமஹே, யதா² நாப்ரதிஷ்டா²தோ³ஷோ ப⁴விஷ்யதி । ந ஹி ப்ரதிஷ்டி²தஸ்தர்க ஏவ நாஸ்தீதி ஶக்யதே வக்தும் । ஏதத³பி ஹி தர்காணாமப்ரதிஷ்டி²தத்வம் தர்கேணைவ ப்ரதிஷ்டா²ப்யதே, கேஷாஞ்சித்தர்காணாமப்ரதிஷ்டி²தத்வத³ர்ஶநேநாந்யேஷாமபி தஜ்ஜாதீயாநாம் தர்காணாமப்ரதிஷ்டி²தத்வகல்பநாத் । ஸர்வதர்காப்ரதிஷ்டா²யாம் ச லோகவ்யவஹாரோச்சே²த³ப்ரஸங்க³꞉ ।

अतीतवर्तमानाध्वसाम्येन ह्यनागतेऽप्यध्वनि सुखदुःखप्राप्तिपरिहाराय प्रवर्तमानो लोको दृश्यते । श्रुत्यर्थविप्रतिपत्तौ चार्थाभासनिराकरणेन सम्यगर्थनिर्धारणं तर्केणैव वाक्यवृत्तिनिरूपणरूपेण क्रियते । मनुरपि चैवं मन्यते — ‘प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिमभीप्सता’ इति‘आर्षं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तर्केणानुसन्धत्ते स धर्मं वेद नेतरः’ (मनु. स्मृ. १२ । १०५,१०६)इति च ब्रुवन् । अयमेव च तर्कस्यालङ्कारः — यदप्रतिष्ठितत्वं नाम । एवं हि सावद्यतर्कपरित्यागेन निरवद्यस्तर्कः प्रतिपत्तव्यो भवति । न हि पूर्वजो मूढ आसीदित्यात्मनापि मूढेन भवितव्यमिति किञ्चिदस्ति प्रमाणम् । तस्मान्न तर्काप्रतिष्ठानं दोष इति चेत् —அதீதவர்தமாநாத்⁴வஸாம்யேந ஹ்யநாக³தே(அ)ப்யத்⁴வநி ஸுக²து³꞉க²ப்ராப்திபரிஹாராய ப்ரவர்தமாநோ லோகோ த்³ருஶ்யதே । ஶ்ருத்யர்த²விப்ரதிபத்தௌ சார்தா²பா⁴ஸநிராகரணேந ஸம்யக³ர்த²நிர்தா⁴ரணம் தர்கேணைவ வாக்யவ்ருத்திநிரூபணரூபேண க்ரியதே । மநுரபி சைவம் மந்யதே — ‘ப்ரத்யக்ஷமநுமாநம் ச ஶாஸ்த்ரம் ச விவிதா⁴க³மம் । த்ரயம் ஸுவிதி³தம் கார்யம் த⁴ர்மஶுத்³தி⁴மபீ⁴ப்ஸதா’ இதி‘ஆர்ஷம் த⁴ர்மோபதே³ஶம் ச வேத³ஶாஸ்த்ராவிரோதி⁴நா । யஸ்தர்கேணாநுஸந்த⁴த்தே ஸ த⁴ர்மம் வேத³ நேதர꞉’ (மநு. ஸ்ம்ரு. 12 । 105,106)இதி ச ப்³ருவந் । அயமேவ ச தர்கஸ்யாலங்கார꞉ — யத³ப்ரதிஷ்டி²தத்வம் நாம । ஏவம் ஹி ஸாவத்³யதர்கபரித்யாகே³ந நிரவத்³யஸ்தர்க꞉ ப்ரதிபத்தவ்யோ ப⁴வதி । ந ஹி பூர்வஜோ மூட⁴ ஆஸீதி³த்யாத்மநாபி மூடே⁴ந ப⁴விதவ்யமிதி கிஞ்சித³ஸ்தி ப்ரமாணம் । தஸ்மாந்ந தர்காப்ரதிஷ்டா²நம் தோ³ஷ இதி சேத் —

एवमप्यविमोक्षप्रसङ्गः । यद्यपि क्वचिद्विषये तर्कस्य प्रतिष्ठितत्वमुपलक्ष्यते, तथापि प्रकृते तावद्विषये प्रसज्यत एवाप्रतिष्ठितत्वदोषादनिर्मोक्षस्तर्कस्य । न हीदमतिगम्भीरं भावयाथात्म्यं मुक्तिनिबन्धनमागममन्तरेणोत्प्रेक्षितुमपि शक्यम् । रूपाद्यभावाद्धि नायमर्थः प्रत्यक्षस्य गोचरः, लिङ्गाद्यभावाच्च नानुमानादीनामिति चावोचाम ।ஏவமப்யவிமோக்ஷப்ரஸங்க³꞉ । யத்³யபி க்வசித்³விஷயே தர்கஸ்ய ப்ரதிஷ்டி²தத்வமுபலக்ஷ்யதே, ததா²பி ப்ரக்ருதே தாவத்³விஷயே ப்ரஸஜ்யத ஏவாப்ரதிஷ்டி²தத்வதோ³ஷாத³நிர்மோக்ஷஸ்தர்கஸ்ய । ந ஹீத³மதிக³ம்பீ⁴ரம் பா⁴வயாதா²த்ம்யம் முக்திநிப³ந்த⁴நமாக³மமந்தரேணோத்ப்ரேக்ஷிதுமபி ஶக்யம் । ரூபாத்³யபா⁴வாத்³தி⁴ நாயமர்த²꞉ ப்ரத்யக்ஷஸ்ய கோ³சர꞉, லிங்கா³த்³யபா⁴வாச்ச நாநுமாநாதீ³நாமிதி சாவோசாம ।

अपि च सम्यग्ज्ञानान्मोक्ष इति सर्वेषां मोक्षवादिनामभ्युपगमः । तच्च सम्यग्ज्ञानमेकरूपम् , वस्तुतन्त्रत्वात् । एकरूपेण ह्यवस्थितो योऽर्थः स परमार्थः । लोके तद्विषयं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानमित्युच्यते — यथाग्निरुष्ण इति । तत्रैवं सति सम्यग्ज्ञाने पुरुषाणां विप्रतिपत्तिरनुपपन्ना । तर्कज्ञानानां त्वन्योन्यविरोधात्प्रसिद्धा विप्रतिपत्तिः । यद्धि केनचित्तार्किकेणेदमेव सम्यग्ज्ञानमिति प्रतिष्ठापितम् , तदपरेण व्युत्थाप्यते । तेनापि प्रतिष्ठापितं ततोऽपरेण व्युत्थाप्यत इति च प्रसिद्धं लोके । कथमेकरूपानवस्थितविषयं तर्कप्रभवं सम्यग्ज्ञानं भवेत् ।அபி ச ஸம்யக்³ஜ்ஞாநாந்மோக்ஷ இதி ஸர்வேஷாம் மோக்ஷவாதி³நாமப்⁴யுபக³ம꞉ । தச்ச ஸம்யக்³ஜ்ஞாநமேகரூபம் , வஸ்துதந்த்ரத்வாத் । ஏகரூபேண ஹ்யவஸ்தி²தோ யோ(அ)ர்த²꞉ ஸ பரமார்த²꞉ । லோகே தத்³விஷயம் ஜ்ஞாநம் ஸம்யக்³ஜ்ஞாநமித்யுச்யதே — யதா²க்³நிருஷ்ண இதி । தத்ரைவம் ஸதி ஸம்யக்³ஜ்ஞாநே புருஷாணாம் விப்ரதிபத்திரநுபபந்நா । தர்கஜ்ஞாநாநாம் த்வந்யோந்யவிரோதா⁴த்ப்ரஸித்³தா⁴ விப்ரதிபத்தி꞉ । யத்³தி⁴ கேநசித்தார்கிகேணேத³மேவ ஸம்யக்³ஜ்ஞாநமிதி ப்ரதிஷ்டா²பிதம் , தத³பரேண வ்யுத்தா²ப்யதே । தேநாபி ப்ரதிஷ்டா²பிதம் ததோ(அ)பரேண வ்யுத்தா²ப்யத இதி ச ப்ரஸித்³த⁴ம் லோகே । கத²மேகரூபாநவஸ்தி²தவிஷயம் தர்கப்ரப⁴வம் ஸம்யக்³ஜ்ஞாநம் ப⁴வேத் ।

न च प्रधानवादी तर्कविदामुत्तम इति सर्वैस्तार्किकैः परिगृहीतः, येन तदीयं मतं सम्यग्ज्ञानमिति प्रतिपद्येमहि । न च शक्यन्तेऽतीतानागतवर्तमानास्तार्किका एकस्मिन्देशे काले च समाहर्तुम् , येन तन्मतिरेकरूपैकार्थविषया सम्यङ्मतिरिति स्यात् ।ந ச ப்ரதா⁴நவாதீ³ தர்கவிதா³முத்தம இதி ஸர்வைஸ்தார்கிகை꞉ பரிக்³ருஹீத꞉, யேந ததீ³யம் மதம் ஸம்யக்³ஜ்ஞாநமிதி ப்ரதிபத்³யேமஹி । ந ச ஶக்யந்தே(அ)தீதாநாக³தவர்தமாநாஸ்தார்கிகா ஏகஸ்மிந்தே³ஶே காலே ச ஸமாஹர்தும் , யேந தந்மதிரேகரூபைகார்த²விஷயா ஸம்யங்மதிரிதி ஸ்யாத் ।

वेदस्य तु नित्यत्वे विज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वे च सति व्यवस्थितार्थविषयत्वोपपत्तेः, तज्जनितस्य ज्ञानस्य सम्यक्त्वमतीतानागतवर्तमानैः सर्वैरपि तार्किकैरपह्नोतुमशक्यम् । अतः सिद्धमस्यैवौपनिषदस्य ज्ञानस्य सम्यग्ज्ञानत्वम् । अतोऽन्यत्र सम्यग्ज्ञानत्वानुपपत्तेः संसाराविमोक्ष एव प्रसज्येत । अत आगमवशेन आगमानुसारितर्कवशेन च चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिश्चेति स्थितम् ॥ ११ ॥வேத³ஸ்ய து நித்யத்வே விஜ்ஞாநோத்பத்திஹேதுத்வே ச ஸதி வ்யவஸ்தி²தார்த²விஷயத்வோபபத்தே꞉, தஜ்ஜநிதஸ்ய ஜ்ஞாநஸ்ய ஸம்யக்த்வமதீதாநாக³தவர்தமாநை꞉ ஸர்வைரபி தார்கிகைரபஹ்நோதுமஶக்யம் । அத꞉ ஸித்³த⁴மஸ்யைவௌபநிஷத³ஸ்ய ஜ்ஞாநஸ்ய ஸம்யக்³ஜ்ஞாநத்வம் । அதோ(அ)ந்யத்ர ஸம்யக்³ஜ்ஞாநத்வாநுபபத்தே꞉ ஸம்ஸாராவிமோக்ஷ ஏவ ப்ரஸஜ்யேத । அத ஆக³மவஶேந ஆக³மாநுஸாரிதர்கவஶேந ச சேதநம் ப்³ரஹ்ம ஜக³த꞉ காரணம் ப்ரக்ருதிஶ்சேதி ஸ்தி²தம் ॥ 11 ॥

இதனாலும் வேதத்தினால் அறியப்படும் விஷயத் தில் வெறும் தர்க்கத்தைக்கொண்டு ஆக்ஷேஷபிக்கக்கூடாது, எதனாலென்றால், வேதஸம்பந்தமில்லாமல் மனிதர்களு டைய உத்பிரேக்ஷையினால் மாத்ரம் ஏற்படுகிற தர்க்கங்கள் நிலையற்ற தாயிருக்கின்றன. உத்பிரேக்ஷைக்கு எல்லை யில்லாததினால், அப்படியே சில அறிந்தவர்களால் சிரமப் பட்டு உத்பிரேக்ஷிக்கப்பட்டுள்ள தர்க்கங்கள், அவர்களை விட சிறந்த அறிந்தவர்களான வேறு சிலரால், பிசகென்று காட்டப்படுவதாகக் காண்கிறோம். அவர்களால் உத்பிரே க்ஷிக்கப்பட்டவைகளும் அவர்களைவிட வேறு அறிவாளி களால் பிசகென்று காட்டப்படுகிறது என்பதால், தர்க்கத்திற்கு நிலையுள்ள தன்மையை ஆச்ரயிப்பது முடி யாது; மனிதர்களுடைய புத்திகள் பலவிதமாயிருப்பதால். அல்லது பிரஸித்தமான மாஹாத்மியமுள்ள ஒருவருடைய- கபிலரோ வேறு யாரோ, அவரால் ஒப்புக் கொள்ளப்பட்ட தர்க்கம் நிலையுள்ளதாக ஆச்ரயிக்கப் படலாமே என்றால், அப்படியானாலும் நிலையற்ற தன்மைதான் பிரஸித்தமான மாஹாத்மியமுள்ளவர்களாக ஒப்புக்கொள்ளப்படுகிற கபிலர், காணாதர் முதலான சாஸ்திரகாரர்களுக்குள் ஒருவருக்கொருவர் அபிப்பிராய பேதம் காண்பதால்.

அல்லது எப்படி நிலையற்றதென்ற தோஷம் ஏற்படாதோ, அப்படி நாங்கள் வேறுவிதமாய் அனுமானம் செய்கிறோம் என்று சொல்லலாம். நிலையுள்ள தர்க்கமே கிடையாதென்று சொல்ல முடியாதல்லவா? தர்க்கங் களுக்கு நிலையில்லை என்பதும் தர்க்கத்தினால் தானே நிலையுறுத்தப்படுகிறது. சில தர்க்கங்களுக்கு முடிவில் லாத்தன்மை காணுவதால், அதைப்போலுள்ள மற்ற தர்க்கங்களுக்கும் முடிவில்லாத் தன்மையை கல்பிப்பதால் எல்லாத் தர்க்கத்திற்குமே முடிவில்லை யென்றால், உலக வியவஹாரமே போய்விடும்படி ஏற்படும். முன் நடந்தது, இப்போது நடப்பது இந்த விஷயங்களுக்கு ஸமானமா யிருப்பதால், வரப்போகிற விஷயத்திலும் ஸுகத்தை யடையவும், துக்கத்தை நிவர்த்திக்கவும் உலகம் பிரவிருத் திப்பதாக காண்கிறது.

வேதத்தின் தாத்பர்யத்தில் ஸம்சயமிருந்தாலும், பிசகான அர்த்தத்தை நிராகரித்து, சரியான அர்த்தத்தைத் தீர்மானம் செய்வதும், வாக்யத்தின் போக்கை எடுத்துக் : காட்டும் முறையில் தர்க்கத்தினால்தான் செய்யப்படுகிறது. 'தர்மத்தின் சுத்தியை (தீர்மானத்தை) விரும்புகிறவனால், பிரத்யக்ஷம் அனுமானம் பல விதமாய் வந்திருக்கும் சாஸ்திரம் இவை மூன்றும் நன்கு அறியப்பட்டதாக செய்யப்படவேண்டும்' என்றும் எவன் ரிஷிகளால் சொல்லப்பட்ட தர்மவிஷயமான உபதேசத்தை வேத சாஸ்திரத்திற்கு விரோதப்படாத தர்க்கத்தினால் அனுஸந் தானம் செய்கிறானோ அவன் தர்மத்தை அறிகிறான்; மற்றவர் அறிவதில்லை' (மனு.12-105,106) என்றும் சொல்லும் மனுவும் இவ்விதம் எண்ணுகிறார்.

முடிவில்லாமலிருக்கிறது என்பது எதுவோ அதுவே தர்க்கத்திற்கு அலங்காரம். இதனால்தான் தோஷம் சொல்லக்கூடிய தர்க்கத்தை தள்ளிவிட்டு தோஷம் சொல்லக்கூடாத தர்க்கம் ஏற்றுக்கொள்ளவேண்டியதாக ஏற்படுகிறது. முன்னால் பிறந்தவன் முட்டாளாய் இருந்தான் என்பதற்காக தானும் முட்டாளாக இருக்க வேண்டுமென்று எவ்வித பிரமாணமும் கிடையா தல்லவா?

ஆகையால், தர்க்கத்திற்கு முடிவில்லாமலிருப்பது தோஷமில்லை, என்றால்.

ஸித்தாந்தம்: ‘அப்படியானாலும் விடுபடுவதில்லை யென்று ஏற்படும் சில விஷயங்களில் தர்க்கத்திற்கு முடிவுள்ள தன்மை காணப்படுகிறது என்ற போதிலும், அப்படியும் பிரகிருதமான விஷயத்தில் தர்க்கத்திற்கு முடிவற்ற தோஷத்திலிருந்து விடுபடுவ தில்லையென்றே ஏற்படும், ஏனென்றால் இந்த முக்திக்கு ஸாதனமாயும் வெகு கம்பீரமாயுள்ள வஸ்துவின் யதார்த்தநிலை வேதமன் னியில் உத்பிரேக்ஷிக்கக்கூடியதல்ல. ரூபம் முதலியது இல்லா ததினால் இவ்விஷயம் பிரத்யக்ஷத்திற்கு விஷயமில்லை; லிங்கம் முதலியது இல்லாததினால் அனுமானம் முதலான வைகளுக்கும் விஷயமில்லை என்று சொன்னோம்.

மேலும், ஸம்யக் ஞானத்தினால் மோக்ஷமென்பது மோக்ஷத்தைச் சொல்லும் எல்லோராலும் ஒப்புக்கொள்ளப் பட்ட விஷயம். அந்த ஸம்யக்ஞானமோ ஒரேமாதிரிதான், வஸ்துவுக்கு அதீனமாயிருப்பதால். ஒரே ஸ்வரூபத்துடன் எந்த விஷயம் இருக்கிறதோ, அதுதான் வாஸ்தவம்; அது விஷயமான ஞானம் ஸம்யக் ஞானம் என்று லோகத்தில் சொல்லப்படுகிறது, அக்னி உஷ்ணம் என்பது போல. அந்த ஸம்யக் ஞானம் இவ்விதமிருப்பதால், அதில் மனிதர்களுள் அபிப்பிராய பேதம் பொருத்தமில்லை. தர்க்க ஞானங்களுக் குள்ளேயோ ஒன்றுக்கொன்று விரோத மிருப்பதால் அபிப்பிராயபேதம் பிரஸித்தம். ஒரு தார்க்கிகனால் இதுதான் ஸம்யக்ஞானம் என்று எது பிரதிபாதிக்கப் படுகிறதோ, அது வேறொருவனால் நிராகரிக்கப் படுகிறது; அவனால் ஸ்தாபிக்கப்படுவதும் அவனைவிட வேறொருவனால் நிராகரிக்கப்படுகிறது, என்பது உலகத்தில் பிரஸித்தம். ஒரே ரூபமாக இல்லாததை விஷயமாக உடைய, தர்க்கததால் உண்டாகும் ஞானம் எப்படி ஸம்யக்ஞானமாக இருக்கமுடியும்?

மேலும், தர்க்கத்தை அறிந்தவர்களுக்குள் பிரதானத் தைச் சொல்கிறவன் உத்தமன் என்று எல்லா தார்க்கிகர்களா லும் ஒப்புக்கொள்ளப்படவுமில்லை; அப்படியிருந்தால் அவனுடையமதம் ஸம்யக்ஞானம் என்று நாம் அறியலாம். மேலும், அவனுடைய மதம் ஒரே ஸ்வரூபமாயுள்ள ஒரே விஷயத்தை விஷயமாயுள்ள ஸம்யக்ஞானம என்று எதனால் ஏற்படலாமோ, அவ்விதம் சென்றவர்கள், வரப்போகி றவர்கள் இப்பொழுதிருப்ப வர்கள் ஆகிய எல்லா தார்க்கிகர் களும் ஒரே இடத்தில் ஒரே சமயத்தில் சேருவதும் ஸாத்தியமில்லை.

வேதத்திற்கோ நித்யமாயிருப்பதாலும் ஞானத்தை உண்டுபண்ணக் காரணமாயிருப்பதாலும் நிலைத்துள்ள விஷயத்தை விஷயமாயுடைய தன்மை பொருந்தும். அதினால் ஏற்படும் ஞானத்திற்குள்ள ஸம்யக்(வாஸ்தவ) தன்மையை சென்றவரோ வரப்போகிறவரோ இருக்கிற வரோ எவ்வித தார்க்கிகர்களாலும் ஆக்ஷேபிக்க முடியாது. ஆகையால் உபநிஷத்தில் கண்ட இந்த ஞானத்திற்குத் தான் ஸம்யக்ஞானத்தன்மை நிலைத்தது. இதற்கு வேறானதில் ஸம்யக்ஞானத்தன்மை பொருந்தாததினால் ஸம்ஸாரத்திலிருந்து விடுதலையே ஏற்படாது.

ஆகையால் வேதத்தினாலும் வேதத்தையனுஸ ரித்த தர்க்கத்தினாலும், சேதனமான பிரஹ்மம் ஜகத்திற்கு காரணம், பிரகிருதியும் என்று நிலைத்தது.