Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad

स यः कामयेत महामाणाण्यामात्मुद्गवगयने आयुर्मोणणापसदस्य दुण्यारे द्वादशाहमुपवस - नक्षत्रेण मूला “ पुंसा नक्षत्रमेषं सवीयं जुहोति । बुह . अ . VI 3 1. compare a similar passage in छा . उ . V.2 4-9 and कौषीतकी उ . II 3 In later times there was some difference of opinion as to male nakatraṣ मानुदण्ड on हित्पपिकेस्विद्य I, 1.5 says ‘ अपनसप्रभनु तियो पसत ’ ज्ञातिपक्षभु मौद्रपद्रा इति इनामनेर्यापि मन्यामि , while स्तुष्टिशेन I P 17 quotes from रत्नकोश ‘ दस्सतो सूर्ले श्रवण . पुनर्वसुर्वगोषास्तथा दुष्यः । इसेतिदेवं फाग्येतु कीतानि दुष्यानि विषय्यानि ॥ "

On तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ( वे . सू . II. 1. 14) शङ्कराचार्य says माया अविद्याकल्पनाभेदतः सर्वोपादानत्वं लौकिको वैदिकश्चोपोधानं। सर्सिद्धः ( Continued on next page )

On बृ . उप . 1. 5. 3 ‘ प्रीष्णाम्नेनेकुष्टतेति मनो वाचं प्राणम् । ... यः कश्च शारीरो वायवः । एषा ह्यन्तस्तरावस्था हि न प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एव ... । ’, the important bhāṣya passage is अथ प्राण उच्यते । प्राणो मुखनासिकानिःस्रावप्रवृत्तो हृदयवृत्तिः प्रणयनात्प्राणः । अपनयनादपामिःश्वासनिश्वासाधनोऽधोवृत्तिः आनाभिस्थानः । on प्रश्भ उप . III. 5 the relevant bhāṣya on apana is: अपानमवानमेवार्थं , मूत्रपुरीषाद्यपनयनं कुर्वत्स्तिष्ठति संनिधत्ते । ' on कठोप . 5. 3 ‘ ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगसति ’ the bhāṣya is ‘ ऊर्ध्वं प्राणमुद्गच्छति तथा अपानं प्रत्ययसति स्थाद्गच्छति पादशेषः । ’. This clearly shows that prāṇa is taken by the bhāṣya as meaning ‘inhalation or thoracic breath’ and apāna as ‘abdominal breath’ or ‘exhalation’. तत्र ऊर्ध्वं नाभिर्गेलो रेचनोनच्छ्वाससर्पणादिः प्राणः । अधो नाभेरुत्सर्ग - नन्दच्छ्वसिपानः । देवल q. by कुसुमाकल्प० ( मोक्षकाण्ड p. 170); बनपर्व 213. 7 ( चित्र० eḍ) says ‘ बस्तिमूलं गुदं चैव पादकं सहमुपाश्रितः । महान् दूरं पुरीषं चाप्यानः पादयेत् । ’.

स ह्यात्मर्मैवविज्ञेयः समस्तेरेवेमेव तु । द्रष्टव्यस्य मन्तव्यः श्रोतव्यश्र द्विजातिभिः ॥ याज्ञ . III. 191; compare

For अङ्गादङ्गात्संभवसि and for अश्मा भव vide note 537 above. In आप . म . पा . (II. 14. 3) the reading is वेदो वै पुत्रनामासि . The formula for a daughter is सर्वसमात्मानः संभूतासि सा जीव शरदः शतम् ( आप . म . पा . II. 14. 10).

आत्मेति विद्यात् । ब्रोही . उप . III. 8. refers to गुरु who in this adhyāya (chapter) expounds विद्या to Pratardana, son of Divodāsa, and asks him to meditate upon प्राण who is immortal. The Br. Up. and Chāṇ Up. passages are quoted above. The Praśna Up. passage is III.7 ' अथो कर्मवदेवाध्युपं पुण्येन पुण्यलोकं नयति पापेन पापम्‌ । उभयान्येव मनुष्यलोकम्‌। '. The गीता passage quoted by Śaṅkara is ' ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्‌ ' IV. II.

यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्मेवति पापकारी पापो भवति पुण्य - पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन । अथो खल्वाहः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म तदभिसंपद्यते ॥ बृह इ . IV, 4.5, अथ यदु मनुष्येभ्यः पुरुषोऽस्माल्लोकात्प्रेति । उछौ भवति संकल्पः क्रियते ॥ छां III. 14.1, योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ कठ उप . 5. 7.

स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः ... इति । यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्मवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्ये न कर्मणा भवति पापः पापेन । (Continued on next page) E. D. 194

एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति । एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति ।

तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविधिविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन । बृ . उप . IV. 4. 22; तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवात्मानं पश्यति । सर्वेमात्मानं पश्यति ... पापजो विरजोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवति । एष ब्रह्मलोकः सम्राट् । एनं प्रापिनोतीति शेषाश्च पाञ्चवल्का ।

न हीयं श्रुतिस्तेजोजनियमाणा सती भूतान्तरसृष्ट्याकाशाऽसृष्ट्यादेरपि श्रुतिद्रे शक्यते , एकस्य वाक्यस्य व्यापकत्वाऽसम्भवात् । भाष्य on वे . सू . II. 3. 6.

श्वेतकेतुर्हारुणेयः पञ्चालानां समितियेयाय ह | प्रवाहनो जैवलिरुवाच । छा . उप . V. 3. 1; श्वेतकेतुर्ह आरुणेयः पञ्चालानां परिषदमा जग्राम ।

स ह्यात्मर्मैवविज्ञेयः समस्तेरेवेमेव तु । द्रष्टव्यस्य मन्तव्यः श्रोतव्यश्र द्विजातिभिः ॥ याज्ञ . III. 191; compare बृहदारण्यक II. 4. 5. and IV 5. 6 ‘ आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः &c.’ ; य एनमेवं विन्दन्ति ये चारण्यक - माश्रिताः । उपासते द्विजाः सत्यं श्रद्धया परया युताः ॥ क्रमाते संम्भवन्त्यर्चिर्हः शुक्रं तथोत्तरम् । अयनं देवलोकं च सवितारं सवैद्युत्तम् ॥ ततस्तान् पुरुषोऽभ्येत्य मानसो ब्रह्मलोकौकात् । &c. याज्ञ . III. 192–194; compare

ये च एवमेतद्विदु ये चामी अरण्ये श्रद्धा सत्यमुपासते तेऽर्चिरभिसंभवन्ति । अर्चिरहोऽह आपूर्यमाणपक्षानापूर्यमाणपक्षात् षाण्मासांनुदङ्ङेतिलोकान् । मासेभ्यो देवलोकम् । देवलोकादादित्यम् । आदित्याद्वैद्युतम् । तान् वैद्युतान् पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति । ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति तेषां न पुनरावृत्तिः । बृह . उप . VI. 2. 15. Compare छां . उप . III. 193-94, which closely follow the above in verse.