Vanaparva

चतुर्षहेनिं सरत्प्येथ तथा सत्यव्रता द्विजः । बहुरेणाप्सुक्ता तदा राजदुहितापि सा । चक्रे त्रिरात्रं धर्मज्ञा प्राप्ते तर्हिमसदा दिने । दारुपुष्पफलाहारौ सत्यव्रतस्य ययौ वनम् । मत्स्य 208 17-18, सालिन्यपि जगाद्गथ यथानुत्तमनिन्दिता । व्रत सतयामास सहयेष सदा निति । मत्स्य 214 14-15 The वनपर्व 296. 3 has चतुर्दहेनिं मर्त्यंण्येमिति सकिंप्य भाविनौ । वत्र्यं त्रिणुधाद्येथ दिवारात्र स्थिताभवत् ॥

पञ्चविंशतिसंख्यानि तुल्यान्गुभयतः समम् । योगे सांख्ययेपि च तथा विशेषज्ञत्व मे रुच्छ ॥ शान्ति 228. 28 (=236. 29 Ch. eḍ)

It may be noted that in the Upaniṣads and Mahābhārata the giving up of tṛṣṇā or kāma is emphasizeḍ Vide यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः । अथ मर्त्यो अमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ कठोप० VI. 14; या दुर्लभा दुर्जनैर्विप्र्या तर्षां न जीर्यति जीर्यतः । वैषा प्राणान्तिकी रोगस्तां तृष्णां त्यजतस्ततः ॥

लशुनगण्डुजृज्जनकुट्टमक्षगे मेदःशुकृपायेड्याज्ययोजनेऽभोज्यभोजनेऽभक्ष्यभक्षणाभ्यां इङ्गम्यामगमे चैवं प्रायश्चित्तं ब्राह्मण्येभ्यो नियंन्नये पङ्काश्नादीनोर्णान्ते प्राच्यामुदीच्यां दिशि गत्वा यत्र ग्राम्यपशूनां शब्दो न श्रूयते तस्मिन्देशेऽग्निं प्रज्वाल्य ब्रह्मसनास्तार्य तत्प्रणीतेन विधिना पुनःसंस्कारमर्हति । *. क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम् । ... क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम् ‖

अत्रोपीत्थं राजधर्मान्न्याथ वै मनुरब्रवीत् ।

शिवॉय विष्णुरूपाय विष्णवे शिवरूपिणे । दशयज्ञविनाशाय हरिरुद्राय वै नमः ॥

न पूजा विघ्नकर्तुणामथवा प्रथमं कृता ।

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्यातपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ वनपर्व 82. 8, शक्रस्तुति 9.15 (quote in स्मृतिच I. p. 133, Ghurpures eḍ)

The verses relating to गया in वनपर्व 84 are set out in full here, ततो गयो समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः । अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ततो नाम जिष्णु लोकेषु विश्रुतः । तत्र दत्तं पितृभ्यस्तु भवत्यक्षय्यमृच्छते ॥ ' महानध्यायुपज्ञाय तपैर्धियु पितृदेवता . । अक्षयान्ध्यामुयात् लोकान् कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ततो ब्रह्मसरों गत्वा धर्मारोप्यसो - मत्तम् । ब्रह्मलोकमवाप्नोति प्रभातामेव शर्वरीम् ॥ ' ब्रह्मणा तत्र संरास यूषश्रेष्ठैः समुद्भिन्नः । पूर्वं प्रदक्षिणोकृत्य वाजपेयफला लभेत् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र श्रेष्ठलोकनिगश्रुतम् । एकरात्रो - पितो राजन् प्रयच्छेत् तिलधेनूकाम् ॥ सर्वपापविशुद्धात्मा सोमलोकं ब्रजेत् ध्रुवम् । तत्र चित्रं महादर्कथादि सुसमग्रं शुसमम् । कपिलाया सर्वसत्त्वरम्याः पर्वते ह्यतप् ॥ सर्वसाया पदानि स्म इदमसेरपि भारत ॥ तेष्वपसूच्य राजेन्द्र परेंडु उपसंप्तम । पालिकिचेद्दुर्भ कर्म तण्णणपति भारतो ततो गुह्यप्रदं गच्छेत्स्थान देवस्य श्रीमतः । तत्रोपिन भक्षन् तत्राभिमुख्य सुपभषणम् ॥ ग्राहेण विवीर्णं व्रत द्वादशावापिकम् । इतरेषा तु वर्षाणां सर्वपार्व प्रपद्यते ॥ उदकं व पर्व गच्छेत् पर्व गीतानदितम् । सावित्यास्तु पदं तत्र इइयते भवत्वर्पम् ॥ तत्र सम्प्राप्यास्रोत ब्राह्मण . सक्षिशत्त . । तेन ह्यपास्ता भवति सन्ध्या द्वादशावापिकी ॥ योनियु - द्वारं च तत्रैव निडसं भरतर्षे । तत्राभिगम्य सुच्येते गुह्यो योनिसमुद्धरात् ॥ कृष्णकुण्डेऽम्भ्रो पक्षी गयायां यो वसेन्नर । युनात्यासनं राजन् कुलं नास्त्यन्न संशय ॥ ह्यदणा ... युपछुद्यतेत् ॥ यसः फल्गुतीर्थेद्राजन्न तीर्थसेवी नराधिप । अश्वमेधमवामोति सिद्धिं च महतीं व्रजेत् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र धर्मस्थं समाहितः । तत्र धर्मो महाराज नित्यमास्ते युधिष्ठिर ॥ तत्र कुपीदकं कृत्वा तेन स्नात् . शुचिस्त्वघा । पितृन्वैवांस्तु सन्तर्प्य सुकृपापो दिव प्रजेत् ॥ षडदशाम्बस्तत्र महर्षेभोवितरामन . । तं प्रविद्याधार्य श्रीमत्सृष्ष्मशोकविनाशनम् ॥ गवामयनज्ञस्य फल प्राप्नोति मानवः । धर्मे तत्राभिसंयुज्य वाजिसमेधमवाप्नुयात् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र महारथानमभूतमम् । तत्राभिगम्य राजेन्द्र ब्रह्मणां पुष्येवेभ्र्म ॥ राजसूयस्त्राभनेद्याम्ना फल विन्दति मानव । ततो तीर्थसेवी नराधिप ॥

दर्शनात्स्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । मृत्तिकाल्लमभादपि नरः पापाद् विमुच्यते ॥ मत्स्य . 104.12, कूर्म I. 36. 27. The अग्नि (111. 6-7) reads स्रवनादस्य तीर्थस्य

न वेदवचनात् न लोकवचनादपि । मतिसंकल्पाद्यत्रा प्रयागमरणं प्रति ॥

यत्तुपूर्वंशं भगवन् जात्वगमत्सुया जगो। विश्वामित्रश्व तो ह्यभूद् द्विजोत्तमवि माङ्गवीष्म् ॥ कान्यकुब्जद्विजोत्तमत्वमिष्णेण सह कौशिकः । ततः क्षत्राद्विप्रत्व माङ्गीष्णि । ब्राह्मणोंस्तृति चाग्रमीत्॥

चक्रिणोदशमीस्थावृद्धावश्वघ्नृस्नातकराजभ्यः पथो दानम्। राजा तु श्रोत्रियाय। ब्राह्मणायमेव पन्था देयो राजस्येकः। यानस्य भारामि - निहितस्यातुरस्य स्त्रिया इति सर्वैर्दन्तव्यः। वर्णोज्यायसां चेतरेषां । अशिक्षितपतिलमलो - नानात्मसत्वस्वयनायर्थेन सर्वदेव दातव्यः। आप . धू . II. 5. 11. 5-9; अन्धस्य पन्था भारवाहास्य पन्थाः स्त्रियः पन्था भारवाहास्य पन्थाः। राज्ञः पन्था ब्राह्मणस्यैव समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः।

अन्ये च संग्राते कलियुगापरभूतम् । समनपन्नेषु दुःखं कुरुपाण्डवेनयोः ॥ आदि 2. 13. प्राप कलियुगं विद्धि । शल्य 60. 25. एतत्कलियुग नामविराध्यवन्तते

बृहस्पतिः उशनः प्रोक्तैर्नयैर्धीयन्ति मानवाः ।

दैवे प्रज्ञाविशेपेण को निर्वर्तितुमर्हति ॥ विद्यानुविहितं मार्गं न कश्चिदतिवर्तते। आदि I. 246-247, दैवे पुरुषकारेण को निर्वर्तितुमुत्सहेत । उद्योग 186 18, देवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् । सभा 47 36, दैवे पुरुषकारेण को वञ्चयितुमर्हति । देवमेव परं मन्ये पुरुषार्थो निरर्थकः ।

जातिश्च महासर्प मनुष्यत्वे महामते । संकरार्सर्ववर्णानां दुणपरीत्येति मे मतिः ॥ सब सर्वासृष्वत्तानि जनयति सदा नराः । वाङ्युनमयो जन्म मरणं च समं वृणाम् ॥ इदमार्घ प्रमाणं च य यजामह इत्यपि । तस्माच्छीलं प्रधानैवं विदुयं तत्त्वदर्शिनः ॥

सत्यं दमस्तपो दानमहिंसा धर्मनिलयाः। सायंकानि सदा पुसां न जातिर्न कुलं नृप ।।

कृते चतुष्पात्‌सकलो निष्पर्यायोपपादित । पृथु प्रतिष्ठितो धर्मो मनुष्ये भरत - वर्षम ॥

वेदोक्तः परमो धर्मः स्मृतिशिष्टाचारागतोऽपरः । शिष्टाचारिणः परः मोक्षस्ययो धर्मः सनातनाः॥ अनुशासनपर्व 141. 65

यज्ञेषु पशवो ब्रह्मन्नवष्यन्ते सततं द्विजैः । संस्कृताः किल मन्त्रैश्च तेऽपि स्वर्ग - मवाप्नुयन् ॥

तस्मान्नाक्षित्रिय मा मंस्या जल्पितेनैव वै द्विजम् । य एव सत्यान्नापैति स ज्ञेयो ब्राह्मणस्तथा ॥ उद्योगपर्व 43. 49. यस्तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततस्थितः । तं ब्राह्मणमहं मन्ये ब्राह्मणो हि भवेच्छूद्रा ।

स्ताषगे समयः मासो बल्लाभाणापि चाङ्‌कुवम् ।

(Continued from last page) च। आश्वमेधिक 54. 13; असत्त्ां निग्रहार्याय धर्मसंरक्षणाय च। अवतीर्णो मनुष्येषुजायते। युगयुगे च स एव भगवान् विष्णुः कुम्भेति परिकीर्तते।

चतुर्षहेनिं सरत्प्येथ तथा सत्यव्रता द्विजः । बहुरेणाप्सुक्ता तदा राजदुहितापि सा । चक्रे त्रिरात्रं धर्मज्ञा प्राप्ते तर्हिमसदा दिने । दारुपुष्पफलाहारौ सत्यव्रतस्य ययौ वनम् । मत्स्य 208 17-18, सालिन्यपि जगाद्गथ यथानुत्तमनिन्दिता । व्रत सतयामास सहयेष सदा निति । मत्स्य 214 14-15 The

तस्मात्तमममनर्थज्ञं प्राग्वयामास स द्विजः । मन्त्रग्रामं तदा राजर्षयश्वगिरसि श्रुतम् ॥

अधारव्यं न्यायी महजानो येन गतः स पन्था इति ... । विद्वानो छात्र निष्कामा। प्रवृत्तिमूर्धी अग्निश्वाभ्य लोकौ। अधामामाणिफी प्रवृतिः साथि वेदमामान्याज्जैवेति। मेधा। on मनु II. 1. The whole verse is: सकलङ्गमतिज्ञः श्रुतयो विविधा नैको धर्मश्विवये मते। प्रमाणम्। धर्मस्य तत्वं निहितं गुड़ायाम् महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥