Gautama Dharmasūtra

वेदो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदो ।

तुल्यबलविरोधे विकल्पः ।

This last verse is मनु XII. 95. धर्मशास्त्रं च तथा । वार्तिक 93 on पा . I. 2. 64 (vol. I. p. 242, Kielhorn’s eḍ). The महाभाष्य remarks ‘ एवं च कृत्वा धर्मशास्त्रं प्रवृत्तं ब्राह्मणो न हन्तव्यः सुरा न पेयेति ब्राह्मणमात्रं न हन्यते सुरामत्रं च न पीयते । ’. The same words again occur on Vārtika 5 to Pāṇ. VI. 1. 84 (Kielborn, vol. III, p. 57 ). Some select smṛti passages from the Mahābhāṣya are cited here and it would be shown that some of them occur in Manu, Mahābhārata and in other comparatively ancient workṣ Vide above p. 14 note 52a for some examples and a few more are added here. (a) कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः ॥ on Pāṇ. III. 3. 167; this occurs in Stripava 2. 24; (b) तपः भुनै च योनिश्च एतद्ब्राह्मणकारणम् । तपः - श्रुताभ्यां यो हीनो जातिब्राह्मण एव साः ॥ on Pāṇ. V. 1. 115; अनुशासन (121. 7) has the first half and the 2nd half is त्रिसिगुणेः समुदितो ततो भवति वै द्विजः ॥ (c) पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इत्युक्ते चम्प्यते एतत्तोऽण्ड्येड - भक्ष्या इति (p. 5 of Kielhorn’s vol. I ); compare Āp. Dh. S. I. 5. 17. 35 पञ्चनखा गोधा ... वज्रेन् , Gautama 17. 27. Vaṣ 14. 39; Manu V 18, Yāj. I. 177; (d) लोमनखं स्पृष्ट्वा शौचं कर्तव्यम् । on शिवसूत्र 3 and 4; compare Manu IV. 144. For गर्भाग्रिमे ब्राह्मण उपनेयः and हृदयंमगामिनेः &c. cited there, vide respectively

वसिष्ठ 13. 48 quotes मनु II. 145 (but the 3rd पाद in वसिष्ठ is पितुर्द्विशत माता ); शान्तिपर्व (108. 18–19) says ‘ गुरुर्गरीयोन पितो मातुतश्चेति मे मतिः । उभौ हि मातापितरो जन्मनेवोपयुज्यतः । आचार्यशिशुषा या जातिः सा दिव्या सञ्जरामरा ॥ ' तद्यस्मात्तस्मात् आचार्यः । वेदाद्वचनश्रुत् ।

मुण्डजटिलशिखाजटाश्र ।

असीतिवर्षीयसर्वाणि बालौ कापुरुषोषः । प्रायश्चित्तार्धार्हीणि क्षिप्रौ व्याधित एव च ॥ अनेकादर्शवर्षपञ्चवर्षारत्यल्प वय । परैश्चक्रुः सुहृद्ये प्रायश्चित्त विहृवये ॥ अतो बालतरस्यापराधो न पातकम् । राजदण्डो न तस्यास्ति प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ q. by हरदत्त on

आचार्यतनयस्त्रीदीक्षितनामाभिः । .... नामगोत्रे गुरोः समानतो निर्दिशेत् ।

सर्वेभ्यश्शुक्लवर्णान्यपुष्पाण्यनुपास्यनादनुपान - काम - क्रोधांमोहलुब्ध - हास्यदम्भमानसहर्षसूचरात्मगर्वानपयने

1897. मद्यं नित्यं ब्राह्मणः ।

आचार्यं चैव तत्पुत्रं तज्जायां दीक्षितं गुरुम्। पितरं वा पितुर्ग्यं च मातुलं मातरं तथा ॥ श्वशुरं च विहांसं श्वश्ररं पतिमेव च। न ब्रूयान्नामतो विद्वान्मातुश्च भगिनीं तथा ॥ स्मृतिच० I. p. 45 and हरदत्त on

( Continued from last page ) course was possible), while on आपू . सू . I. 3. 25 he explains अपपात्र as प्रतिलोमाः रकादयः 1. The word literally means those who cannot be allowed to use the vessels out of which members of other castes are to take food (i. e. those vessels when used by them have to be broken or thrown away). अपराके p. 720 explains अपपात्र as पतितस्वान् ज्ञातिभिर्बहिष्कृतः (i. e. one who has lost caste through the commission of some mortal sin). According to Ap. Dh. S. I. 9. 24. 7–9 an abhiśasta is one that kills any brāhmaṇa or kills a brāhmaṇa woman who is Ātreyi. According to Ap. Dh. S. I. 7. 21. 8 'abhiśastya ' is one of the grave sins and is explained by हरदत्त as ब्रह्महत्या , but हरदत्त explains अभिश्स्ताः as उपपातकिन on

अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि वेदमब्रह्मचर्यं चरेद्वा द्वादश द्वादश वा प्रतिवेदं यावद्ग्रहणं वा । पारस्कर II. 5; अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि पुराणे वेदमब्रह्मचर्यं संवत्सरमिप्या वेदाध्यय - नाधिक्या आहुरा गोदानकर्मण इत्येके । भारतजगुष् II. 9; vide also हिरण्यकेशिसूत्र I. 8. 14

विद्यान्ते गुर्वर्येन निमन्यः । कृत्वादुञ्ज्ञातस्य वा स्नानम् ।

आचार्यः श्रेष्ठो गुरुणां मातेत्येके ।

शाकान्तरेषु वैखानसस्तृतीयो भिक्षुश्चतुर्थ आश्रमः । इह तु क्रमभेदः प्रागुक्ताश्च आश्रमिण इत्यत्र वैखानसवर्जनार्थः । हरदत्त on

तेषां गृहस्थो योनिरप्रजननत्वावितरेषाम्।

किं तु मलं किमजिनं किंश्वश्मरुणि किं तपः। पुत्रं ब्राह्मण इच्छध्वं स वै लोको यद्ब्राह्मः । ऐ . ब्रा . 33. 11. मलं probably refers to sexual intercourse. तपः may indicate the वानप्रस्थ (

आषणकेनाग्नयमाधाय ।

गृहस्थः सदृशीं भार्यां विन्देतानन्यपूर्वां यवीयसीम ।

Vide मनु IX. 32, 33 and 53 for the words क्षेत्र , क्षेत्रिक , बीजिन ; गौतम 18. 11 and Ap. Dh. S. II. 6. 13. 6 employ the word क्षेत्र for wife and

प्रतिलोमास्तु धर्महीनाः ।

आचार्यादपवर्गेणोदगदिर्वा।

अहरहः स्वाहाकुर्यादाकाशात्तथैवं देवयज्ञं समाप्नोति । बो . ध . सू . II. 6.4; देव - पितृमनुष्ययज्ञाः स्वाध्यायश्च बलिकर्म । अत्रावशिष्टेभ्यस्तविशेषा देवाः प्रजापतिः स्विष्ठकृदिति होमः ।

स्वस्तिवाच्य मिश्रदानमष्पूर्वं । ददातिषु चैव धर्म्येषु ।

प्रतिश्रुत्याप्यधर्मसंक्लाप न दद्यात् ।

ब्राह्मणस्यातिथिराजाणः। ...... भोजनं तु क्षत्रियस्योर्ध्वं ब्राह्मण्येभ्यः। अश्नात् ब्रह्मयैः सहान्योसंकार्य्यम् ।

कृत्वाकृतियुगमातुलानवरवयसः प्रत्युत्थायाभिवदेत् । तृष्णीं घोषसंगृही - तान्आप . ध . सू . I. 4. 10-11; बौ . ध . सू . I. 2. 44 ऋत्विक् ... मातुलानो तु यवीयसो प्रत्युत्थायाभिभाषणम् । (but some msṣ read ' भिवादम् '). मनु II. 130 says ' असावहमिति ब्रूयात् , while

पूजा वर्णज्येयसां कार्या । वृद्धानां च । आप . ध . I. 4. 13. 2-3; हरदत्त says ' अचध्यनुगमनादिका उत्सववादिषु च गन्धलेपादिका ' । वित्तेबन्धुकर्मजातिविद्यावयांसि मान्यानि परबलीयसि । श्रुतं तु सर्वेभ्यो गरीयः । तन्मूलत्वाद्गर्भस्थ श्रुतेश्च ।

परीक्षार्थोऽपि ब्राह्मण आयुधं नावृद्दीत्। आप . ध . I. 10. 29. 7; प्राणसंशये ब्राह्मणोपि शस्त्रमावृद्दीत।

Varuna is frequently called धृतव्रत ( e. g. ऋ . I. 25. 8 and 10 and once even the yajamāna is so called ( ऋ . I. 25. 6); the शतपथ V. 4. 4. 5 explains ऋ . I. 25. 10 as ‘ निषसाद धृतव्रत इति । धृतव्रतो वै राजा ... एष ह्येभ्योद्येषु तौ है द्वौ मनुष्येषु धृतव्रतौ । ’. In

यत्तु षडभिः परिहार्यो राजाऽवध्यश्चावद्ध्यश्चावहिरकार्यपरिवाद्यश्चापरित्याज्यश्चेति ( गौ . 8. 12-13) तदपि स एष बहुश्रुतो भवति ... विनीतं इति (

यत्तु षडभिः परिहार्यो राजाऽवध्यश्चावद्ध्यश्चावहिरकार्यपरिवाद्यश्चापरित्याज्यश्चेति (

पालाशमासन्नं पाण्डुके दन्तधावनमिति च वर्जयेत् ।

विप्रस्तुत्रयतः पूर्वं संस्कृताः शाखा यथा । सा स्वशाखति विज्ञेया तथा कर्माणि कारयेत् ॥ quoted in स्मृतिच॰ I. p. 49. या एव पित्रादिविभिः शाखा अधीता सा न त्याज्येति । मेधा० on मनु III. 2; वेदेर्मिति चैकवचनं शाखान्तरानध्ययनार्थम् । विश्वरूप on या . I. 57. हित्वा स्वस्य द्विजो वेदं यत्स्वधीते परस्य तु । शाखारण्डः स विज्ञेयः सर्वकर्म वहिष्कृतः ॥ लध्वाश्वलायन 24. 19; हरदत्त on

देवालर्यं चैत्यतरुं तथैव च चतुष्पथम् । विद्याधिकं गुरुं देवं बुधः कुर्यात्प्रदक्षिणीम् ॥ मार्कण्डेयपुराण 34. 41–42; शुचिं देशमनडुहं देवं गोष्टं चतुष्पथम् । ब्राह्मणं धार्मिकं चैवयं नित्यं कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ शान्तिपर्व 193. 8; vide also 163. 37 for a similar verse and ब्रह्मपुराण 113. 40, वामनपुराण 14. 52

न दोप्यो हिंसायामाहवे । अन्यत्र घृष्टसारथ्युपघृष्टकृताञ्जलि - पवित्रस्थूलवृद्धधृष्टशस्त्रगृहगच्छत्प्रविष्ट - ।

राजा सर्वस्येष्टे ब्राह्मणवर्जम् ।

तस्मादु क्षत्रियेण कर्म करिष्यमाणेनोपसर्तव्य एव ब्राह्मणः । स है वैतत्तद ब्रह्मवृत्तं कर्मर्ध्यते । शतपथ ब्रा . IV.1.4.6; the words ब्रह्म ... र्ध्यते occur in

यस्मिनग्नौ पाणिं गृहीयात् गृह्यः। खादिरगृह्य I. 5 1; vide गोभिलगृ . I. 20-21; पाणिग्रहणविरहितमौपासनमित्यमन्यन्तें तस्मिन्नाह्वार्गानि कर्माणि I वीरपत्न्यैकेषाम् . I. 26. 1-2; आश्वत्थायनाद्याचारकाले दायाद्यकाल एकेषाम्। पार . गृ . I. 2; उपयमनप्रभृत्युपासनस्य परिचयम्। पार . गृ . I. 9; वैवाहिकेऽग्नौ कुर्वीत गृह्यं कर्म यथाविधि। वराहकप्रापणे च अग्निरादित्येऽर्किको ग्रही ॥ मनु III. 67; vide या . I. 97 for the word विषयमिति . अ . औपसदैऽभिवानो वा। तस्मिन् पाकयज्ञाः। काठकगृह्य 47. 1-2 अपर्के p. 490 explains औपसद् as गृहाग्नि . Vide आप . घ . सू . II. 2. 3. 16 (for औपासन ). अनाहिताग्नेरपि झालग्नौ। आश्व . गृ . II. 2. 5. हरदत्त on

तस्य च व्यवहारे वेदो धर्मशास्त्राण्युपवेदाः पुराणम् ।

कृषक - वणिक् - पशुपाल - कुसीदि - कारक - स्त्रे स्त्रे वर्गों। तेभ्यो यथाधिकारमादाय - नमं ’ धर्मव्यवस्था ॥

वर्णाश्रमा स्वधर्मनिष्ठ प्रेत्य कर्मफलमनुभूय तत शेषेण विशिष्टदेशजातिकुलरूपायु श्रुतवृत्तवित्तेषुन्मयेषो जन्म प्रतिपद्यन्ते । विम्नवो विपरीता नश्प्रन्ति ।

न केवल पुत्रौष नाम्माभेदेय . किं ताहे येषा सकाएँ निपाधेष दप्तास्तानि नाम्मामवत्ति । हरदत्त on गी XII 39, कात्यायन । न्यासादिक .. दृश्य स एव सत् . । एवकरण त्वपराधनमत्तदुषाधिव्यच्छेद् । तथा च न्यासमवहिष्येधकार गौतम् नियन्त्रण . शोषन । सर्वापपुष्पधिरपरधानान् । वि नि p 26, पितृषरोसे नु तद्धयदरीते स्यात् तमोहित्तन न देयः । कणातिरिकर्णादौत्ति महातिरिकर्माभिभाष्यतिरिकरणामत्कासार . श्रयीतानामुष्टमं । सर्वेपामन्तदनाम्नेन हानिस्तमस्तत् । द्रव्यादिविषयेवचम्माम्रायाप विवादच p 27

आर्यस्त्रयभिगमने लिङ्गिच्छेद्वारः स्वहरणं च ।

अथ हास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रपूरणमुदाहरणे जिह्वाच्छेोदेा धारणे शरीरभेदा : ।

वृद्धिश्शिक्षालवा प्रोक्ता पञ्चधाऽन्यैः प्रकीर्त्तिता । ष‌ड्‌विधाऽप्यभिसंख्याता तत्त्वां नियोधत ॥ बृह० q by स्मृतिच II P 154, स्मृत यव नि p 224 (reads षड्‌विधाऽन्वयैः ); कात्यायनिका कर्मसप्तसु भाषयाला ह कालिमा । बृद्धेर्दृष्टि प्रचकुरद्धिः प्रत्यहं सुसते या तु शिखाबृद्धस्तु सा स्मृता । गृहाभोगः ( स्तोभ : v 1 ) झद् : क्षेत्रोपभोगलम् : प्रकीर्त्तितः ॥ बृह० q by अपराकं p 642, स्मृतिच० II pp. 220-221; स्मृत नि p 225 ascribes these to नारद ; शिखा दांनिवर्धते । मूले वृत्ते तथावैषा शिखाद्वृद्धिस्सृत : स्मृता ॥ कात्या 10 हरवृत on

प्रतिग्रहति पोशण्ड यथा समपन्न नर . । तस्याप्यप भवेद्धर्म पदेते विषय समान : । नारद V 15 नारद IV 35 defines पीशण्ड as a synonym of बाल (a minor up to the 16th year ) ' बाल आ चोडशार्दगोशण्ड इति स्मृते ।

निबन्धचूडामणितत्राधिकृतयो महा . सर्वाननिन्दितामुपयवापरावयेन ।

यत्तु षडभिः परिहार्यो राजाऽवध्यश्चावद्ध्यश्चावहिरकार्यपरिवाद्यश्चापरित्याज्यश्चेति ( गौ . 8. 12-13) तदपि स एष बहुश्रुतो भवति ... विनीतं इति ( गौतम 8. 4-11) प्रतिपादितबहुश्रुतविषयं न ब्राह्मणमात्रविषयम् ॥ मिता० on या . II. 4; न शारीरो ब्राह्मणदण्डः ।

पतितचण्डालसूतिकावृषलस्याशौचिरुत्सृष्टयोनिनि सचेलोपस्पर्शनम्। पत्युषङ्गे चाश्मगमने च।

तस्मादेतद्विधि सपिण्डनमप्याशयेत् । बौ ध . II. 8 5, The आ . क्र . ल p. 40 explaios एवंविधे as गुणवन्तम् .

न भोजयेत् •• पित्रा साकामेन बिभक्तान् ।

अन्येषु चाहुतौत्सवेषु अहोरात्रमनध्यायोन्यत्र मानसात् । मानसेपि जनन - मरणयोस्त्वनध्यायः । बौ . ध . सू . I. 11. 40-41; मानसमध्ययने |

प्रतिषिध्यं च यान्स्मरन्ति ।

प्रशस्तानां स्वकर्मसु द्विजातीनां ब्राह्मणो भुञ्जीत । प्रतिगृहीयाच्च ।

तथैवैषादो मनुष्यराज आगतेऽन्यस्मिन्वाऽतिथौ यत्ने वा वेहते वा ब्राह्मणे । ऐ . ब्रा . III. 4. This is quoted by मेघा० on मनु III. 119 and by हरदत्त on

असतन्त्रा धर्मे स्त्री ।

अपतिरपत्यलुब्धैर्देवरान् । गुरुप्रसूता नर्तुमंतीयात् । पिण्डगोत्रर्षिसंबंधेभ्यो दत्त्वामृता । नातिद्वितीयाम् । नातिद्वितीयम् ।

Vide मनु IX. 32, 33 and 53 for the words क्षेत्र , क्षेत्रिक , बीजिन

स्त्रीणामुतस्तिथ्य स्वयं मुज्रेतानिनिन्दितोलुछ्य पिउद्यानअपरयच्छन् दोषी । भागवाससः प्रतिपसेरित्येके ।

तत्त्व निष्कृय्यणानि जपतपो होम उपवासो दानम् ।

अथ यस्य पिता पितामह इत्युपेतौ स्यातां ते ब्रह्महसंस्तुताः । तेषामगमगमनं भोजनं विवाहमिति वर्जयेत् । तेषामिच्छतां प्रायश्चित्तम् । यथा प्रथमेऽतिक्रमे ऋतुरेकं संवत्सरः । अपोपनयनम् । तत् उवकोपस्थनम् । प्रतिपुरुषं संखयाय संवत्सराण्यावन्तोऽद्यपेताः स्युः । पावमानीभिरद्यति यद्य द्वरा इत्येताभिर्यजुषा सामपवित्रेशेति । अपि वा व्याहृतिभिरेव । अथाध्याप्यः । आप . ध . I. 1. 1. 28-I. 1. 2. 1-4. पावमानी verses are those that are addressed to Soma and according to some they are all the verses of the 9th mandala of the Ṛgveda beginning with 'svadiṣṭhayā madiṣṭhayā' (vide Haradatta on

प्रायो नाम तप प्रोक्तं चित्तं निश्चय उच्यते । तपोनिश्चयसंयोगात्प्रायाश्चित्तमिति स्मृतम् ॥ अङ्गिरस् acc to हरदत्त on गौ . 22.1., प्राय वि . p 2 ( ० निश्चयसंयुक्तं ). मस्करि on

ब्रह्महससुरापानगुरुतल्पगमातृपितृयोनिसम्भम्धत्यागस्तेननलानसिकानि । दिपककर्मायसि - पतितिनः । पातकसरीओकाब्श्र । सैवश्चाद समाचरन । ... कौदसादृय राजगामि पैशुन गुरुोरुदनाभज्ञान महापातकसममाने । अपक्त्यानां प्राशुद्रलाड् गोहनुब्रह्मण - सप्तन्वचनुवबकीर्णोपातिसातविश्रीकैकिरुपपातकम

The verse is: संवत्सरेण पतति पतितन समाचरन् । यानाशासननिर्मेल्यामुद्वहद्वादिनः ॥ on

मतिपुर्वमनुद्दरेई प्रणाणिकमिति स्थिति । मनु XI 146 Most of the commentators of Manu explain this half differently as meaning ‘a penance destructive of life should not be prescribed’. But this explanation is opposed to

अष्टापाद्यं स्तेयकिलिषर्षे शूद्रस्य । द्विगुणोत्तराणीतरेषां प्रतिवर्णम् । त्रिपुण्ड्रोड तिक्रमे वृद्धभूयस्त्वम् ।

अभिऋद्धावगोरणं ब्राह्मणस्य वर्षशतंस्वर्ग्यम् । निपातं सहस्रम् । लोहितदर्शने यावत्तत्प्रस्तस्य पांसुलं संङ्कुळीयात् ।

सुरापोमित्रस्स्पर्शा सुरा पिवेत् । आप . ध . सू . 1 9 25.3; सुरापस्य ब्राह्मणो ह्यात्मासिञ्चेत्सुरामात्येवमृतं शुध्येत् ।

सखीसगोत्राशिष्यभार्यासु स्वेषायां गते च गुरुतल्पगः । मातृष्वसा श्वश्रूमार्तुलीं पितृष्वसा । पितृव्यसखिशिष्यपत्नी भगिनी तत्सखी स्नुषा ॥ दुहिताचार्य - भार्या च सगोत्रा धात्री सखी वर्णीच तथा च या ॥ आसामन्यतमां गत्वा गुरुतल्पग उच्यते ॥ शिष्यस्योक्तर्वचनं तस्य मान्यो दण्डो विधीयते ॥ नारद ( स्त्रीपुंसयोग 73–75). compare आप . ध . सू . I 9.25 ( गुरुतल्पगामी सवृषणं शिश्नं परिवार्याजालाबधाय दक्षिणां दिशमनुव्रजेत् ) and

Vide Gaut. 23. 14 and Manu VIII. 371 ( both prescribe that a woman should be devoured by dogs if she had intercourse with a male of a lower varṇa ), Vaṣ Dh. S. 21. 1-5. Even this was modified later and only परित्याग was allowed ; vide Vaṣ 21. 10, Yāj. I. 72.

चक्रमेसृत्तुमयशाकशाकयूपौदनधिदधृतघृतफलौदनानि दुग्धिनघृतरोत्तरैर् महाराजं ।

अनादिष्टेषु पापेधु शुद्धिञ्चान्द्रायणेन तु । धर्मार्थं यश्चरेदेतच्चन्द्रस्यैति सलोकताम् ॥ या . III 326. संवत्सरं चाप्यथ चन्द्रमस सलीकतामाप्नोति ।

निवृत्ते रजसि मातुर्जीवति चेच्छृति ।

गौ . ध . सू . I. 52 ओंपूर्वा व्याहृत्यः पञ्च सत्यान्ताः ; again in गौ . ध . सू . 25. 8 we have प्रतिषिव्दद्वाइमनसापचारे व्याहृत्यः पञ्च सत्यान्ताः ; and in

अपुत्रोऽनेन विधिना सुतां कुर्वीत पुत्रिकाम् । मनु IX. 127. पितोर्हेरपुत्रिकामामोष्णे प्रजापति चैवमात्मानपत्यमिति सवाच ।

अभिंसन्धिमात्रात्पुत्रिकेत्येकेषाम्।

पुत्राभावे यः प्रत्यासन्नः सपिण्डः । आप . ध . सू . II. 6. 14 2, ' पिण्डगोत्रर्धि - सम्बन्ध्या रिक्थं भजेरन् स्त्री वानपत्यस्य ।

तथा मातिहेतामिहासितानां समवाये अमतिहितैव तद्भावे प्रतिहिता । स्त्रीधनं दुहितृगामनानहितानां स्व – इति गौतमवचनरूप पितृधेयोषि समानत्वाद् । मिता . on या II. 135. ‘ स्त्रीधनं ... हितानां स्व ’ is

भगिनीशुल्कं सोदराणामूर्ध्वं मातुः पूर्वं , चैके ।

गोत्ररिक्थादुत्पादयेद् दत्तः क्षिप्तः क्रीतः स्वविक्रयी । गोत्ररिक्थानुगः पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधा च मनु IX 142 The Mit. on Yāj. I. 132 and V. Mayūkha p. 115 read ' न भजेद् दुःस्त्रिम् . सुतः '. But this reading makes no change whatever in the meaning, since in ancient sūtras and smṛtis, the roots 'bhaj' and 'hr' and derivatives from them are used promiscuously in the same sense with regard to gotra and riktha. Vide the words gotra-bhājāḥ and riktha-bhājāḥ cited above (on p. 650) from Bauḍ Dh. S. II. 2. 36-37 and Gaut. 28. 30-31, the words 'riktham bhajeraṇ' (in Gaut. 28. 19) and 'rikthabbhāk' (in

गोत्ररिक्थादुत्पादयेद् दत्तः क्षिप्तः क्रीतः स्वविक्रयी । गोत्ररिक्थानुगः पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधा च मनु IX 142 The Mit. on Yāj. I. 132 and V. Mayūkha p. 115 read ' न भजेद् दुःस्त्रिम् . सुतः '. But this reading makes no change whatever in the meaning, since in ancient sūtras and smṛtis, the roots 'bhaj' and 'hr' and derivatives from them are used promiscuously in the same sense with regard to gotra and riktha. Vide the words gotra-bhājāḥ and riktha-bhājāḥ cited above (on p. 650) from Bauḍ Dh. S. II. 2. 36-37 and

शूद्रीपुत्रप्रतीलोमास्तु ।

अज्ञाते दशवरेषु , विनिश्चितविषयेषु , महत्ये कार्यम् ।