ब्रह्मसूत्रभाष्यम् १.३.१४

सूत्रम् १४ஸூத்ரம் 14 / ४३43

दहराधिकरणम्த³ஹராதி⁴கரணம்

दहर उत्तरेभ्यः ॥ १४ ॥த³ஹர உத்தரேப்⁴ய꞉ ॥ 14 ॥

दहरः को वियज्जीवो ब्रह्म वाऽऽकाशशब्दतः ॥
वियत्स्यादथवाऽल्पत्वश्रुतेर्जीवो भविष्यति ॥ ९ ॥
बाह्याकाशोपमानेन द्युभूम्यादिसमाहितेः ॥
आत्माऽपहतपाप्मत्वात्सेतुत्वाच्च परेश्वरः ॥ १० ॥
--वैयासिकन्यायमाला
यः प्रजापतिविद्यायां स किं जीवोऽथवेश्वरः ॥
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तोक्तेस्तद्वाञ्जीव इहोचितः ॥ ११ ॥
आत्माऽपहतपाप्मेति प्रकम्यान्ते स उत्तमः ॥
पुमानित्युक्त ईशोऽत्र जाग्रदाद्यवबुद्धये ॥ १२ ॥
--वैयासिकन्यायमालाத³ஹர꞉ கோ வியஜ்ஜீவோ ப்³ரஹ்ம வா(அ)(அ)காஶஶப்³த³த꞉ ॥
வியத்ஸ்யாத³த²வா(அ)ல்பத்வஶ்ருதேர்ஜீவோ ப⁴விஷ்யதி ॥ 9 ॥
பா³ஹ்யாகாஶோபமாநேந த்³யுபூ⁴ம்யாதி³ஸமாஹிதே꞉ ॥
ஆத்மா(அ)பஹதபாப்மத்வாத்ஸேதுத்வாச்ச பரேஶ்வர꞉ ॥ 10 ॥
--வையாஸிகந்யாயமாலா
ய꞉ ப்ரஜாபதிவித்³யாயாம் ஸ கிம் ஜீவோ(அ)த²வேஶ்வர꞉ ॥
ஜாக்³ரத்ஸ்வப்நஸுஷுப்தோக்தேஸ்தத்³வாஞ்ஜீவ இஹோசித꞉ ॥ 11 ॥
ஆத்மா(அ)பஹதபாப்மேதி ப்ரகம்யாந்தே ஸ உத்தம꞉ ॥
புமாநித்யுக்த ஈஶோ(அ)த்ர ஜாக்³ரதா³த்³யவபு³த்³த⁴யே ॥ 12 ॥
--வையாஸிகந்யாயமாலா

தமிழ்தஹரகாசமானது, எது? பூத ஆகாசமா? ஜீவனா? பிரஹ்மமா? ஆகாசம் என்ற சப்தமிருப்பதால் பூத ஆகாசமாக இருக்கலாம். அல்லது சிறியதாயிருக்குந்தன்மை (சூக்ஷ்மமாய் இருக்கும் தன்மை) சொல்லப்பட்டிருப்பதால் ஜீவனாக இருக்கலாம்.

வெளியிலுள்ள ஆகாசத்தை உபமானமாகச் சொல்லியிருப்பதினாலும், த்யு லோகம், பூலோகம் முதலியது இதில் வைக்கப்பட்டிருப்பதினாலும், ஆத்மாவென்றும் பாபமற்றவெனென்றும் சொல்லியிருப்பதாலும், ஸேது என்பதினாலும் தஹரர் பரமேசுவரர் தான்.

பிரஜாபதி வித்யையில் எவர் சொல்லப்படுகிறாரோ அவர் ஜீவனா? அல்லது ஈசுவரரா? விழிப்பு. கனவு, தூக்கம், இவை சொல்லப்பட்டிருப்பதால், அவைகளையுடைய ஜீவன் தான் இங்கே சொல்லப்படுகிறான் என்பது பொருத்தமா யுள்ளது.

ஆத்மா, பாபமற்றவர் என்று ஆரம்பித்து கடைசியில் அவர் உத்தமமான புருஷர் என்று சொல்லியிருப்பதால் இங்கு ஈசுவரர்தான். விழிப்பு முதலியது சொன்னது அவரை அறிந்து கொள்ள வேண்டியதற்காக.

संस्कृतम्

தமிழ்

‘अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्’ (छा. उ. ८ । १ । १)इत्यादि वाक्यं समाम्नायते । तत्र योऽयं दहरे हृदयपुण्डरीके दहर आकाशः श्रुतः, स किं भूताकाशः, अथवा विज्ञानात्मा, अथवा परमात्मेति संशय्यते । कुतः संशयः ? आकाशब्रह्मपुरशब्दाभ्याम् । आकाशशब्दो ह्ययं भूताकाशे परस्मिंश्च प्रयुज्यमानो दृश्यते । तत्र किं भूताकाश एव दहरः स्यात् , किं वा पर इति संशयः । तथा ब्रह्मपुरमिति — किं जीवोऽत्र ब्रह्मनामा, तस्येदं पुरं शरीरं ब्रह्मपुरम् , अथवा परस्यैव ब्रह्मणः पुरं ब्रह्मपुरमिति । तत्र जीवस्य परस्य वान्यतरस्य पुरस्वामिनो दहराकाशत्वे संशयः ।‘அத² யதி³த³மஸ்மிந்ப்³ரஹ்மபுரே த³ஹரம் புண்ட³ரீகம் வேஶ்ம த³ஹரோ(அ)ஸ்மிந்நந்தராகாஶஸ்தஸ்மிந்யத³ந்தஸ்தத³ந்வேஷ்டவ்யம் தத்³வாவ விஜிஜ்ஞாஸிதவ்யம்’ (சா². உ. 8 । 1 । 1)இத்யாதி³ வாக்யம் ஸமாம்நாயதே । தத்ர யோ(அ)யம் த³ஹரே ஹ்ருத³யபுண்ட³ரீகே த³ஹர ஆகாஶ꞉ ஶ்ருத꞉, ஸ கிம் பூ⁴தாகாஶ꞉, அத²வா விஜ்ஞாநாத்மா, அத²வா பரமாத்மேதி ஸம்ஶய்யதே । குத꞉ ஸம்ஶய꞉ ? ஆகாஶப்³ரஹ்மபுரஶப்³தா³ப்⁴யாம் । ஆகாஶஶப்³தோ³ ஹ்யயம் பூ⁴தாகாஶே பரஸ்மிம்ஶ்ச ப்ரயுஜ்யமாநோ த்³ருஶ்யதே । தத்ர கிம் பூ⁴தாகாஶ ஏவ த³ஹர꞉ ஸ்யாத் , கிம் வா பர இதி ஸம்ஶய꞉ । ததா² ப்³ரஹ்மபுரமிதி — கிம் ஜீவோ(அ)த்ர ப்³ரஹ்மநாமா, தஸ்யேத³ம் புரம் ஶரீரம் ப்³ரஹ்மபுரம் , அத²வா பரஸ்யைவ ப்³ரஹ்மண꞉ புரம் ப்³ரஹ்மபுரமிதி । தத்ர ஜீவஸ்ய பரஸ்ய வாந்யதரஸ்ய புரஸ்வாமிநோ த³ஹராகாஶத்வே ஸம்ஶய꞉ ।

[“अथ यदिदमस्मिन्‌ बह्यपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्य तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्‌][“அத² யதி³த³மஸ்மிந்‌ ப³ஹ்யபுரே த³ஹரம் புண்ட³ரீகம் வேஶ்ம த³ஹரோ(அ)ஸ்மிந்நந்தராகாஶஸ்தஸ்மிந்யத³ந்தஸ்தத³ந்வேஷ்டவ்ய தத்³வாவ விஜிஜ்ஞாஸிதவ்யம்‌]

तथा बह्यपुरमिति - किं जीवोऽत्र ब्रह्मनामा, तस्येदं पुरं शरीरं । बरह्मपुरम्‌, अथवा परस्यैव ब्रह्मणः पुरं ब्रह्मपुरमिति। तत्र जीवस्य । परस्य वान्यतरस्य पुरस्वामिनो दहराकारात्वे संडायः।, तत्राकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वाद्भूताकाश एव दहरशब्द इति प्राप्तम् । तस्य च दहरायतनापेक्षया दहरत्वम् । ‘यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः’ इति च बाह्याभ्यन्तरभावकृतभेदस्योपमानोपमेयभावः । द्यावापृथिव्यादि च तस्मिन्नन्तःसमाहितम् , अवकाशात्मनाकाशस्यैकत्वात् ।ததா² ப³ஹ்யபுரமிதி - கிம் ஜீவோ(அ)த்ர ப்³ரஹ்மநாமா, தஸ்யேத³ம் புரம் ஶரீரம் । ப³ரஹ்மபுரம்‌, அத²வா பரஸ்யைவ ப்³ரஹ்மண꞉ புரம் ப்³ரஹ்மபுரமிதி। தத்ர ஜீவஸ்ய । பரஸ்ய வாந்யதரஸ்ய புரஸ்வாமிநோ த³ஹராகாராத்வே ஸம்டா³ய꞉।, தத்ராகாஶஶப்³த³ஸ்ய பூ⁴தாகாஶே ரூட⁴த்வாத்³பூ⁴தாகாஶ ஏவ த³ஹரஶப்³த³ இதி ப்ராப்தம் । தஸ்ய ச த³ஹராயதநாபேக்ஷயா த³ஹரத்வம் । ‘யாவாந்வா அயமாகாஶஸ்தாவாநேஷோ(அ)ந்தர்ஹ்ருத³ய ஆகாஶ꞉’ இதி ச பா³ஹ்யாப்⁴யந்தரபா⁴வக்ருதபே⁴த³ஸ்யோபமாநோபமேயபா⁴வ꞉ । த்³யாவாப்ருதி²வ்யாதி³ ச தஸ்மிந்நந்த꞉ஸமாஹிதம் , அவகாஶாத்மநாகாஶஸ்யைகத்வாத் ।

अथवा जीवो दहर इति प्राप्तम् , ब्रह्मपुरशब्दात् । जीवस्य हीदं पुरं सत् शरीरं ब्रह्मपुरमित्युच्यते, तस्य स्वकर्मणोपार्जितत्वात् । भक्त्या च तस्य ब्रह्मशब्दवाच्यत्वम् । न हि परस्य ब्रह्मणः शरीरेण स्वस्वामिभावः सम्बन्धोऽस्ति । तत्र पुरस्वामिनः पुरैकदेशेऽवस्थानं दृष्टम् , यथा राज्ञः । मनउपाधिकश्च जीवः । मनश्च प्रायेण हृदये प्रतिष्ठितम् — इत्यतो जीवस्यैवेदं हृदयेऽन्तरवस्थानं स्यात् । दहरत्वमपि तस्यैव आराग्रोपमितत्वात् अवकल्पते । आकाशोपमितत्वादि च ब्रह्माभेदविवक्षया भविष्यति । न चात्र दहरस्याकाशस्यान्वेष्टव्यत्वं विजिज्ञासितव्यत्वं च श्रूयते; ‘तस्मिन्यदन्तः’ इति परविशेषणत्वेनोपादानादिति ॥அத²வா ஜீவோ த³ஹர இதி ப்ராப்தம் , ப்³ரஹ்மபுரஶப்³தா³த் । ஜீவஸ்ய ஹீத³ம் புரம் ஸத் ஶரீரம் ப்³ரஹ்மபுரமித்யுச்யதே, தஸ்ய ஸ்வகர்மணோபார்ஜிதத்வாத் । ப⁴க்த்யா ச தஸ்ய ப்³ரஹ்மஶப்³த³வாச்யத்வம் । ந ஹி பரஸ்ய ப்³ரஹ்மண꞉ ஶரீரேண ஸ்வஸ்வாமிபா⁴வ꞉ ஸம்ப³ந்தோ⁴(அ)ஸ்தி । தத்ர புரஸ்வாமிந꞉ புரைகதே³ஶே(அ)வஸ்தா²நம் த்³ருஷ்டம் , யதா² ராஜ்ஞ꞉ । மநஉபாதி⁴கஶ்ச ஜீவ꞉ । மநஶ்ச ப்ராயேண ஹ்ருத³யே ப்ரதிஷ்டி²தம் — இத்யதோ ஜீவஸ்யைவேத³ம் ஹ்ருத³யே(அ)ந்தரவஸ்தா²நம் ஸ்யாத் । த³ஹரத்வமபி தஸ்யைவ ஆராக்³ரோபமிதத்வாத் அவகல்பதே । ஆகாஶோபமிதத்வாதி³ ச ப்³ரஹ்மாபே⁴த³விவக்ஷயா ப⁴விஷ்யதி । ந சாத்ர த³ஹரஸ்யாகாஶஸ்யாந்வேஷ்டவ்யத்வம் விஜிஜ்ஞாஸிதவ்யத்வம் ச ஶ்ரூயதே; ‘தஸ்மிந்யத³ந்த꞉’ இதி பரவிஶேஷணத்வேநோபாதா³நாதி³தி ॥

अत उत्तरं ब्रूमः — परमेश्वर एवात्र दहराकाशो भवितुमर्हति, न भूताकाशो जीवो वा । कस्मात् ? उत्तरेभ्यः वाक्यशेषगतेभ्यो हेतुभ्यः । तथाहि — अन्वेष्टव्यतयाभिहितस्य दहरस्याकाशस्य ‘तं चेद्ब्रूयुः’ इत्युपक्रम्य ‘किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यम्’ इत्येवमाक्षेपपूर्वकं प्रतिसमाधानवचनं भवति —‘स ब्रूयाद्यावान्वा’ (छा. उ. ८ । १ । २)‘अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते’ (छा. उ. ८ । १ । ३)इत्यादि । तत्र पुण्डरीकदहरत्वेन प्राप्तदहरत्वस्याकाशस्य प्रसिद्धाकाशौपम्येन दहरत्वं निवर्तयन् भूताकाशत्वं दहरस्याकाशस्य निवर्तयतीति गम्यते ।அத உத்தரம் ப்³ரூம꞉ — பரமேஶ்வர ஏவாத்ர த³ஹராகாஶோ ப⁴விதுமர்ஹதி, ந பூ⁴தாகாஶோ ஜீவோ வா । கஸ்மாத் ? உத்தரேப்⁴ய꞉ வாக்யஶேஷக³தேப்⁴யோ ஹேதுப்⁴ய꞉ । ததா²ஹி — அந்வேஷ்டவ்யதயாபி⁴ஹிதஸ்ய த³ஹரஸ்யாகாஶஸ்ய ‘தம் சேத்³ப்³ரூயு꞉’ இத்யுபக்ரம்ய ‘கிம் தத³த்ர வித்³யதே யத³ந்வேஷ்டவ்யம் யத்³வாவ விஜிஜ்ஞாஸிதவ்யம்’ இத்யேவமாக்ஷேபபூர்வகம் ப்ரதிஸமாதா⁴நவசநம் ப⁴வதி —‘ஸ ப்³ரூயாத்³யாவாந்வா’ (சா². உ. 8 । 1 । 2)‘அயமாகாஶஸ்தாவாநேஷோ(அ)ந்தர்ஹ்ருத³ய ஆகாஶ உபே⁴ அஸ்மிந்த்³யாவாப்ருதி²வீ அந்தரேவ ஸமாஹிதே’ (சா². உ. 8 । 1 । 3)இத்யாதி³ । தத்ர புண்ட³ரீகத³ஹரத்வேந ப்ராப்தத³ஹரத்வஸ்யாகாஶஸ்ய ப்ரஸித்³தா⁴காஶௌபம்யேந த³ஹரத்வம் நிவர்தயந் பூ⁴தாகாஶத்வம் த³ஹரஸ்யாகாஶஸ்ய நிவர்தயதீதி க³ம்யதே ।

यद्यप्याकाशशब्दो भूताकाशे रूढः, तथापि तेनैव तस्योपमा नोपपद्यत इति भूताकाशशङ्का निवर्तिता भवति । नन्वेकस्याप्याकाशस्य बाह्याभ्यन्तरत्वकल्पितेन भेदेनोपमानोपमेयभावः सम्भवतीत्युक्तम् । नैवं सम्भवति । अगतिका हीयं गतिः, यत्काल्पनिकभेदाश्रयणम् । अपि च कल्पयित्वापि भेदमुपमानोपमेयभावं वर्णयतः परिच्छिन्नत्वादभ्यन्तराकाशस्य न बाह्याकाशपरिमाणत्वमुपपद्येत ।யத்³யப்யாகாஶஶப்³தோ³ பூ⁴தாகாஶே ரூட⁴꞉, ததா²பி தேநைவ தஸ்யோபமா நோபபத்³யத இதி பூ⁴தாகாஶஶங்கா நிவர்திதா ப⁴வதி । நந்வேகஸ்யாப்யாகாஶஸ்ய பா³ஹ்யாப்⁴யந்தரத்வகல்பிதேந பே⁴தே³நோபமாநோபமேயபா⁴வ꞉ ஸம்ப⁴வதீத்யுக்தம் । நைவம் ஸம்ப⁴வதி । அக³திகா ஹீயம் க³தி꞉, யத்கால்பநிகபே⁴தா³ஶ்ரயணம் । அபி ச கல்பயித்வாபி பே⁴த³முபமாநோபமேயபா⁴வம் வர்ணயத꞉ பரிச்சி²ந்நத்வாத³ப்⁴யந்தராகாஶஸ்ய ந பா³ஹ்யாகாஶபரிமாணத்வமுபபத்³யேத ।

ननु परमेश्वरस्यापि‘ज्यायानाकाशात्’ (श. ब्रा. १० । ६ । ३ । २)इति श्रुत्यन्तरात् नैवाकाशपरिमाणत्वमुपपद्यते । नैष दोषः; पुण्डरीकवेष्टनप्राप्तदहरत्वनिवृत्तिपरत्वाद्वाक्यस्य न तावत्त्वप्रतिपादनपरत्वम् । उभयप्रतिपादने हि वाक्यं भिद्येत । न च कल्पितभेदे पुण्डरीकवेष्टित आकाशैकदेशे द्यावापृथिव्यादीनामन्तः समाधानमुपपद्यते । ‘एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः’ इति चात्मत्वापहतपाप्मत्वादयश्च गुणा न भूताकाशे सम्भवन्ति ।நநு பரமேஶ்வரஸ்யாபி‘ஜ்யாயாநாகாஶாத்’ (ஶ. ப்³ரா. 10 । 6 । 3 । 2)இதி ஶ்ருத்யந்தராத் நைவாகாஶபரிமாணத்வமுபபத்³யதே । நைஷ தோ³ஷ꞉; புண்ட³ரீகவேஷ்டநப்ராப்தத³ஹரத்வநிவ்ருத்திபரத்வாத்³வாக்யஸ்ய ந தாவத்த்வப்ரதிபாத³நபரத்வம் । உப⁴யப்ரதிபாத³நே ஹி வாக்யம் பி⁴த்³யேத । ந ச கல்பிதபே⁴தே³ புண்ட³ரீகவேஷ்டித ஆகாஶைகதே³ஶே த்³யாவாப்ருதி²வ்யாதீ³நாமந்த꞉ ஸமாதா⁴நமுபபத்³யதே । ‘ஏஷ ஆத்மாபஹதபாப்மா விஜரோ விம்ருத்யுர்விஶோகோ விஜிக⁴த்ஸோ(அ)பிபாஸ꞉ ஸத்யகாம꞉ ஸத்யஸங்கல்ப꞉’ இதி சாத்மத்வாபஹதபாப்மத்வாத³யஶ்ச கு³ணா ந பூ⁴தாகாஶே ஸம்ப⁴வந்தி ।

यद्यप्यात्मशब्दो जीवे सम्भवति, तथापीतरेभ्यः कारणेभ्यो जीवाशङ्कापि निवर्तिता भवति । न ह्युपाधिपरिच्छिन्नस्याराग्रोपमितस्य जीवस्य पुण्डरीकवेष्टनकृतं दहरत्वं शक्यं निवर्तयितुम् । ब्रह्माभेदविवक्षया जीवस्य सर्वगतत्वादि विवक्ष्येतेति चेत्; यदात्मतया जीवस्य सर्वगतत्वादि विवक्ष्येत, तस्यैव ब्रह्मणः साक्षात्सर्वगतत्वादि विवक्ष्यतामिति युक्तम् ।யத்³யப்யாத்மஶப்³தோ³ ஜீவே ஸம்ப⁴வதி, ததா²பீதரேப்⁴ய꞉ காரணேப்⁴யோ ஜீவாஶங்காபி நிவர்திதா ப⁴வதி । ந ஹ்யுபாதி⁴பரிச்சி²ந்நஸ்யாராக்³ரோபமிதஸ்ய ஜீவஸ்ய புண்ட³ரீகவேஷ்டநக்ருதம் த³ஹரத்வம் ஶக்யம் நிவர்தயிதும் । ப்³ரஹ்மாபே⁴த³விவக்ஷயா ஜீவஸ்ய ஸர்வக³தத்வாதி³ விவக்ஷ்யேதேதி சேத்; யதா³த்மதயா ஜீவஸ்ய ஸர்வக³தத்வாதி³ விவக்ஷ்யேத, தஸ்யைவ ப்³ரஹ்மண꞉ ஸாக்ஷாத்ஸர்வக³தத்வாதி³ விவக்ஷ்யதாமிதி யுக்தம் ।

यदप्युक्तम् — ‘ब्रह्मपुरम्’ इति जीवेन पुरस्योपलक्षितत्वाद्राज्ञ इव जीवस्यैवेदं पुरस्वामिनः पुरैकदेशवर्तित्वमस्त्विति । अत्र ब्रूमः — परस्यैवेदं ब्रह्मणः पुरं सत् शरीरं ब्रह्मपुरमित्युच्यते, ब्रह्मशब्दस्य तस्मिन्मुख्यत्वात् । तस्याप्यस्ति पुरेणानेन सम्बन्धः, उपलब्ध्यधिष्ठानत्वात् —‘स एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते’ (प्र. उ. ५ । ५)‘स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयः’ (बृ. उ. २ । ५ । १८)इत्यादिश्रुतिभ्यः । अथवा जीवपुर एवास्मिन् ब्रह्म सन्निहितमुपलक्ष्यते, यथा सालग्रामे विष्णुः सन्निहित इति, तद्वत् ।யத³ப்யுக்தம் — ‘ப்³ரஹ்மபுரம்’ இதி ஜீவேந புரஸ்யோபலக்ஷிதத்வாத்³ராஜ்ஞ இவ ஜீவஸ்யைவேத³ம் புரஸ்வாமிந꞉ புரைகதே³ஶவர்தித்வமஸ்த்விதி । அத்ர ப்³ரூம꞉ — பரஸ்யைவேத³ம் ப்³ரஹ்மண꞉ புரம் ஸத் ஶரீரம் ப்³ரஹ்மபுரமித்யுச்யதே, ப்³ரஹ்மஶப்³த³ஸ்ய தஸ்மிந்முக்²யத்வாத் । தஸ்யாப்யஸ்தி புரேணாநேந ஸம்ப³ந்த⁴꞉, உபலப்³த்⁴யதி⁴ஷ்டா²நத்வாத் —‘ஸ ஏதஸ்மாஜ்ஜீவக⁴நாத்பராத்பரம் புரிஶயம் புருஷமீக்ஷதே’ (ப்ர. உ. 5 । 5)‘ஸ வா அயம் புருஷ꞉ ஸர்வாஸு பூர்ஷு புரிஶய꞉’ (ப்³ரு. உ. 2 । 5 । 18)இத்யாதி³ஶ்ருதிப்⁴ய꞉ । அத²வா ஜீவபுர ஏவாஸ்மிந் ப்³ரஹ்ம ஸந்நிஹிதமுபலக்ஷ்யதே, யதா² ஸாலக்³ராமே விஷ்ணு꞉ ஸந்நிஹித இதி, தத்³வத் ।

‘तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते’ (छा. उ. ८ । १ । ६)इति च कर्मणामन्तवत्फलत्वमुक्त्वा, ‘अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान्कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति’ इति प्रकृतदहराकाशविज्ञानस्यानन्तफलत्वं वदन् , परमात्मत्वमस्य सूचयति । यदप्येतदुक्तम् — न दहरस्याकाशस्यान्वेष्टव्यत्वं विजिज्ञासितव्यत्वं च श्रुतं परविशेषणत्वेनोपादानादिति; अत्र ब्रूमः — यद्याकाशो नान्वेष्टव्यत्वेनोक्तः स्यात् ‘यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः’ इत्याद्याकाशस्वरूपप्रदर्शनं नोपपद्येत ।‘தத்³யதே²ஹ கர்மசிதோ லோக꞉ க்ஷீயத ஏவமேவாமுத்ர புண்யசிதோ லோக꞉ க்ஷீயதே’ (சா². உ. 8 । 1 । 6)இதி ச கர்மணாமந்தவத்ப²லத்வமுக்த்வா, ‘அத² ய இஹாத்மாநமநுவித்³ய வ்ரஜந்த்யேதாம்ஶ்ச ஸத்யாந்காமாம்ஸ்தேஷாம் ஸர்வேஷு லோகேஷு காமசாரோ ப⁴வதி’ இதி ப்ரக்ருதத³ஹராகாஶவிஜ்ஞாநஸ்யாநந்தப²லத்வம் வத³ந் , பரமாத்மத்வமஸ்ய ஸூசயதி । யத³ப்யேதது³க்தம் — ந த³ஹரஸ்யாகாஶஸ்யாந்வேஷ்டவ்யத்வம் விஜிஜ்ஞாஸிதவ்யத்வம் ச ஶ்ருதம் பரவிஶேஷணத்வேநோபாதா³நாதி³தி; அத்ர ப்³ரூம꞉ — யத்³யாகாஶோ நாந்வேஷ்டவ்யத்வேநோக்த꞉ ஸ்யாத் ‘யாவாந்வா அயமாகாஶஸ்தாவாநேஷோ(அ)ந்தர்ஹ்ருத³ய ஆகாஶ꞉’ இத்யாத்³யாகாஶஸ்வரூபப்ரத³ர்ஶநம் நோபபத்³யேத ।

नन्वेतदप्यन्तर्वर्तिवस्तुसद्भावप्रदर्शनायैव प्रदर्श्यते, ‘तं चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यम्’ इत्याक्षिप्य परिहारावसरे आकाशौपम्योपक्रमेण द्यावापृथिव्यादीनामन्तःसमाहितत्वदर्शनात् । नैतदेवम्; एवं हि सति यदन्तःसमाहितं द्यावापृथिव्यादि, तदन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं चोक्तं स्यात् । तत्र वाक्यशेषो नोपपद्येत । ‘अस्मिन्कामाः समाहिताः’ ‘एष आत्मापहतपाप्मा’ इति हि प्रकृतं द्यावापृथिव्यादिसमाधानाधारमाकाशमाकृष्य ‘अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान्कामान्’ इति समुच्चयार्थेन चशब्देनात्मानं कामाधारम् आश्रितांश्च कामान् विज्ञेयान् वाक्यशेषो दर्शयति ।நந்வேதத³ப்யந்தர்வர்திவஸ்துஸத்³பா⁴வப்ரத³ர்ஶநாயைவ ப்ரத³ர்ஶ்யதே, ‘தம் சேத்³ப்³ரூயுர்யதி³த³மஸ்மிந்ப்³ரஹ்மபுரே த³ஹரம் புண்ட³ரீகம் வேஶ்ம த³ஹரோ(அ)ஸ்மிந்நந்தராகாஶ꞉ கிம் தத³த்ர வித்³யதே யத³ந்வேஷ்டவ்யம் யத்³வாவ விஜிஜ்ஞாஸிதவ்யம்’ இத்யாக்ஷிப்ய பரிஹாராவஸரே ஆகாஶௌபம்யோபக்ரமேண த்³யாவாப்ருதி²வ்யாதீ³நாமந்த꞉ஸமாஹிதத்வத³ர்ஶநாத் । நைததே³வம்; ஏவம் ஹி ஸதி யத³ந்த꞉ஸமாஹிதம் த்³யாவாப்ருதி²வ்யாதி³, தத³ந்வேஷ்டவ்யம் விஜிஜ்ஞாஸிதவ்யம் சோக்தம் ஸ்யாத் । தத்ர வாக்யஶேஷோ நோபபத்³யேத । ‘அஸ்மிந்காமா꞉ ஸமாஹிதா꞉’ ‘ஏஷ ஆத்மாபஹதபாப்மா’ இதி ஹி ப்ரக்ருதம் த்³யாவாப்ருதி²வ்யாதி³ஸமாதா⁴நாதா⁴ரமாகாஶமாக்ருஷ்ய ‘அத² ய இஹாத்மாநமநுவித்³ய வ்ரஜந்த்யேதாம்ஶ்ச ஸத்யாந்காமாந்’ இதி ஸமுச்சயார்தே²ந சஶப்³தே³நாத்மாநம் காமாதா⁴ரம் ஆஶ்ரிதாம்ஶ்ச காமாந் விஜ்ஞேயாந் வாக்யஶேஷோ த³ர்ஶயதி ।

तस्माद्वाक्योपक्रमेऽपि दहर एवाकाशो हृदयपुण्डरीकाधिष्ठानः सहान्तःस्थैः समाहितैः पृथिव्यादिभिः सत्यैश्च कामैर्विज्ञेय उक्त इति गम्यते । स चोक्तेभ्यो हेतुभ्यः परमेश्वर इति ॥ १४ ॥தஸ்மாத்³வாக்யோபக்ரமே(அ)பி த³ஹர ஏவாகாஶோ ஹ்ருத³யபுண்ட³ரீகாதி⁴ஷ்டா²ந꞉ ஸஹாந்த꞉ஸ்தை²꞉ ஸமாஹிதை꞉ ப்ருதி²வ்யாதி³பி⁴꞉ ஸத்யைஶ்ச காமைர்விஜ்ஞேய உக்த இதி க³ம்யதே । ஸ சோக்தேப்⁴யோ ஹேதுப்⁴ய꞉ பரமேஶ்வர இதி ॥ 14 ॥

இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.

சாந்தோக்யம் 8வது அத்யாயத்தில் ப்ரஹ்ம புரமான இந்த சரீரத்தில் சிறிய தாமரை போன்ற ஹிருதயம் இதில் உள்ள ஆகாசம் அதில் உள்ளே இருப்பது தேடத்தக்கது. அது அறியத்தக்கது என்று கூறப்பட்டுள்ள தஹராகாசம் பூதாகாசமா, ஜீவனா, பிரஹ்மமா என்று ஸந்தேஹம். ஆகாச பதம் பூதாகாசத்தில் பிரஸித்தமாயிருப்பதால் பூதாகாசம் அல்லது தஹரம் - ஸூக்ஷ்மம் என்று சொல்லியிருப் பதால் தஹராகாசம் ஜீவனாயிருக்கலாம் என்று பூர்வபக்ஷம். வெளி ஆகாசத்தை உவமையாகக் கூறி த்யுலோகம் பூலோகம் எல்லாம் இதில் இருப்பதாகக் கூறியிருப்பதாலும் பாபங்களற்றது ஸேதுபோல் எல்லாவற்றிற்கும் ஆதாரம் என்று கூறியிருப்பதாலும் தஹராகாசம் பரமாத்மாதான் என்று ஸித்தாந்தம்.

'இனி, எந்த இது இந்த பிரஹ்ம புரத்தில் தஹரமாய் தாமரைபோல் ஸ்தானம் இருக்கிறதோ, அதில் உள்ளே தஹரமான ஆகாசம், அதற்குள்ளே எது இருக்கிறதோ அது தேடப்படவேண்டும். அது அல்லவா நன்கு அறியப் படவேண்டியது' என்பது முதலான வாக்கியங்கள் சொல்லப்படுகின்றன (சாந். 8-1-1)

அங்கே தஹரமான (சிறிய - ஸூக்ஷ்மமான ஹ்ருதயகமலத்தில் எந்த இந்த தஹரமான ஆகாசம் சொல்லப்பட்டிருக்கிறதோ, அது பூதாகாசமா, அல்லது விக்ஞானாத்மாவா, அல்லது பரமாத்மாவா என்று ஸம்சயிக் கப்படுகிறது. 'எதனால் ஸம்சயம்? ஆகாசம், பிரஹ்மபுரம், இரண்டு சப்தங்களினால் இந்த ஆகாசம் என்ற சப்தமோ, பூதாகாசத்திலும், பரமாத்மாவினிடத்திலும் பிரயோகிக்கப் படுவதாகக் காணப்படுகிறது. அதனால் தஹரம் என்பது பூதாகாசமாகவேயிருக்குமா, அல்லது பரமாத்மாவா என்று ஸந்தேஹம். அப்படி பிரஹ்மபுரம் என்பதில், அங்கு பிரஹ்மமென்று பெயருடையது. ஜீவன், அவனுடைய புரமாகிய இந்த சரீரம் பிரஹ்மபுரமா அல்லது பரபிரஹ் மத்தின் புரமே பிரஹ்மபுரமா? என்று அங்கு ஜீவனோ, பிரஹ்மமோ இருவரில் ஏதாவது ஒரு புரஸ்வாமிக்கு தஹரமான ஆகாசமாயிருக்கும் தன்மையில் ஸந்தேஹம்.

பூர்வபக்ஷம்: அங்கு, ஆகாசம் என்ற சப்தம் பூதாகாசத்தில் ரூடமாயிருப்பதால், பூதாகாசம்தான் தஹரசப்தத்தினால் சொல்லப்படுவது என்று ஏற்படுகிறது. அதற்கு தஹரமான (சிறியதான) இருப்பிடத்தை அபேக்ஷித்து தஹரத்தன்மை, ‘(வெளியில்) எவ்வளவு இந்த ஆகாசமோ அவ்வளவு ஹ்ருதயத்தில் உள்ளேயுள்ள இந்த ஆகாசம்’ என்று வெளியிலிருப்பது உள்ளேயிருப்பது என்பதனால் வேற்றுமையடைந்திருப்பதைக் கொண்டு உபமானமாகவும், உபமேயமாகவும் இருப்பது, அதற்குள் ளேயே த்யுலோகம் பிருதிவீ முதலியது இருப்பது என்பது, இடைவெளியென்ற ஸ்வபாவத்தினால் ஆகாசம் ஒன்றாக வேயிருப்பதால்.

அல்லது ஜீவன் தஹரம் என்று ஏற்படும். பிரஹ்மபுரம் என்ற சப்தமிருப்பதினால், ஜீவனுடைய பரமா யிருக்கும் இந்த சரீரம் தானே பிரஹ்மபுரம் என்று சொல்லப் படுகிறது, அது (சரீரம்) தன்னுடைய (ஜீவனுடைய) கர்மாவினால் ஸம்பாதிக்கப்பட்டிருப்பதினால் அதற்கு (ஜீவனுக்கு) பிரஹ்மம் என்றசப்தத்தினால் சொல்லப்படும் தன்மை கௌணமாக (சைதன்யகுண ஸம்பந்தத்தால் பிரஹ்மத்திலுள்ள சைதன்யம் ஜீவனிலும் இருப்பதால்) ஏற்படுகிறது. பரபிருஹ்மத்திற்கோ சரீரத்துடன் தன்னுடையது, யஜமானன் என்ற ஸம்பந்தம் கிடையாது. அங்கு புரத்தின் யஜமானனுக்கு புரத்தின் ஒரு இடத்தில் இருப்பு பார்க்கப்பட்டிருக்கிறது, அரசனுக்கு எப்படியோ அப்படி மனஸை உபாசியாக உடையவன் ஜீவன். மனஸோ அநேகமாய் ஹ்ருதயத்திலேயே இருக்கிறது; என்பதினால் ஜீவனுக்கே இந்த ஹ்ருதயத்திற்குள் இருப்பு ஏற்படும். அதற்கே ஊசி முனையை உபமானமாகச் சொல்லுவதால் தஹரத்தன்மை (சிறியதாயிருப்பது) கூடப்பொருந்தும். ஆகாசத்தை உபமானமாச் சொல்வது முதலியதும், பிருஹ்மத்துடன் வேறுபடாமலிருப்பதை சொல்ல விரும்பும்போது, ஏற்படும்.

மேலும், இங்கே தஹரமான ஆகாசத்திற்குத் தேடப் படவேண்டிய தன்மையும் நன்கு அறியப்பட வேண்டிய தன்மையும் சொல்லப்படவில்லை, ‘அதில் உள்ளே எதுவோ’ என்று வேறொன்றுக்கு விசே ஷணமாக (ஆதாரமாகச்) சொல்லியிருப்பதால், என்று.

ஸித்தாந்தம்: இதனால் பதில் சொல்லுகிறோம்; பரமேசுவரன் தான் தஹராகாசமாக இருப்பது நியாயம், பூதாகாசமோ ஜீவனோ இல்லை ஏன்? 'மேலுள்ள வைகளால்', பின்னுள்ள வாக்கியங்களில் கண்ட காரணங்களினால்.

அப்படியே, தேடவேண்டியதாய் சொல்லப்பட்ட தஹரமான ஆகாசவிஷயமாக, 'அதைப்பற்றி சொல்வார் களேயானால்' என்று ஆரம்பித்து ‘எது (சிரவணமன னங்களால்) தேட வேண்டியதோ, எது (த்யானத்தால்) ‘நன்கு அறியவேண்டியதோ, அது என்ன அங்கே இருக் கிறது' என்றிவ்விதம் ஆக்ஷேபணையை முன்னிட்டுக் கொண்டு, 'அவன் சொல்ல வேண்டும் - இந்த (வெளி) ஆகாசம் எவ்வளவோ, அவ்வளவு ஹ்ருதயத்தில் உள்ளேயுள்ள ஆகாசமும் இதில் த்யுலோகம் பிருதிவீ இரண்டும் உள்ளேயே அடங்கியிருக்கின்றன' என்பது முதலான ஸமாதானம் சொல்வது இருக்கிறது.

அங்கே (ஹ்ருதயமாகிற) தாமரை சிறிதாயிருப் பதால் சிறியதென்ற தன்மை ஏற்படக்கூடிய ஆகாசத்திற்கு, பிரஸித்தமான ஆகாசத்தை உபமானமாகச் சொல்வதால், சிறியது என்ற தன்மையை விலக்கி, தஹராகாசத்திற்கு பூதாகாசத்தன்மையை நிவிருத்தி செய்கிறதென்று தெரிகிறது.

ஆகாசம் என்ற சப்தம் பூதாகாசத்தில் ரூடமாயிருந்த போதிலும், அப்படியும் தன்னுடனேயே தனக்கு உபமானம் என்பது பொருந்தாது என்பதினால் பூதாகாசமென்ற சங்கை நிவிருத்தி செய்யப்பட்டதாக ஆகிறது. ஒரே ஆகாசமா யிருப்பதற்கும் கூட வெளி, உள் என்பதால் கல்பிக்கப் பட்ட பேதத்தினால் உபமான உபமேயமாயிருப்பது ஸம்பவிக்குமென்று சொல்லப்பட்டதேயென்றால், அவ்விதம் ஸம்பவிக்காது. கல்பிதமான பேதத்தை ஆசிரயிப்பது எதுவோ அது போக்கற்ற போக்கு (வேறு வழியில்லையானால் கூறலாம்). மேலும், பேதத்தை கல்பித்துக் கொண்டாவது உபமான உபமேயத்தன்மையை வர்ணிப்பவனுக்கு உள்ளேயுள்ள ஆகாசம் வரையறுக் கப்பட்டிருப்பதால் வெளியிலுள்ள ஆகாசத்தின் அளவுள்ள தன்மை பொருந்தாது. (ஆகவே ஸாத்ருச்யமில்லாததால் உபமாந உபமேய பாவம் ஸம்பவிக்காது).

‘ஆகாசத்தைவிடப் பெரிது' (சத்பதபிராஹ்மணம் 10-6-3-2) என்று வேறு சுருதியினால், பரமேசுவரனுக்கும் தான் ஆகாசத்தின் அளவாயிருக்கும் தன்மை பொருந் தாதே? என்றால் இது தோஷமில்லை. (தஹராகாசத்தை வெளி ஆகாசபரிமாணமுள்ளதாக சொன்ன) வாக்கியத் திற்கு, ஹிருதயத் தாமரை சூழ்வதினால் ஏற்படக்கூடிய சிறியதென்ற தன்மையை நிவிருத்தி செய்வதில் தாத்பர்யமுள்ளதால்; அவ்வளவு பரிமாணம்தான் என்பதை எடுத்துச் சொல்வதில் தாத்பர்யமில்லை. இரண்டையும் சொல்வதானால் வாக்கிய பேதம் ஏற்படும். (ஒரே வாக்கியத்திற்கு இரண்டு தாத்பர்யங்கள் என்ற தோஷம் ஏற்படும்).

மேலும், கல்பிதமான பேதத்தையுடைய தாமரை சூழ்ந்த ஆகாசத்தின் ஒரு இடத்தில் த்யுலோகம் பிருதிவீ முதலியவைகள் உள்ளே அடங்கியிருப்பது பொருந்தாது.

‘இந்த ஆத்மா பாபமற்றவர், ஜரையற்றவர், மரணமற்றவர், சோகமற்றவர், பசியற்றவர், தாஹமற்றவர், ஸத்யகாமர், ஸத்ய ஸங்கல்பர்' என்று ஆத்மத்தன்மை பாபமற்றதன்மை முதலான குணங்கள் பூதாகாசத்தில் ஸம்பவிக்காது.

ஆத்மா என்ற சப்தம் ஜீவனிடத்தில் ஸம்பவிக் குமானாலும் அப்படியும் மற்ற காரணங்களினால் ஜீவ னென்கிற சங்கையும் நிவிருத்தியாகிவிடுகிறது. உபாதி யினால் வரம்பிடப்பட்டதாய், ஊசிமுனையுடன் ஒப்பிடப் பட்டதான ஜீவனுக்கு ஹிருதய தாமரை சூழ்வதினால் ஏற்படும் சிறியதென்ற தன்மையை விலக்க முடியாது.

பிரஹ்மத்துடன் அபேதத்தை சொல்ல விரும்பு வதினால் ஜீவனுக்கு எங்குமிருக்கும் தன்மை முதலியது சொல்ல விருப்பப்படலாமே என்றால், எதன் ஸ்வபாவ முள்ளதாயிருப்பதால் ஜீவனுக்கு எங்குமுள்ள தன்மை முதலியது சொல்ல விருப்பப்படுகிறதோ, அந்த பிரஹ்மத்திற்கே நேரே எங்குமுள்ள தன்மை முதலியது சொல்ல விரும்பப்படலாமென்பது தான் யுக்தமாகும்.

ஜீவனுடன் ஸம்பந்தப்பட்டிருப்பதால் அவனு டையதான் இந்த சரீரம் பிரஹ்மபுரம் என்று சொல்லப் படுகிறது. அரசனுக்குப் போல புரஸ்வாமியான ஜீவனுக்கே தான், புரத்தின் ஒரு இடத்தில் இருப்பு இருக்கலாமென்று எது சொல்லப்பட்டதோ, அந்த விஷயத்தில் சொல்கிறோம்; பரபிரஹ்மத்தின் புரமாகவேயிருந்து வருகிற இந்த சரீரம் பிரஹ்மபுரம் என்று சொல்லப்படுகிறது. பிரஹ்ம சப்தத்திற்கு அதிலேயே முக்கியத்தன்மையிருப்பதால், அதற்கும் (பிரஹ்மத்திற்கும்), அறிவதற்கு இடமாயிருப் பதால், இந்த சரீரத்துடன் ஸம்பந்தமுண்டு, ‘இந்த மேலான ஜீவகனனுக்கும் மேலான, புரத்திலிருக்கும் புருஷனை அவன் பார்க்கிறான்' (பிரச்ன 5-5), ‘அந்த இவர் எல்லா புரங்களிலும், ஹிருதயத்திலிருப்பவர் (அதனால்) புருஷர்' (பிருஹத் 2-5-18) என்பது முதலான சுருதிகளால்.

அல்லது ஜீவனுடைய புரமாயிருக்கிற இதிலேயே பிரஹ்மம் (ஸாந்நித்யம் கொண்டு) நன்கு இருப்பதாக அறியப்படுகிறது, ஸாலககிராமத்தில் விஷ்ணு (ஸாந்நித்ய முள்ளவராக) இருக்கிறார் என்பது எப்படியோ அதைப் போல.

இவ்வுலகில் கர்மாவினால் சேகரிக்கப்பட்ட பொருள் எப்படி க்ஷயிக்கிறதோ, அப்படியே தான் அங்கே புண்ணியத்தினால் சேகரிக்கப்படும் லோகமும் க்ஷயிக் கிறது' (சாந். 8-1-6) என்று கர்மாக்களுக்கு அழிவுள்ள பலனிருப்பதை சொல்லிவிட்டு கர்மபலனில் வைராக்ய மடைந்த பின்னர் ஜீவதசையில் ஆத்மாவையும் (தஹராகாசத்தையும்) அதை ஆசிரயித்துள்ள ஸத்யகா மத்வம் முதலான குணங்களையும் ஆசார்யோ பதேசத்தால் அறிந்து த்யானத்தால் அனுபவித்து எவர்கள் பரலோகம் செல்கிறார்களோ அவர்களுக்கு எல்லா லோகங்களிலும் இஷ்டப்படி ஸஞ்சாரம் ஏற்படுகிறது' என்று பிருகிருதமான தஹராகாசத்தின் ஞானத்திற்கு அழிவற்ற பலனையுடைய தன்மையைச் சொல்வது இதன் பரமாத்மாத் தன்மையை ஸூசிப்பிக்கிறது.

தஹரமான ஆகாசத்திற்கு தேடவேண்டிய தன்மையும் அறிய வேண்டிய தன்மையும் சொல்ல வில்லை, வேறொன்றுக்கு விசேஷணமாய் (ஆதாரமாக) சொல்லப்பட்டிருப்பதால், என்றஎந்த இதுவும் சொல்லப் பட்டதோ அதில் சொல்கிறோம்; தேடவேண்டியதாக ஆகாசம் சொல்லப்படவில்லையானால், 'இந்த ஆகாசம் எவ்வளவோ, அவ்வளவு ஹ்ருதயத்தில உள்ளேயிருக்கும் இந்த ஆகாசம்' என்பது முதலான ஆகாச ஸ்வரூபத்தை எடுத்துக்காட்டுவது உபயோகமில்லாமல் போய்விடும்.

இதுவும்கூட உள்ளேயிருக்கும் வஸ்துவின் இருப்பைக்காட்டுவதற்காகவே சொல்லியிருக்கலாமே? இந்த பிரஹ்மபுரத்தில் தஹரமாய் தாமரை போல் இடம் அதின் உள்ளே தஹரமான ஆகாசம். அங்கு தேட வேண்டியது எதுவோ நன்கு அறிய வேண்டியது எதுவோ அது என்ன இருக்கிறது? என்று அவனைப் பார்த்து சொல்வார்களேயானால்' என்று ஆக்ஷேபித்து பரிஹாரம் சொல்லும் ஸமயத்தில் ஆகாசத்தை உபமானமாக ஆரம்பித்து த்யுலோகம் பிருதிவீ முதலியவை உள்ளே அடங்கியிருப்பதாகக் கண்டிருப்பதினால், - இது அப்படி யல்ல. அப்படியிருந்த தேயானால் எந்த த்யாவா பிருதிவீ உள்ளே இருக்கிறதோ, அது தேட வேண்டியதாகவும் அறிய வேண்டியதாகவும் சொன்னதாக ஏற்படும். அப்பொழுது பின்னுள்ள வாக்கியங்கள் பொருந்தாது. 'இதில் காமங்கள் வைக்கப்பட்டிருக்கின்றன’, ‘இந்த ஆத்மா பாபமற்றவர்' என்றல்லவா பிரகிருதமாயுள்ள, த்யாவா பிருதிவீ முதலியதை வைப்பதற்கு ஆதாரமா யுள்ள, ஆகாசத்தை இழுத்துக் கொண்டு, 'எவன் இங்கே ஆத்மாவையும் அதிலுள்ள ஸத்யகாமாதிகளையும் அறிந்து போகிறானோ' என்று ஸமுச்சயத்தை (சேர்ப்பது) தாத்பர் யமாயுள்ள ‘உம்' என்ற சப்தத்தினால் காமங்களுக்கு ஆதாரமான ஆத்மாவையும் ஆத்மாவை ஆசிரயித்திருக்கும் இந்த காமங்களையும் அறிய வேண்டியவைகளாக பின்வாக்கியம் காட்டுகிறது.

ஆகையால், வாக்கியத்தின் ஆரம்பத்திலும் கூட, ஹிருதய புண்டரீகத்திலிருக்கும் ஆகாசம்தான், உள்ளே வைக்கப்பட்டிருக்கும் பிருதிவீ முதலியவைகளுடனும், ஸத்ய காமங்களுடனும், அறிய வேண்டியதாக சொல்லப் பட்டிருக்கிறதென்று தெரிகிறது. அந்த தஹராகாசம் முன் சொன்ன காரணங்களால் பரமேசுவரன்தான் என்று.