मूलमात्रम् · The Advaitabharati files do not have this passage yet; the Sanskrit is from Advaita Sharada, and there is no translation.
मन्त्रः २மந்த்ர꞉ 2 / २2
स होवाचोषस्तश्चाक्रायणो यथा विब्रूयादसौ गौरसावश्व इत्येवमेवैतद्व्यपदिष्टं भवति यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेत्येष त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः । न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येर्न श्रुतेः श्रोतारं शृणुया न मतेर्मन्तारं मन्वीथा न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीयाः । एष त आत्मा सर्वान्तरोऽतोऽन्यदार्तं ततो होषस्तश्चाक्रायण उपरराम ॥ २ ॥ஸ ஹோவாசோஷஸ்தஶ்சாக்ராயணோ யதா2 விப்3ரூயாத3ஸௌ கௌ3ரஸாவஶ்வ இத்யேவமேவைதத்3வ்யபதி3ஷ்டம் ப4வதி யதே3வ ஸாக்ஷாத3பரோக்ஷாத்3ப்3ரஹ்ம ய ஆத்மா ஸர்வாந்தரஸ்தம் மே வ்யாசக்ஷ்வேத்யேஷ த ஆத்மா ஸர்வாந்தர꞉ கதமோ யாஜ்ஞவல்க்ய ஸர்வாந்தர꞉ । ந த்3ருஷ்டேர்த்3ரஷ்டாரம் பஶ்யேர்ந ஶ்ருதே꞉ ஶ்ரோதாரம் ஶ்ருணுயா ந மதேர்மந்தாரம் மந்வீதா2 ந விஜ்ஞாதேர்விஜ்ஞாதாரம் விஜாநீயா꞉ । ஏஷ த ஆத்மா ஸர்வாந்தரோ(அ)தோ(அ)ந்யதா3ர்தம் ததோ ஹோஷஸ்தஶ்சாக்ராயண உபரராம ॥ 2 ॥
தமிழ்இம்மந்திரத்தின் தமிழ்ப் பொருள் மூலத்தில் இல்லை.
संस्कृतम्
தமிழ்
स होवाचोषस्तश्चाक्रायणः ; यथा कश्चित् अन्यथा प्रतिज्ञाय पूर्वम् , पुनर्विप्रतिपन्नो ब्रूयादन्यथा — असौ गौः असावश्वः यश्चलति धावतीति वा, पूर्वं प्रत्यक्षं दर्शयामीति प्रतिज्ञाय, पश्चात् चलनादिलिङ्गैर्व्यपदिशति — एवमेव एतद्ब्रह्म प्राणनादिलिङ्गैर्व्यपदिष्टं भवति त्वया ; किं बहुना ? त्यक्त्वा गोतृष्णानिमित्तं व्याजम् , यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः, तं मे व्याचक्ष्वेति । इतर आह — यथा मया प्रथमं प्रतिज्ञातः तव आत्मा — एवँलक्षण इति — तां प्रतिज्ञामनुवर्त एव ; तत् तथैव, यथोक्तं मया । यत्पुनरुक्तम् , तमात्मानं घटादिवत् विषयीकुर्विति — तत् अशक्यत्वान्न क्रियते । कस्मात्पुनः तदशक्यमित्याह — वस्तुस्वाभाव्यात् ; किं पुनः तत् वस्तुस्वाभाव्यम् ? दृष्ट्यादिद्रष्टृत्वम् ; दृष्टेर्द्रष्टा ह्यात्मा ; दृष्टिरिति द्विविधा भवति — लौकिकी पारमार्थिकी चेति ; तत्र लौकिकी चक्षुःसंयुक्तान्तःकरणवृत्तिः ; सा क्रियत इति जायते विनश्यति च ; या तु आत्मनो दृष्टिः अग्न्युष्णप्रकाशादिवत् , सा च द्रष्टुः स्वरूपत्वात् , न जायते न विनश्यति च ; सा क्रियमाणया उपाधिभूतया संसृष्टेवेति, व्यपदिश्यते — द्रष्टेति, भेदवच्च — द्रष्टा दृष्टिरिति च ; यासौ लौकिकी दृष्टिः चक्षुर्द्वारा रूपोपरक्ता जायमानैव नित्यया आत्मदृष्ट्या संसृष्टेव, तत्प्रतिच्छाया — तया व्याप्तैव जायते, तथा विनश्यति च ; तेन उपचर्यते द्रष्टा सदा पश्यन्नपि — पश्यति न पश्यति चेति ; न तु पुनः द्रष्टुर्दृष्टेः कदाचिदप्यन्यथात्वम् ; तथा च वक्ष्यति षष्ठे — ‘ध्यायतीव लेलायतीव’ (बृ. उ. ४ । ३ । ७), ‘न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते’ (बृ. उ. ४ । ३ । २३) इति च । तमिममर्थमाह — लौकिक्या दृष्टेः कर्मभूतायाः, द्रष्टारं स्वकीयया नित्यया दृष्ट्या व्याप्तारम् , न पश्येः ; यासौ लौकिकी दृष्टिः कर्मभूता, सा रूपोपरक्ता रूपाभिव्यञ्जिका न आत्मानं स्वात्मनो व्याप्तारं प्रत्यञ्चं व्याप्नोति ; तस्मात् तं प्रत्यगात्मानं दृष्टेर्द्रष्टारं न पश्येः । तथा श्रुतेः श्रोतारं न शृणुयाः । तथा मतेः मनोवृत्तेः केवलाया व्याप्तारं न मन्वीथाः । तथा विज्ञातेः केवलाया बुद्धिवृत्तेः व्याप्तारं न विजानीयाः । एष वस्तुनः स्वभावः ; अतः नैव दर्शयितुं शक्यते गवादिवत् ॥ஸ ஹோவாசோஷஸ்தஶ்சாக்ராயண꞉ ; யதா2 கஶ்சித் அந்யதா2 ப்ரதிஜ்ஞாய பூர்வம் , புநர்விப்ரதிபந்நோ ப்3ரூயாத3ந்யதா2 — அஸௌ கௌ3꞉ அஸாவஶ்வ꞉ யஶ்சலதி தா4வதீதி வா, பூர்வம் ப்ரத்யக்ஷம் த3ர்ஶயாமீதி ப்ரதிஜ்ஞாய, பஶ்சாத் சலநாதி3லிங்கை3ர்வ்யபதி3ஶதி — ஏவமேவ ஏதத்3ப்3ரஹ்ம ப்ராணநாதி3லிங்கை3ர்வ்யபதி3ஷ்டம் ப4வதி த்வயா ; கிம் ப3ஹுநா ? த்யக்த்வா கோ3த்ருஷ்ணாநிமித்தம் வ்யாஜம் , யதே3வ ஸாக்ஷாத3பரோக்ஷாத்3ப்3ரஹ்ம ய ஆத்மா ஸர்வாந்தர꞉, தம் மே வ்யாசக்ஷ்வேதி । இதர ஆஹ — யதா2 மயா ப்ரத2மம் ப்ரதிஜ்ஞாத꞉ தவ ஆத்மா — ஏவம்ˮலக்ஷண இதி — தாம் ப்ரதிஜ்ஞாமநுவர்த ஏவ ; தத் ததை2வ, யதோ2க்தம் மயா । யத்புநருக்தம் , தமாத்மாநம் க4டாதி3வத் விஷயீகுர்விதி — தத் அஶக்யத்வாந்ந க்ரியதே । கஸ்மாத்புந꞉ தத3ஶக்யமித்யாஹ — வஸ்துஸ்வாபா4வ்யாத் ; கிம் புந꞉ தத் வஸ்துஸ்வாபா4வ்யம் ? த்3ருஷ்ட்யாதி3த்3ரஷ்ட்ருத்வம் ; த்3ருஷ்டேர்த்3ரஷ்டா ஹ்யாத்மா ; த்3ருஷ்டிரிதி த்3விவிதா4 ப4வதி — லௌகிகீ பாரமார்தி2கீ சேதி ; தத்ர லௌகிகீ சக்ஷு꞉ஸம்யுக்தாந்த꞉கரணவ்ருத்தி꞉ ; ஸா க்ரியத இதி ஜாயதே விநஶ்யதி ச ; யா து ஆத்மநோ த்3ருஷ்டி꞉ அக்3ந்யுஷ்ணப்ரகாஶாதி3வத் , ஸா ச த்3ரஷ்டு꞉ ஸ்வரூபத்வாத் , ந ஜாயதே ந விநஶ்யதி ச ; ஸா க்ரியமாணயா உபாதி4பூ4தயா ஸம்ஸ்ருஷ்டேவேதி, வ்யபதி3ஶ்யதே — த்3ரஷ்டேதி, பே4த3வச்ச — த்3ரஷ்டா த்3ருஷ்டிரிதி ச ; யாஸௌ லௌகிகீ த்3ருஷ்டி꞉ சக்ஷுர்த்3வாரா ரூபோபரக்தா ஜாயமாநைவ நித்யயா ஆத்மத்3ருஷ்ட்யா ஸம்ஸ்ருஷ்டேவ, தத்ப்ரதிச்சா2யா — தயா வ்யாப்தைவ ஜாயதே, ததா2 விநஶ்யதி ச ; தேந உபசர்யதே த்3ரஷ்டா ஸதா3 பஶ்யந்நபி — பஶ்யதி ந பஶ்யதி சேதி ; ந து புந꞉ த்3ரஷ்டுர்த்3ருஷ்டே꞉ கதா3சித3ப்யந்யதா2த்வம் ; ததா2 ச வக்ஷ்யதி ஷஷ்டே2 — ‘த்4யாயதீவ லேலாயதீவ’ (ப்3ரு. உ. 4 । 3 । 7), ‘ந ஹி த்3ரஷ்டுர்த்3ருஷ்டேர்விபரிலோபோ வித்3யதே’ (ப்3ரு. உ. 4 । 3 । 23) இதி ச । தமிமமர்த2மாஹ — லௌகிக்யா த்3ருஷ்டே꞉ கர்மபூ4தாயா꞉, த்3ரஷ்டாரம் ஸ்வகீயயா நித்யயா த்3ருஷ்ட்யா வ்யாப்தாரம் , ந பஶ்யே꞉ ; யாஸௌ லௌகிகீ த்3ருஷ்டி꞉ கர்மபூ4தா, ஸா ரூபோபரக்தா ரூபாபி4வ்யஞ்ஜிகா ந ஆத்மாநம் ஸ்வாத்மநோ வ்யாப்தாரம் ப்ரத்யஞ்சம் வ்யாப்நோதி ; தஸ்மாத் தம் ப்ரத்யகா3த்மாநம் த்3ருஷ்டேர்த்3ரஷ்டாரம் ந பஶ்யே꞉ । ததா2 ஶ்ருதே꞉ ஶ்ரோதாரம் ந ஶ்ருணுயா꞉ । ததா2 மதே꞉ மநோவ்ருத்தே꞉ கேவலாயா வ்யாப்தாரம் ந மந்வீதா2꞉ । ததா2 விஜ்ஞாதே꞉ கேவலாயா பு3த்3தி4வ்ருத்தே꞉ வ்யாப்தாரம் ந விஜாநீயா꞉ । ஏஷ வஸ்துந꞉ ஸ்வபா4வ꞉ ; அத꞉ நைவ த3ர்ஶயிதும் ஶக்யதே க3வாதி3வத் ॥ ‘न दृष्टेर्द्रष्टारम्’ इत्यत्र अक्षराणि अन्यथा व्याचक्षते केचित् — न दृष्टेर्द्रष्टारम् दृष्टेः कर्तारम् दृष्टिभेदमकृत्वा दृष्टिमात्रस्य कर्तारम् , न पश्येरिति ; दृष्टेरिति कर्मणि षष्ठी ; सा दृष्टिः क्रियमाणा घटवत् कर्म भवति ; द्रष्टारमिति तृजन्तेन द्रष्टुर्दृष्टिकर्तृत्वमाचष्टे ; तेन असौ दृष्टेर्द्रष्टा दृष्टेः कर्तेति व्याख्यातॄणामभिप्रायः । तत्र दृष्टेरिति षष्ठ्यन्तेन दृष्टिग्रहणं निरर्थकमिति दोषं न पश्यन्ति ; पश्यतां वा पुनरुक्तम् असारः प्रमादपाठ इति वा न आदरः ; कथं पुनराधिक्यम् ? तृजन्तेनैव दृष्टिकर्तृत्वस्य सिद्धत्वात् दृष्टेरिति निरर्थकम् ; तदा ‘द्रष्टारं न पश्येः’ इत्येतावदेव वक्तव्यम् ; यस्माद्धातोः परः तृच् श्रूयते, तद्धात्वर्थकर्तरि हि तृच् स्मर्यते ; ‘गन्तारं भेत्तारं वा नयति’ इत्येतावानेव हि शब्दः प्रयुज्यते ; न तु ‘गतेर्गन्तारं भिदेर्भेत्तारम्’ इति असति अर्थविशेषे प्रयोक्तव्यः ; न च अर्थवादत्वेन हातव्यं सत्यां गतौ ; न च प्रमादपाठः, सर्वेषामविगानात् ; तस्मात् व्याख्यातॄणामेव बुद्धिदौर्बल्यम् , नाध्येतृप्रमादः । यथा तु अस्माभिर्व्याख्यातम् — लौकिकदृष्टेर्विविच्य नित्यदृष्टिविशिष्ट आत्मा प्रदर्शयितव्यः — तथा कर्तृकर्मविशेषणत्वेन दृष्टिशब्दस्य द्विः प्रयोग उपपद्यते आत्मस्वरूपनिर्धारणाय ; ‘न हि द्रष्टुर्दृष्टेः’ इति च प्रदेशान्तरवाक्येन एकवाक्यतोपपन्ना भवति ; तथा च ‘चक्षूंषि पश्यति’ (के. उ. १ । ७) ‘श्रोत्रमिदं श्रुतम्’ (के. उ. १ । ८) इति श्रुत्यन्तरेण एकवाक्यता उपपन्ना । न्यायाच्च — एवमेव हि आत्मनो नित्यत्वमुपपद्यते विक्रियाभावे ; विक्रियावच्च नित्यमिति च विप्रतिषिद्धम् । ‘ध्यायतीव लेलायतीव’ (बृ. उ. ४ । ३ । ७) ‘न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते’ (बृ. उ. ४ । ३ । २३) ‘एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य’ (बृ. उ. ४ । ४ । २३) इति च श्रुत्यक्षराणि अन्यथा न गच्छन्ति । ननु द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता इत्येवमादीन्यक्षराणि आत्मनोऽविक्रियत्वे न गच्छन्तीति — न, यथाप्राप्तलौकिकवाक्यानुवादित्वात् तेषाम् ; न आत्मतत्त्वनिर्धारणार्थानि तानि ; ‘न दृष्टेर्द्रष्टारम्’ इत्येवमादीनाम् अन्यार्थासम्भवात् यथोक्तार्थपरत्वमवगम्यते । तस्मात् अनवबोधादेव हि विशेषणं परित्यक्तं दृष्टेरिति । एषः ते तव आत्मा सर्वैरुक्तैर्विशेषणैर्विशिष्टः ; अतः एतस्मादात्मनः अन्यदार्तम् — कार्यं वा शरीरम् , करणात्मकं वा लिङ्गम् ; एतदेव एकम् अनार्तम् अविनाशि कूटस्थम् । ततो ह उषस्तश्चाक्रायण उपरराम ॥‘ந த்3ருஷ்டேர்த்3ரஷ்டாரம்’ இத்யத்ர அக்ஷராணி அந்யதா2 வ்யாசக்ஷதே கேசித் — ந த்3ருஷ்டேர்த்3ரஷ்டாரம் த்3ருஷ்டே꞉ கர்தாரம் த்3ருஷ்டிபே4த3மக்ருத்வா த்3ருஷ்டிமாத்ரஸ்ய கர்தாரம் , ந பஶ்யேரிதி ; த்3ருஷ்டேரிதி கர்மணி ஷஷ்டீ2 ; ஸா த்3ருஷ்டி꞉ க்ரியமாணா க4டவத் கர்ம ப4வதி ; த்3ரஷ்டாரமிதி த்ருஜந்தேந த்3ரஷ்டுர்த்3ருஷ்டிகர்த்ருத்வமாசஷ்டே ; தேந அஸௌ த்3ருஷ்டேர்த்3ரஷ்டா த்3ருஷ்டே꞉ கர்தேதி வ்யாக்2யாத்ரூணாமபி4ப்ராய꞉ । தத்ர த்3ருஷ்டேரிதி ஷஷ்ட்2யந்தேந த்3ருஷ்டிக்3ரஹணம் நிரர்த2கமிதி தோ3ஷம் ந பஶ்யந்தி ; பஶ்யதாம் வா புநருக்தம் அஸார꞉ ப்ரமாத3பாட2 இதி வா ந ஆத3ர꞉ ; கத2ம் புநராதி4க்யம் ? த்ருஜந்தேநைவ த்3ருஷ்டிகர்த்ருத்வஸ்ய ஸித்3த4த்வாத் த்3ருஷ்டேரிதி நிரர்த2கம் ; ததா3 ‘த்3ரஷ்டாரம் ந பஶ்யே꞉’ இத்யேதாவதே3வ வக்தவ்யம் ; யஸ்மாத்3தா4தோ꞉ பர꞉ த்ருச் ஶ்ரூயதே, தத்3தா4த்வர்த2கர்தரி ஹி த்ருச் ஸ்மர்யதே ; ‘க3ந்தாரம் பே4த்தாரம் வா நயதி’ இத்யேதாவாநேவ ஹி ஶப்3த3꞉ ப்ரயுஜ்யதே ; ந து ‘க3தேர்க3ந்தாரம் பி4தே3ர்பே4த்தாரம்’ இதி அஸதி அர்த2விஶேஷே ப்ரயோக்தவ்ய꞉ ; ந ச அர்த2வாத3த்வேந ஹாதவ்யம் ஸத்யாம் க3தௌ ; ந ச ப்ரமாத3பாட2꞉, ஸர்வேஷாமவிகா3நாத் ; தஸ்மாத் வ்யாக்2யாத்ரூணாமேவ பு3த்3தி4தௌ3ர்ப3ல்யம் , நாத்4யேத்ருப்ரமாத3꞉ । யதா2 து அஸ்மாபி4ர்வ்யாக்2யாதம் — லௌகிகத்3ருஷ்டேர்விவிச்ய நித்யத்3ருஷ்டிவிஶிஷ்ட ஆத்மா ப்ரத3ர்ஶயிதவ்ய꞉ — ததா2 கர்த்ருகர்மவிஶேஷணத்வேந த்3ருஷ்டிஶப்3த3ஸ்ய த்3வி꞉ ப்ரயோக3 உபபத்3யதே ஆத்மஸ்வரூபநிர்தா4ரணாய ; ‘ந ஹி த்3ரஷ்டுர்த்3ருஷ்டே꞉’ இதி ச ப்ரதே3ஶாந்தரவாக்யேந ஏகவாக்யதோபபந்நா ப4வதி ; ததா2 ச ‘சக்ஷூம்ஷி பஶ்யதி’ (கே. உ. 1 । 7) ‘ஶ்ரோத்ரமித3ம் ஶ்ருதம்’ (கே. உ. 1 । 8) இதி ஶ்ருத்யந்தரேண ஏகவாக்யதா உபபந்நா । ந்யாயாச்ச — ஏவமேவ ஹி ஆத்மநோ நித்யத்வமுபபத்3யதே விக்ரியாபா4வே ; விக்ரியாவச்ச நித்யமிதி ச விப்ரதிஷித்3த4ம் । ‘த்4யாயதீவ லேலாயதீவ’ (ப்3ரு. உ. 4 । 3 । 7) ‘ந ஹி த்3ரஷ்டுர்த்3ருஷ்டேர்விபரிலோபோ வித்3யதே’ (ப்3ரு. உ. 4 । 3 । 23) ‘ஏஷ நித்யோ மஹிமா ப்3ராஹ்மணஸ்ய’ (ப்3ரு. உ. 4 । 4 । 23) இதி ச ஶ்ருத்யக்ஷராணி அந்யதா2 ந க3ச்ச2ந்தி । நநு த்3ரஷ்டா ஶ்ரோதா மந்தா விஜ்ஞாதா இத்யேவமாதீ3ந்யக்ஷராணி ஆத்மநோ(அ)விக்ரியத்வே ந க3ச்ச2ந்தீதி — ந, யதா2ப்ராப்தலௌகிகவாக்யாநுவாதி3த்வாத் தேஷாம் ; ந ஆத்மதத்த்வநிர்தா4ரணார்தா2நி தாநி ; ‘ந த்3ருஷ்டேர்த்3ரஷ்டாரம்’ இத்யேவமாதீ3நாம் அந்யார்தா2ஸம்ப4வாத் யதோ2க்தார்த2பரத்வமவக3ம்யதே । தஸ்மாத் அநவபோ3தா4தே3வ ஹி விஶேஷணம் பரித்யக்தம் த்3ருஷ்டேரிதி । ஏஷ꞉ தே தவ ஆத்மா ஸர்வைருக்தைர்விஶேஷணைர்விஶிஷ்ட꞉ ; அத꞉ ஏதஸ்மாதா3த்மந꞉ அந்யதா3ர்தம் — கார்யம் வா ஶரீரம் , கரணாத்மகம் வா லிங்க3ம் ; ஏததே3வ ஏகம் அநார்தம் அவிநாஶி கூடஸ்த2ம் । ததோ ஹ உஷஸ்தஶ்சாக்ராயண உபரராம ॥ இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.