संस्कृतम्
தமிழ்
अथ ह एनं कहोलो नामतः, कुषीतकस्यापत्यं कौषीतकेयः, पप्रच्छ ; याज्ञवल्क्येति होवाचेति, पूर्ववत् — यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः तं मे व्याचक्ष्वेति — यं विदित्वा बन्धनात्प्रमुच्यते । याज्ञवल्क्य आह — एष ते तव आत्मा ॥அத2 ஹ ஏநம் கஹோலோ நாமத꞉, குஷீதகஸ்யாபத்யம் கௌஷீதகேய꞉, பப்ரச்ச2 ; யாஜ்ஞவல்க்யேதி ஹோவாசேதி, பூர்வவத் — யதே3வ ஸாக்ஷாத3பரோக்ஷாத்3ப்3ரஹ்ம ய ஆத்மா ஸர்வாந்தர꞉ தம் மே வ்யாசக்ஷ்வேதி — யம் விதி3த்வா ப3ந்த4நாத்ப்ரமுச்யதே । யாஜ்ஞவல்க்ய ஆஹ — ஏஷ தே தவ ஆத்மா ॥
किम् उषस्तकहोलाभ्याम् एक आत्मा पृष्टः, किं वा भिन्नावात्मानौ तुल्यलक्षणाविति । भिन्नाविति युक्तम् , प्रश्नयोरपुनरुक्तत्वोपपत्तेः ; यदि हि एक आत्मा उषस्तकहोलप्रश्नयोर्विवक्षितः, तत्र एकेनैव प्रश्नेन अधिगतत्वात् तद्विषयो द्वितीयः प्रश्नोऽनर्थकः स्यात् ; न च अर्थवादरूपत्वं वाक्यस्य ; तस्मात् भिन्नावेतावात्मानौ क्षेत्रज्ञपरमात्माख्याविति केचिद्व्याचक्षते । तन्न, ‘ते’ इति प्रतिज्ञानात् ; ‘एष त आत्मा’ इति हि प्रतिवचने प्रतिज्ञातम् ; न च एकस्य कार्यकरणसङ्घातस्य द्वावात्मानौ उपपद्येते ; एको हि कार्यकरणसङ्घातः एकेन आत्मना आत्मवान् ; न च उषस्तस्यान्यः कहोलस्यान्यः जातितो भिन्न आत्मा भवति, द्वयोः अगौणत्वात्मत्वसर्वान्तरत्वानुपपत्तेः ; यदि एकमगौणं ब्रह्म द्वयोः इतरेण अवश्यं गौणेन भवितव्यम् ; तथा आत्मत्वं सर्वान्तरत्वं च — विरुद्धत्वात्पदार्थानाम् ; यदि एकं सर्वान्तरं ब्रह्म आत्मा मुख्यः, इतरेण असर्वान्तरेण अनात्मना अमुख्येन अवश्यं भवितव्यम् ; तस्मात् एकस्यैव द्विः श्रवणं विशेषविवक्षया । यत्तु पूर्वोक्तेन समानं द्वितीये प्रश्नान्तर उक्तम् , तावन्मात्रं पूर्वस्यैवानुवादः — तस्यैव अनुक्तः कश्चिद्विशेषः वक्तव्य इति । कः पुनरसौ विशेष इत्युच्यते — पूर्वस्मिन्प्रश्ने — अस्ति व्यतिरिक्त आत्मा यस्यायं सप्रयोजको बन्ध उक्त इति द्वितीये तु — तस्यैव आत्मनः अशनायादिसंसारधर्मातीतत्वं विशेष उच्यते — यद्विशेषपरिज्ञानात् सन्न्याससहितात् पूर्वोक्ताद्बन्धनात् विमुच्यते । तस्मात् प्रश्नप्रतिवचनयोः ‘एष त आत्मा’ इत्येवमन्तयोः तुल्यार्थतैव । ननु कथम् एकस्यैव आत्मनः अशनायाद्यतीतत्वं तद्वत्त्वं चेति विरुद्धधर्मसमवायित्वमिति — न, परिहृतत्वात् ; नामरूपविकारकार्यकरणलक्षणसङ्घातोपाधिभेदसम्पर्कजनितभ्रान्तिमात्रं हि संसारित्वमित्यसकृदवोचाम, विरुद्धश्रुतिव्याख्यानप्रसङ्गेन च ; यथा रज्जुशुक्तिकागगनादयः सर्परजतमलिना भवन्ति पराध्यारोपितधर्मविशिष्टाः, स्वतः केवला एव रज्जुशुक्तिकागगनादयः — न च एवं विरुद्धधर्मसमवायित्वे पदार्थानां कश्चन विरोधः । नामरूपोपाध्यस्तित्वे ‘एकमेवाद्वितीयम्’ (छा. उ. ६ । २ । १) ‘नेह नानास्ति किञ्चन’ (बृ. उ. ४ । ४ । १९) इति श्रुतयो विरुध्येरन्निति चेत् — न, सलिलफेनदृष्टान्तेन परिहृतत्वात् मृदादिदृष्टान्तैश्च ; यदा तु परमार्थदृष्ट्या परमात्मतत्त्वात् श्रुत्यनुसारिभिः अन्यत्वेन निरूप्यमाणे नामरूपे मृदादिविकारवत् वस्त्वन्तरे तत्त्वतो न स्तः — सलिलफेनघटादिविकारवदेव, तदा तत् अपेक्ष्य ‘एकमेवाद्वितीयम्’ (छा. उ. ६ । २ । १) ‘नेह नानास्ति किञ्चन’ (बृ. उ. ४ । ४ । १९) इत्यादिपरमार्थदर्शनगोचरत्वं प्रतिपद्यते ; रूपवदेव स्वेन रूपेण वर्तमानं केनचिदस्पृष्टस्वभावमपि सत् नामरूपकृतकार्यकरणोपाधिभ्यो विवेकेन नावधार्यते, नामरूपोपाधिदृष्टिरेव च भवति स्वाभाविकी, तदा सर्वोऽयं वस्त्वन्तरास्तित्वव्यवहारः । अस्ति चायं भेदकृतो मिथ्याव्यवहारः, येषां ब्रह्मतत्त्वादन्यत्वेन वस्तु विद्यते, येषां च नास्ति ; परमार्थवादिभिस्तु श्रुत्यनुसारेण निरूप्यमाणे वस्तुनि — किं तत्त्वतोऽस्ति वस्तु किं वा नास्तीति, ब्रह्मैकमेवाद्वितीयं सर्वसंव्यवहारशून्यमिति निर्धार्यते ; तेन न कश्चिद्विरोधः । न हि परमार्थावधारणनिष्ठायां वस्त्वन्तरास्तित्वं प्रतिपद्यामहे — ‘एकमेवाद्वितीयम्’ (छा. उ. ६ । २ । १) ‘अनन्तरमबाह्यम्’ (बृ. उ. २ । ५ । १९), (बृ. उ. ३ । ८ । ८) इति श्रुतेः ; न च नामरूपव्यवहारकाले तु अविवेकिनां क्रियाकारकफलादिसंव्यवहारो नास्तीति प्रतिषिध्यते । तस्मात् ज्ञानाज्ञाने अपेक्ष्य सर्वः संव्यवहारः शास्त्रीयो लौकिकश्च ; अतो न काचन विरोधशङ्का । सर्ववादिनामप्यपरिहार्यः परमार्थसंव्यवहारकृतो व्यवहारः ॥கிம் உஷஸ்தகஹோலாப்4யாம் ஏக ஆத்மா ப்ருஷ்ட꞉, கிம் வா பி4ந்நாவாத்மாநௌ துல்யலக்ஷணாவிதி । பி4ந்நாவிதி யுக்தம் , ப்ரஶ்நயோரபுநருக்தத்வோபபத்தே꞉ ; யதி3 ஹி ஏக ஆத்மா உஷஸ்தகஹோலப்ரஶ்நயோர்விவக்ஷித꞉, தத்ர ஏகேநைவ ப்ரஶ்நேந அதி4க3தத்வாத் தத்3விஷயோ த்3விதீய꞉ ப்ரஶ்நோ(அ)நர்த2க꞉ ஸ்யாத் ; ந ச அர்த2வாத3ரூபத்வம் வாக்யஸ்ய ; தஸ்மாத் பி4ந்நாவேதாவாத்மாநௌ க்ஷேத்ரஜ்ஞபரமாத்மாக்2யாவிதி கேசித்3வ்யாசக்ஷதே । தந்ந, ‘தே’ இதி ப்ரதிஜ்ஞாநாத் ; ‘ஏஷ த ஆத்மா’ இதி ஹி ப்ரதிவசநே ப்ரதிஜ்ஞாதம் ; ந ச ஏகஸ்ய கார்யகரணஸங்கா4தஸ்ய த்3வாவாத்மாநௌ உபபத்3யேதே ; ஏகோ ஹி கார்யகரணஸங்கா4த꞉ ஏகேந ஆத்மநா ஆத்மவாந் ; ந ச உஷஸ்தஸ்யாந்ய꞉ கஹோலஸ்யாந்ய꞉ ஜாதிதோ பி4ந்ந ஆத்மா ப4வதி, த்3வயோ꞉ அகௌ3ணத்வாத்மத்வஸர்வாந்தரத்வாநுபபத்தே꞉ ; யதி3 ஏகமகௌ3ணம் ப்3ரஹ்ம த்3வயோ꞉ இதரேண அவஶ்யம் கௌ3ணேந ப4விதவ்யம் ; ததா2 ஆத்மத்வம் ஸர்வாந்தரத்வம் ச — விருத்3த4த்வாத்பதா3ர்தா2நாம் ; யதி3 ஏகம் ஸர்வாந்தரம் ப்3ரஹ்ம ஆத்மா முக்2ய꞉, இதரேண அஸர்வாந்தரேண அநாத்மநா அமுக்2யேந அவஶ்யம் ப4விதவ்யம் ; தஸ்மாத் ஏகஸ்யைவ த்3வி꞉ ஶ்ரவணம் விஶேஷவிவக்ஷயா । யத்து பூர்வோக்தேந ஸமாநம் த்3விதீயே ப்ரஶ்நாந்தர உக்தம் , தாவந்மாத்ரம் பூர்வஸ்யைவாநுவாத3꞉ — தஸ்யைவ அநுக்த꞉ கஶ்சித்3விஶேஷ꞉ வக்தவ்ய இதி । க꞉ புநரஸௌ விஶேஷ இத்யுச்யதே — பூர்வஸ்மிந்ப்ரஶ்நே — அஸ்தி வ்யதிரிக்த ஆத்மா யஸ்யாயம் ஸப்ரயோஜகோ ப3ந்த4 உக்த இதி த்3விதீயே து — தஸ்யைவ ஆத்மந꞉ அஶநாயாதி3ஸம்ஸாரத4ர்மாதீதத்வம் விஶேஷ உச்யதே — யத்3விஶேஷபரிஜ்ஞாநாத் ஸந்ந்யாஸஸஹிதாத் பூர்வோக்தாத்3ப3ந்த4நாத் விமுச்யதே । தஸ்மாத் ப்ரஶ்நப்ரதிவசநயோ꞉ ‘ஏஷ த ஆத்மா’ இத்யேவமந்தயோ꞉ துல்யார்த2தைவ । நநு கத2ம் ஏகஸ்யைவ ஆத்மந꞉ அஶநாயாத்3யதீதத்வம் தத்3வத்த்வம் சேதி விருத்3த4த4ர்மஸமவாயித்வமிதி — ந, பரிஹ்ருதத்வாத் ; நாமரூபவிகாரகார்யகரணலக்ஷணஸங்கா4தோபாதி4பே4த3ஸம்பர்கஜநிதப்4ராந்திமாத்ரம் ஹி ஸம்ஸாரித்வமித்யஸக்ருத3வோசாம, விருத்3த4ஶ்ருதிவ்யாக்2யாநப்ரஸங்கே3ந ச ; யதா2 ரஜ்ஜுஶுக்திகாக3க3நாத3ய꞉ ஸர்பரஜதமலிநா ப4வந்தி பராத்4யாரோபிதத4ர்மவிஶிஷ்டா꞉, ஸ்வத꞉ கேவலா ஏவ ரஜ்ஜுஶுக்திகாக3க3நாத3ய꞉ — ந ச ஏவம் விருத்3த4த4ர்மஸமவாயித்வே பதா3ர்தா2நாம் கஶ்சந விரோத4꞉ । நாமரூபோபாத்4யஸ்தித்வே ‘ஏகமேவாத்3விதீயம்’ (சா2. உ. 6 । 2 । 1) ‘நேஹ நாநாஸ்தி கிஞ்சந’ (ப்3ரு. உ. 4 । 4 । 19) இதி ஶ்ருதயோ விருத்4யேரந்நிதி சேத் — ந, ஸலிலபே2நத்3ருஷ்டாந்தேந பரிஹ்ருதத்வாத் ம்ருதா3தி3த்3ருஷ்டாந்தைஶ்ச ; யதா3 து பரமார்த2த்3ருஷ்ட்யா பரமாத்மதத்த்வாத் ஶ்ருத்யநுஸாரிபி4꞉ அந்யத்வேந நிரூப்யமாணே நாமரூபே ம்ருதா3தி3விகாரவத் வஸ்த்வந்தரே தத்த்வதோ ந ஸ்த꞉ — ஸலிலபே2நக4டாதி3விகாரவதே3வ, ததா3 தத் அபேக்ஷ்ய ‘ஏகமேவாத்3விதீயம்’ (சா2. உ. 6 । 2 । 1) ‘நேஹ நாநாஸ்தி கிஞ்சந’ (ப்3ரு. உ. 4 । 4 । 19) இத்யாதி3பரமார்த2த3ர்ஶநகோ3சரத்வம் ப்ரதிபத்3யதே ; ரூபவதே3வ ஸ்வேந ரூபேண வர்தமாநம் கேநசித3ஸ்ப்ருஷ்டஸ்வபா4வமபி ஸத் நாமரூபக்ருதகார்யகரணோபாதி4ப்4யோ விவேகேந நாவதா4ர்யதே, நாமரூபோபாதி4த்3ருஷ்டிரேவ ச ப4வதி ஸ்வாபா4விகீ, ததா3 ஸர்வோ(அ)யம் வஸ்த்வந்தராஸ்தித்வவ்யவஹார꞉ । அஸ்தி சாயம் பே4த3க்ருதோ மித்2யாவ்யவஹார꞉, யேஷாம் ப்3ரஹ்மதத்த்வாத3ந்யத்வேந வஸ்து வித்3யதே, யேஷாம் ச நாஸ்தி ; பரமார்த2வாதி3பி4ஸ்து ஶ்ருத்யநுஸாரேண நிரூப்யமாணே வஸ்துநி — கிம் தத்த்வதோ(அ)ஸ்தி வஸ்து கிம் வா நாஸ்தீதி, ப்3ரஹ்மைகமேவாத்3விதீயம் ஸர்வஸம்வ்யவஹாரஶூந்யமிதி நிர்தா4ர்யதே ; தேந ந கஶ்சித்3விரோத4꞉ । ந ஹி பரமார்தா2வதா4ரணநிஷ்டா2யாம் வஸ்த்வந்தராஸ்தித்வம் ப்ரதிபத்3யாமஹே — ‘ஏகமேவாத்3விதீயம்’ (சா2. உ. 6 । 2 । 1) ‘அநந்தரமபா3ஹ்யம்’ (ப்3ரு. உ. 2 । 5 । 19), (ப்3ரு. உ. 3 । 8 । 8) இதி ஶ்ருதே꞉ ; ந ச நாமரூபவ்யவஹாரகாலே து அவிவேகிநாம் க்ரியாகாரகப2லாதி3ஸம்வ்யவஹாரோ நாஸ்தீதி ப்ரதிஷித்4யதே । தஸ்மாத் ஜ்ஞாநாஜ்ஞாநே அபேக்ஷ்ய ஸர்வ꞉ ஸம்வ்யவஹார꞉ ஶாஸ்த்ரீயோ லௌகிகஶ்ச ; அதோ ந காசந விரோத4ஶங்கா । ஸர்வவாதி3நாமப்யபரிஹார்ய꞉ பரமார்த2ஸம்வ்யவஹாரக்ருதோ வ்யவஹார꞉ ॥ तत्र परमार्थात्मस्वरूपमपेक्ष्य प्रश्नः पुनः — कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तर इति । प्रत्याह इतरः — योऽशनायापिपासे, अशितुमिच्छा अशनाया, पातुमिच्छा पिपासा ; ते अशनायापिपासे योऽत्येतीति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । अविवेकिभिः तलमलवदिव गगनं गम्यमानमेव तलमले अत्येति — परमार्थतः — ताभ्यामसंसृष्टस्वभावत्वात् — तथा मूढैः अशनायापिपासादिमद्ब्रह्म गम्यमानमपि — क्षुधितोऽहं पिपासितोऽहमिति, ते अत्येत्येव — परमार्थतः — ताभ्यामसंसृष्टस्वभावत्वात् ; ‘न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः’ (क. उ. २ । २ । ११) इति श्रुतेः — अविद्वल्लोकाध्यारोपितदुःखेनेत्यर्थः । प्राणैकधर्मत्वात् समासकरणमशनायापिपासयोः । शोकं मोहम् — शोक इति कामः ; इष्टं वस्तु उद्दिश्य चिन्तयतो यत् अरमणम् , तत् तृष्णाभिभूतस्य कामबीजम् ; तेन हि कामो दीप्यते ; मोहस्तु विपरीतप्रत्ययप्रभवोऽविवेकः भ्रमः ; स च अविद्या सर्वस्यानर्थस्य प्रसवबीजम् ; भिन्नकार्यत्वात्तयोः शोकमोहयोः असमासकरणम् । तौ मनोऽधिकरणौ ; तथा शरीराधिकरणौ जरां मृत्युं च अत्येति ; जरेति कार्यकरणसङ्घातविपरिणामः वलीपलितादिलिङ्गः ; मृत्युरिति तद्विच्छेदः विपरिणामावसानः ; तौ जरामृत्यू शरीराधिकरणौ अत्येति । ये ते अशनायादयः प्राणमनःशरीराधिकरणाः प्राणिषु अनवरतं वर्तमानाः अहोरात्रादिवत् समुद्रोर्मिवच्च प्राणिषु संसार इत्युच्यन्ते ; योऽसौ दृष्टेर्द्रष्टेत्यादिलक्षणः साक्षादव्यवहितः अपरोक्षादगौणः सर्वान्तर आत्मा ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानां भूतानाम् अशनायापिपासादिभिः संसारधर्मैः सदा न स्पृश्यते — आकाश इव घनादिमलैः — तम् एतं वै आत्मानं स्वं तत्त्वम् , विदित्वा ज्ञात्वा — अयमहमस्मि परं ब्रह्म सदा सर्वसंसारविनिर्मुक्तं नित्यतृप्तमिति, ब्राह्मणाः — ब्राह्मणानामेवाधिकारो व्युत्थाने, अतो ब्राह्मणग्रहणम् — व्युत्थाय वैपरीत्येनोत्थानं कृत्वा ; कुत इत्याह — पुत्रैषणायाः पुत्रार्थैषणा पुत्रैषणा — पुत्रेणेमं लोकं जयेयमिति लोकजयसाधनं पुत्रं प्रति इच्छा एषणा दारसङ्ग्रहः ; दारसङ्ग्रहमकृत्वेत्यर्थः ; वित्तैषणायाश्च — कर्मसाधनस्य गवादेरुपादानम् — अनेन कर्मकृत्वा पितृलोकं जेष्यामीति, विद्यासंयुक्तेन वा देवलोकम् , केवलया वा हिरण्यगर्भविद्यया दैवेन वित्तेन देवलोकम् । दैवाद्वित्तात् व्युत्थानमेव नास्तीति केचित् , यस्मात् तद्बलेन हि किल व्युत्थानमिति — तदसत् , ‘एतावान्वै कामः’ (बृ. उ. १ । ४ । १७) इति पठितत्वात् एषणामध्ये दैवस्य वित्तस्य ; हिरण्यगर्भादिदेवताविषयैव विद्या वित्तमित्युच्यते, देवलोकहेतुत्वात् ; नहि निरुपाधिकप्रज्ञानघनविषया ब्रह्मविद्या देवलोकप्राप्तिहेतुः, ‘तस्मात्तत्सर्वमभवत्’ (बृ. उ. १ । ४ । १०) ‘आत्मा ह्येषां स भवति’ (बृ. उ. १ । ४ । १) इति श्रुतेः ; तद्बलेन हि व्युत्थानम् , ‘एतं वै तमात्मानं विदित्वा’ (बृ. उ. ३ । ५ । १) इति विशेषवचनात् । तस्मात् त्रिभ्योऽप्येतेभ्यः अनात्मलोकप्राप्तिसाधनेभ्यः एषणाविषयेभ्यो व्युत्थाय — एषणा कामः, ‘एतावान्वै कामः’ (बृ. उ. १ । ४ । १७) इति श्रुतेः — एतस्मिन् विविधे अनात्मलोकप्राप्तिसाधने तृष्णामकृत्वेत्यर्थः । सर्वा हि साधनेच्छा फलेच्छैव, अतो व्याचष्टे श्रुतिः — एकैव एषणेति ; कथम् ? या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा, दृष्टफलसाधनत्वतुल्यत्वात् ; या वित्तैषणा सा लोकैषणा ; फलार्थैव सा ; सर्वः फलार्थप्रयुक्त एव हि सर्वं साधनमुपादत्ते ; अत एकैव एषणा या लोकैषणा सा साधनमन्तरेण सम्पादयितुं न शक्यत इति, साध्यसाधनभेदेन उभे हि यस्मात् एते एषणे एव भवतः । तस्मात् ब्रह्मविदो नास्ति कर्म कर्मसाधनं वा — अतो येऽतिक्रान्ता ब्राह्मणाः, सर्वं कर्म कर्मसाधनं च सर्वं देवपितृमानुषनिमित्तं यज्ञोपवीतादि — तेन हि दैवं पित्र्यं मानुषं च कर्म क्रियते, ‘निवीतं मनुष्याणाम्’ (तै. सं. २ । ५ । ११ । १) इत्यादिश्रुतेः । तस्मात् पूर्वे ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः व्युत्थाय कर्मभ्यः कर्मसाधनेभ्यश्च यज्ञोपवीतादिभ्यः, परमहंसपारिव्राज्यं प्रतिपद्य, भिक्षाचर्यं चरन्ति — भिक्षार्थं चरणं भिक्षाचर्यम् , चरन्ति — त्यक्त्वा स्मार्तं लिङ्गं केवलमाश्रममात्रशरणानां जीवनसाधनं पारिव्राज्यव्यञ्जकम् ; विद्वान् लिङ्गवर्जितः — ‘तस्मादलिङ्गो धर्मज्ञोऽव्यक्तलिङ्गोऽव्यक्ताचारः’ (अश्व. ४६ । ५१) (व. १० । १२) इत्यादिस्मृतिभ्यः, ‘अथ परिव्राड्विवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रहः’ (जा. उ. ५) इत्यादिश्रुतेः, ‘सशिखान्केशान्निकृत्य विसृज्य यज्ञोपवीतम्’ (क. रु. १) इति च ॥தத்ர பரமார்தா2த்மஸ்வரூபமபேக்ஷ்ய ப்ரஶ்ந꞉ புந꞉ — கதமோ யாஜ்ஞவல்க்ய ஸர்வாந்தர இதி । ப்ரத்யாஹ இதர꞉ — யோ(அ)ஶநாயாபிபாஸே, அஶிதுமிச்சா2 அஶநாயா, பாதுமிச்சா2 பிபாஸா ; தே அஶநாயாபிபாஸே யோ(அ)த்யேதீதி வக்ஷ்யமாணேந ஸம்ப3ந்த4꞉ । அவிவேகிபி4꞉ தலமலவதி3வ க3க3நம் க3ம்யமாநமேவ தலமலே அத்யேதி — பரமார்த2த꞉ — தாப்4யாமஸம்ஸ்ருஷ்டஸ்வபா4வத்வாத் — ததா2 மூடை4꞉ அஶநாயாபிபாஸாதி3மத்3ப்3ரஹ்ம க3ம்யமாநமபி — க்ஷுதி4தோ(அ)ஹம் பிபாஸிதோ(அ)ஹமிதி, தே அத்யேத்யேவ — பரமார்த2த꞉ — தாப்4யாமஸம்ஸ்ருஷ்டஸ்வபா4வத்வாத் ; ‘ந லிப்யதே லோகது3꞉கே2ந பா3ஹ்ய꞉’ (க. உ. 2 । 2 । 11) இதி ஶ்ருதே꞉ — அவித்3வல்லோகாத்4யாரோபிதது3꞉கே2நேத்யர்த2꞉ । ப்ராணைகத4ர்மத்வாத் ஸமாஸகரணமஶநாயாபிபாஸயோ꞉ । ஶோகம் மோஹம் — ஶோக இதி காம꞉ ; இஷ்டம் வஸ்து உத்3தி3ஶ்ய சிந்தயதோ யத் அரமணம் , தத் த்ருஷ்ணாபி4பூ4தஸ்ய காமபீ3ஜம் ; தேந ஹி காமோ தீ3ப்யதே ; மோஹஸ்து விபரீதப்ரத்யயப்ரப4வோ(அ)விவேக꞉ ப்4ரம꞉ ; ஸ ச அவித்3யா ஸர்வஸ்யாநர்த2ஸ்ய ப்ரஸவபீ3ஜம் ; பி4ந்நகார்யத்வாத்தயோ꞉ ஶோகமோஹயோ꞉ அஸமாஸகரணம் । தௌ மநோ(அ)தி4கரணௌ ; ததா2 ஶரீராதி4கரணௌ ஜராம் ம்ருத்யும் ச அத்யேதி ; ஜரேதி கார்யகரணஸங்கா4தவிபரிணாம꞉ வலீபலிதாதி3லிங்க3꞉ ; ம்ருத்யுரிதி தத்3விச்சே2த3꞉ விபரிணாமாவஸாந꞉ ; தௌ ஜராம்ருத்யூ ஶரீராதி4கரணௌ அத்யேதி । யே தே அஶநாயாத3ய꞉ ப்ராணமந꞉ஶரீராதி4கரணா꞉ ப்ராணிஷு அநவரதம் வர்தமாநா꞉ அஹோராத்ராதி3வத் ஸமுத்3ரோர்மிவச்ச ப்ராணிஷு ஸம்ஸார இத்யுச்யந்தே ; யோ(அ)ஸௌ த்3ருஷ்டேர்த்3ரஷ்டேத்யாதி3லக்ஷண꞉ ஸாக்ஷாத3வ்யவஹித꞉ அபரோக்ஷாத3கௌ3ண꞉ ஸர்வாந்தர ஆத்மா ப்3ரஹ்மாதி3ஸ்தம்ப3பர்யந்தாநாம் பூ4தாநாம் அஶநாயாபிபாஸாதி3பி4꞉ ஸம்ஸாரத4ர்மை꞉ ஸதா3 ந ஸ்ப்ருஶ்யதே — ஆகாஶ இவ க4நாதி3மலை꞉ — தம் ஏதம் வை ஆத்மாநம் ஸ்வம் தத்த்வம் , விதி3த்வா ஜ்ஞாத்வா — அயமஹமஸ்மி பரம் ப்3ரஹ்ம ஸதா3 ஸர்வஸம்ஸாரவிநிர்முக்தம் நித்யத்ருப்தமிதி, ப்3ராஹ்மணா꞉ — ப்3ராஹ்மணாநாமேவாதி4காரோ வ்யுத்தா2நே, அதோ ப்3ராஹ்மணக்3ரஹணம் — வ்யுத்தா2ய வைபரீத்யேநோத்தா2நம் க்ருத்வா ; குத இத்யாஹ — புத்ரைஷணாயா꞉ புத்ரார்தை2ஷணா புத்ரைஷணா — புத்ரேணேமம் லோகம் ஜயேயமிதி லோகஜயஸாத4நம் புத்ரம் ப்ரதி இச்சா2 ஏஷணா தா3ரஸங்க்3ரஹ꞉ ; தா3ரஸங்க்3ரஹமக்ருத்வேத்யர்த2꞉ ; வித்தைஷணாயாஶ்ச — கர்மஸாத4நஸ்ய க3வாதே3ருபாதா3நம் — அநேந கர்மக்ருத்வா பித்ருலோகம் ஜேஷ்யாமீதி, வித்3யாஸம்யுக்தேந வா தே3வலோகம் , கேவலயா வா ஹிரண்யக3ர்ப4வித்3யயா தை3வேந வித்தேந தே3வலோகம் । தை3வாத்3வித்தாத் வ்யுத்தா2நமேவ நாஸ்தீதி கேசித் , யஸ்மாத் தத்3ப3லேந ஹி கில வ்யுத்தா2நமிதி — தத3ஸத் , ‘ஏதாவாந்வை காம꞉’ (ப்3ரு. உ. 1 । 4 । 17) இதி படி2தத்வாத் ஏஷணாமத்4யே தை3வஸ்ய வித்தஸ்ய ; ஹிரண்யக3ர்பா4தி3தே3வதாவிஷயைவ வித்3யா வித்தமித்யுச்யதே, தே3வலோகஹேதுத்வாத் ; நஹி நிருபாதி4கப்ரஜ்ஞாநக4நவிஷயா ப்3ரஹ்மவித்3யா தே3வலோகப்ராப்திஹேது꞉, ‘தஸ்மாத்தத்ஸர்வமப4வத்’ (ப்3ரு. உ. 1 । 4 । 10) ‘ஆத்மா ஹ்யேஷாம் ஸ ப4வதி’ (ப்3ரு. உ. 1 । 4 । 1) இதி ஶ்ருதே꞉ ; தத்3ப3லேந ஹி வ்யுத்தா2நம் , ‘ஏதம் வை தமாத்மாநம் விதி3த்வா’ (ப்3ரு. உ. 3 । 5 । 1) இதி விஶேஷவசநாத் । தஸ்மாத் த்ரிப்4யோ(அ)ப்யேதேப்4ய꞉ அநாத்மலோகப்ராப்திஸாத4நேப்4ய꞉ ஏஷணாவிஷயேப்4யோ வ்யுத்தா2ய — ஏஷணா காம꞉, ‘ஏதாவாந்வை காம꞉’ (ப்3ரு. உ. 1 । 4 । 17) இதி ஶ்ருதே꞉ — ஏதஸ்மிந் விவிதே4 அநாத்மலோகப்ராப்திஸாத4நே த்ருஷ்ணாமக்ருத்வேத்யர்த2꞉ । ஸர்வா ஹி ஸாத4நேச்சா2 ப2லேச்சை2வ, அதோ வ்யாசஷ்டே ஶ்ருதி꞉ — ஏகைவ ஏஷணேதி ; கத2ம் ? யா ஹ்யேவ புத்ரைஷணா ஸா வித்தைஷணா, த்3ருஷ்டப2லஸாத4நத்வதுல்யத்வாத் ; யா வித்தைஷணா ஸா லோகைஷணா ; ப2லார்தை2வ ஸா ; ஸர்வ꞉ ப2லார்த2ப்ரயுக்த ஏவ ஹி ஸர்வம் ஸாத4நமுபாத3த்தே ; அத ஏகைவ ஏஷணா யா லோகைஷணா ஸா ஸாத4நமந்தரேண ஸம்பாத3யிதும் ந ஶக்யத இதி, ஸாத்4யஸாத4நபே4தே3ந உபே4 ஹி யஸ்மாத் ஏதே ஏஷணே ஏவ ப4வத꞉ । தஸ்மாத் ப்3ரஹ்மவிதோ3 நாஸ்தி கர்ம கர்மஸாத4நம் வா — அதோ யே(அ)திக்ராந்தா ப்3ராஹ்மணா꞉, ஸர்வம் கர்ம கர்மஸாத4நம் ச ஸர்வம் தே3வபித்ருமாநுஷநிமித்தம் யஜ்ஞோபவீதாதி3 — தேந ஹி தை3வம் பித்ர்யம் மாநுஷம் ச கர்ம க்ரியதே, ‘நிவீதம் மநுஷ்யாணாம்’ (தை. ஸம். 2 । 5 । 11 । 1) இத்யாதி3ஶ்ருதே꞉ । தஸ்மாத் பூர்வே ப்3ராஹ்மணா꞉ ப்3ரஹ்மவித3꞉ வ்யுத்தா2ய கர்மப்4ய꞉ கர்மஸாத4நேப்4யஶ்ச யஜ்ஞோபவீதாதி3ப்4ய꞉, பரமஹம்ஸபாரிவ்ராஜ்யம் ப்ரதிபத்3ய, பி4க்ஷாசர்யம் சரந்தி — பி4க்ஷார்த2ம் சரணம் பி4க்ஷாசர்யம் , சரந்தி — த்யக்த்வா ஸ்மார்தம் லிங்க3ம் கேவலமாஶ்ரமமாத்ரஶரணாநாம் ஜீவநஸாத4நம் பாரிவ்ராஜ்யவ்யஞ்ஜகம் ; வித்3வாந் லிங்க3வர்ஜித꞉ — ‘தஸ்மாத3லிங்கோ3 த4ர்மஜ்ஞோ(அ)வ்யக்தலிங்கோ3(அ)வ்யக்தாசார꞉’ (அஶ்வ. 46 । 51) (வ. 10 । 12) இத்யாதி3ஸ்ம்ருதிப்4ய꞉, ‘அத2 பரிவ்ராட்3விவர்ணவாஸா முண்டோ3(அ)பரிக்3ரஹ꞉’ (ஜா. உ. 5) இத்யாதி3ஶ்ருதே꞉, ‘ஸஶிகா2ந்கேஶாந்நிக்ருத்ய விஸ்ருஜ்ய யஜ்ஞோபவீதம்’ (க. ரு. 1) இதி ச ॥ ननु ‘व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति’ इति वर्तमानापदेशात् अर्थवादोऽयम् ; न विधायकः प्रत्ययः कश्चिच्छ्रूयते लिङ्लोट्तव्यानामन्यतमोऽपि ; तस्मात् अर्थवादमात्रेण श्रुतिस्मृतिविहितानां यज्ञोपवीतादीनां साधनानां न शक्यते परित्यागः कारयितुम् ; ‘यज्ञोपवीत्येवाधीयीत याजयेद्यजेत वा’ (तै. आ. २ । १ । १) । पारिव्राज्ये तावदध्ययनं विहितम् — ‘वेदसन्न्यसनाच्छूद्रस्तस्माद्वेदं न सन्न्यसेत्’ इति ; ‘स्वाध्याय एवोत्सृज्यमानो वाचम्’ (आ. ध. २ । २१ । १०) इति च आपस्तम्बः ; ‘ब्रह्मोज्झं वेदनिन्दा च कौटसाक्ष्यं सुहृद्वधः । गर्हितान्नाद्ययोर्जग्धिः सुरापानसमानि षट्’ (मनु. ११ । ५६) — इति वेदपरित्यागे दोषश्रवणात् । ‘उपासने गुरूणां वृद्धानामतिथीनां होमे जप्यकर्मणि भोजन आचमने स्वाध्याये च यज्ञोपवीती स्यात्’ (आ. ध. १ । १५ । १) इति परिव्राजकधर्मेषु च गुरूपासनस्वाध्याय भोजनाचमनादीनां कर्मणां श्रुतिस्मृतिषु कर्तव्यतया चोदितत्वात् गुर्वाद्युपासनाङ्गत्वेन यज्ञोपवीतस्य विहितत्वात् तत्परित्यागो नैवावगन्तुं शक्यते । यद्यपि एषणाभ्यो व्युत्थानं विधीयत एव, तथापि पुत्राद्येषणाभ्यस्तिसृभ्य एव व्युत्थानम् , न तु सर्वस्मात्कर्मणः कर्मसाधनाच्च व्युत्थानम् ; सर्वपरित्यागे च अश्रुतं कृतं स्यात् , श्रुतं च यज्ञोपवीतादि हापितं स्यात् ; तथा च महानपराधः विहिताकरणप्रतिषिद्धाचरणनिमित्तः कृतः स्यात् ; तस्मात् यज्ञोपवीतादिलिङ्गपरित्यागोऽन्धपरम्परैव ॥நநு ‘வ்யுத்தா2யாத2 பி4க்ஷாசர்யம் சரந்தி’ இதி வர்தமாநாபதே3ஶாத் அர்த2வாதோ3(அ)யம் ; ந விதா4யக꞉ ப்ரத்யய꞉ கஶ்சிச்ச்2ரூயதே லிங்லோட்தவ்யாநாமந்யதமோ(அ)பி ; தஸ்மாத் அர்த2வாத3மாத்ரேண ஶ்ருதிஸ்ம்ருதிவிஹிதாநாம் யஜ்ஞோபவீதாதீ3நாம் ஸாத4நாநாம் ந ஶக்யதே பரித்யாக3꞉ காரயிதும் ; ‘யஜ்ஞோபவீத்யேவாதீ4யீத யாஜயேத்3யஜேத வா’ (தை. ஆ. 2 । 1 । 1) । பாரிவ்ராஜ்யே தாவத3த்4யயநம் விஹிதம் — ‘வேத3ஸந்ந்யஸநாச்சூ2த்3ரஸ்தஸ்மாத்3வேத3ம் ந ஸந்ந்யஸேத்’ இதி ; ‘ஸ்வாத்4யாய ஏவோத்ஸ்ருஜ்யமாநோ வாசம்’ (ஆ. த4. 2 । 21 । 10) இதி ச ஆபஸ்தம்ப3꞉ ; ‘ப்3ரஹ்மோஜ்ஜ2ம் வேத3நிந்தா3 ச கௌடஸாக்ஷ்யம் ஸுஹ்ருத்3வத4꞉ । க3ர்ஹிதாந்நாத்3யயோர்ஜக்3தி4꞉ ஸுராபாநஸமாநி ஷட்’ (மநு. 11 । 56) — இதி வேத3பரித்யாகே3 தோ3ஷஶ்ரவணாத் । ‘உபாஸநே கு3ரூணாம் வ்ருத்3தா4நாமதிதீ2நாம் ஹோமே ஜப்யகர்மணி போ4ஜந ஆசமநே ஸ்வாத்4யாயே ச யஜ்ஞோபவீதீ ஸ்யாத்’ (ஆ. த4. 1 । 15 । 1) இதி பரிவ்ராஜகத4ர்மேஷு ச கு3ரூபாஸநஸ்வாத்4யாய போ4ஜநாசமநாதீ3நாம் கர்மணாம் ஶ்ருதிஸ்ம்ருதிஷு கர்தவ்யதயா சோதி3தத்வாத் கு3ர்வாத்3யுபாஸநாங்க3த்வேந யஜ்ஞோபவீதஸ்ய விஹிதத்வாத் தத்பரித்யாகோ3 நைவாவக3ந்தும் ஶக்யதே । யத்3யபி ஏஷணாப்4யோ வ்யுத்தா2நம் விதீ4யத ஏவ, ததா2பி புத்ராத்3யேஷணாப்4யஸ்திஸ்ருப்4ய ஏவ வ்யுத்தா2நம் , ந து ஸர்வஸ்மாத்கர்மண꞉ கர்மஸாத4நாச்ச வ்யுத்தா2நம் ; ஸர்வபரித்யாகே3 ச அஶ்ருதம் க்ருதம் ஸ்யாத் , ஶ்ருதம் ச யஜ்ஞோபவீதாதி3 ஹாபிதம் ஸ்யாத் ; ததா2 ச மஹாநபராத4꞉ விஹிதாகரணப்ரதிஷித்3தா4சரணநிமித்த꞉ க்ருத꞉ ஸ்யாத் ; தஸ்மாத் யஜ்ஞோபவீதாதி3லிங்க3பரித்யாகோ3(அ)ந்த4பரம்பரைவ ॥
न, ‘यज्ञोपवीतं वेदांश्च सर्वं तद्वर्जयेद्यतिः’ (क. रु. २) इति श्रुतेः । अपि च आत्मज्ञानपरत्वात्सर्वस्या उपनिषदः — आत्मा द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्य इति हि प्रस्तुतम् ; स च आत्मैव साक्षादपरोक्षात्सर्वान्तरः अशनायादिसंसारधर्मवर्जित इत्येवं विज्ञेय इति तावत् प्रसिद्धम् ; सर्वा हीयमुपनिषत् एवंपरेति विध्यन्तरशेषत्वं तावन्नास्ति, अतो नार्थवादः, आत्मज्ञानस्य कर्तव्यत्वात् । आत्मा च अशनायादिधर्मवान्न भवतीति साधनफलविलक्षणो ज्ञातव्यः ; अतोऽव्यतिरेकेण आत्मनो ज्ञानमविद्या — ‘अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति’, (बृ. उ. १ । ४ । १०) न स वेद, ‘मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति’, (बृ. उ. ४ । ४ । १९) ‘एकधैवानुद्रष्टव्यम्’, (छा. उ. ६ । २ । १) ‘एकमेवाद्वितीयम्’, ‘तत्त्वमसि’ (छा. उ. ६ । ८ । ७) इत्यादिश्रुतिभ्यः । क्रियाफलं साधनं अशनायादिसंसारधर्मातीतादात्मनोऽन्यत् अविद्याविषयम् — ‘यत्र हि द्वैतमिव भवति’ (बृ. उ. २ । ४ । १४) ‘अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति, ’ (बृ. उ. १ । ४ । १०) ‘न स वेद’ ‘अथ येऽन्यथातो विदुः’ (छा. उ. ७ । २५ । २) इत्यादिवाक्यशतेभ्यः । न च विद्याविद्ये एकस्य पुरुषस्य सह भवतः, विरोधात् — तमःप्रकाशाविव ; तस्मात् आत्मविदः अविद्याविषयोऽधिकारो न द्रष्टव्यः क्रियाकारकफलभेदरूपः, ‘मृत्योः स मृत्युमाप्नोति’ (बृ. उ. ४ । ४ । १९) इत्यादिनिन्दितत्वात् , सर्वक्रियासाधनफलानां च अविद्याविषयाणां तद्विपरीतात्मविद्यया हातव्यत्वेनेष्टत्वात् , यज्ञोपवीतादिसाधनानां च तद्विषयत्वात् । तस्मात् असाधनफलस्वभावादात्मनः अन्यविषया विलक्षणा एषणा ; उभे ह्येते साधनफले एषणे एव भवतः यज्ञोपवीतादेस्तत्साध्यकर्मणां च साधनत्वात् , ‘उभे ह्येते एषणे एव’ इति हेतुवचनेनावधारणात् । यज्ञोपवीतादिसाधनात् तत्साध्येभ्यश्च कर्मभ्यः अविद्याविषयत्वात् एषणारूपत्वाच्च जिहासितव्यरूपत्वाच्च व्युत्थानं विधित्सितमेव । ननूपनिषद आत्मज्ञानपरत्वात् व्युत्थानश्रुतिः तत्स्तुत्यर्था, न विधिः — न, विधित्सितविज्ञानेन समानकर्तृकत्वश्रवणात् ; न हि अकर्तव्येन कर्तव्यस्य समानकर्तृकत्वेन वेदे कदाचिदपि श्रवणं सम्भवति ; कर्तव्यानामेव हि अभिषवहोमभक्षाणां यथा श्रवणम् — अभिषुत्य हुत्वा भक्षयन्तीति, तद्वत् आत्मज्ञानैषणाव्युत्थानभिक्षाचर्याणां कर्तव्यानामेव समानकर्तृकत्वश्रवणं भवेत् । अविद्याविषयत्वात् एषणात्वाच्च अर्थप्राप्त आत्मज्ञानविधेरेव यज्ञोपवीतादिपरित्यागः, न तु विधातव्य इति चेत् — न ; सुतरामात्मनज्ञानविधिनैव विहितस्य समानकर्तृकत्वश्रवणेन दार्ढ्योपपत्तिः, तथा भिक्षाचर्यस्य च । यत्पुनरुक्तम् , वर्तमानापदेशादर्थवादमात्रमिति — न, औदुम्बरयूपादिविधिसमानत्वाददोषः ॥ந, ‘யஜ்ஞோபவீதம் வேதா3ம்ஶ்ச ஸர்வம் தத்3வர்ஜயேத்3யதி꞉’ (க. ரு. 2) இதி ஶ்ருதே꞉ । அபி ச ஆத்மஜ்ஞாநபரத்வாத்ஸர்வஸ்யா உபநிஷத3꞉ — ஆத்மா த்3ரஷ்டவ்ய꞉ ஶ்ரோதவ்யோ மந்தவ்ய இதி ஹி ப்ரஸ்துதம் ; ஸ ச ஆத்மைவ ஸாக்ஷாத3பரோக்ஷாத்ஸர்வாந்தர꞉ அஶநாயாதி3ஸம்ஸாரத4ர்மவர்ஜித இத்யேவம் விஜ்ஞேய இதி தாவத் ப்ரஸித்3த4ம் ; ஸர்வா ஹீயமுபநிஷத் ஏவம்பரேதி வித்4யந்தரஶேஷத்வம் தாவந்நாஸ்தி, அதோ நார்த2வாத3꞉, ஆத்மஜ்ஞாநஸ்ய கர்தவ்யத்வாத் । ஆத்மா ச அஶநாயாதி3த4ர்மவாந்ந ப4வதீதி ஸாத4நப2லவிலக்ஷணோ ஜ்ஞாதவ்ய꞉ ; அதோ(அ)வ்யதிரேகேண ஆத்மநோ ஜ்ஞாநமவித்3யா — ‘அந்யோ(அ)ஸாவந்யோ(அ)ஹமஸ்மீதி’, (ப்3ரு. உ. 1 । 4 । 10) ந ஸ வேத3, ‘ம்ருத்யோ꞉ ஸ ம்ருத்யுமாப்நோதி ய இஹ நாநேவ பஶ்யதி’, (ப்3ரு. உ. 4 । 4 । 19) ‘ஏகதை4வாநுத்3ரஷ்டவ்யம்’, (சா2. உ. 6 । 2 । 1) ‘ஏகமேவாத்3விதீயம்’, ‘தத்த்வமஸி’ (சா2. உ. 6 । 8 । 7) இத்யாதி3ஶ்ருதிப்4ய꞉ । க்ரியாப2லம் ஸாத4நம் அஶநாயாதி3ஸம்ஸாரத4ர்மாதீதாதா3த்மநோ(அ)ந்யத் அவித்3யாவிஷயம் — ‘யத்ர ஹி த்3வைதமிவ ப4வதி’ (ப்3ரு. உ. 2 । 4 । 14) ‘அந்யோ(அ)ஸாவந்யோ(அ)ஹமஸ்மீதி, ’ (ப்3ரு. உ. 1 । 4 । 10) ‘ந ஸ வேத3’ ‘அத2 யே(அ)ந்யதா2தோ விது3꞉’ (சா2. உ. 7 । 25 । 2) இத்யாதி3வாக்யஶதேப்4ய꞉ । ந ச வித்3யாவித்3யே ஏகஸ்ய புருஷஸ்ய ஸஹ ப4வத꞉, விரோதா4த் — தம꞉ப்ரகாஶாவிவ ; தஸ்மாத் ஆத்மவித3꞉ அவித்3யாவிஷயோ(அ)தி4காரோ ந த்3ரஷ்டவ்ய꞉ க்ரியாகாரகப2லபே4த3ரூப꞉, ‘ம்ருத்யோ꞉ ஸ ம்ருத்யுமாப்நோதி’ (ப்3ரு. உ. 4 । 4 । 19) இத்யாதி3நிந்தி3தத்வாத் , ஸர்வக்ரியாஸாத4நப2லாநாம் ச அவித்3யாவிஷயாணாம் தத்3விபரீதாத்மவித்3யயா ஹாதவ்யத்வேநேஷ்டத்வாத் , யஜ்ஞோபவீதாதி3ஸாத4நாநாம் ச தத்3விஷயத்வாத் । தஸ்மாத் அஸாத4நப2லஸ்வபா4வாதா3த்மந꞉ அந்யவிஷயா விலக்ஷணா ஏஷணா ; உபே4 ஹ்யேதே ஸாத4நப2லே ஏஷணே ஏவ ப4வத꞉ யஜ்ஞோபவீதாதே3ஸ்தத்ஸாத்4யகர்மணாம் ச ஸாத4நத்வாத் , ‘உபே4 ஹ்யேதே ஏஷணே ஏவ’ இதி ஹேதுவசநேநாவதா4ரணாத் । யஜ்ஞோபவீதாதி3ஸாத4நாத் தத்ஸாத்4யேப்4யஶ்ச கர்மப்4ய꞉ அவித்3யாவிஷயத்வாத் ஏஷணாரூபத்வாச்ச ஜிஹாஸிதவ்யரூபத்வாச்ச வ்யுத்தா2நம் விதி4த்ஸிதமேவ । நநூபநிஷத3 ஆத்மஜ்ஞாநபரத்வாத் வ்யுத்தா2நஶ்ருதி꞉ தத்ஸ்துத்யர்தா2, ந விதி4꞉ — ந, விதி4த்ஸிதவிஜ்ஞாநேந ஸமாநகர்த்ருகத்வஶ்ரவணாத் ; ந ஹி அகர்தவ்யேந கர்தவ்யஸ்ய ஸமாநகர்த்ருகத்வேந வேதே3 கதா3சித3பி ஶ்ரவணம் ஸம்ப4வதி ; கர்தவ்யாநாமேவ ஹி அபி4ஷவஹோமப4க்ஷாணாம் யதா2 ஶ்ரவணம் — அபி4ஷுத்ய ஹுத்வா ப4க்ஷயந்தீதி, தத்3வத் ஆத்மஜ்ஞாநைஷணாவ்யுத்தா2நபி4க்ஷாசர்யாணாம் கர்தவ்யாநாமேவ ஸமாநகர்த்ருகத்வஶ்ரவணம் ப4வேத் । அவித்3யாவிஷயத்வாத் ஏஷணாத்வாச்ச அர்த2ப்ராப்த ஆத்மஜ்ஞாநவிதே4ரேவ யஜ்ஞோபவீதாதி3பரித்யாக3꞉, ந து விதா4தவ்ய இதி சேத் — ந ; ஸுதராமாத்மநஜ்ஞாநவிதி4நைவ விஹிதஸ்ய ஸமாநகர்த்ருகத்வஶ்ரவணேந தா3ர்ட்4யோபபத்தி꞉, ததா2 பி4க்ஷாசர்யஸ்ய ச । யத்புநருக்தம் , வர்தமாநாபதே3ஶாத3ர்த2வாத3மாத்ரமிதி — ந, ஔது3ம்ப3ரயூபாதி3விதி4ஸமாநத்வாத3தோ3ஷ꞉ ॥ ‘व्युत्थाय भिक्षाचर्यं चरन्ति’ इत्यनेन पारिव्राज्यं विधीयते ; पारिव्राज्याश्रमे च यज्ञोपवीतादिसाधनानि विहितानि लिङ्गं च श्रुतिभिः स्मृतिभिश्च ; अतः तत् वर्जयित्वा अन्यस्माद्व्युत्थानम् एषणात्वेऽपीति चेत् — न, विज्ञानसमानकर्तृकात्पारिव्राज्यात् एषणाव्युत्थानलक्षणात् पारिव्राज्यान्तरोपपत्तेः ; यद्धि तत् एषणाभ्यो व्युत्थानलक्षणं पारिव्राज्यम् , तत् आत्मज्ञानाङ्गम् , आत्मज्ञानविरोध्येषणापरित्यागरूपत्वात् , अविद्याविषयत्वाच्चैषणायाः ; तद्व्यतिरेकेण च अस्ति आश्रमरूपं पारिव्राज्यं ब्रह्मलोकादिफलप्राप्तिसाधनम् , यद्विषयं यज्ञोपवीतादिसाधनविधानं लिङ्गविधानं च । न च एषणारूपसाधनोपादानस्य आश्रमधर्ममात्रेण पारिव्राज्यान्तरे विषये सम्भवति सति, सर्वोपनिषद्विहितस्य आत्मज्ञानस्य बाधनं युक्तम् , यज्ञोपवीताद्यविद्याविषयैषणारूपसाधनोपादित्सायां च अवश्यम् असाधनफलरूपस्य अशनायादिसंसारधर्मवर्जितस्य अहं ब्रह्मास्मीति विज्ञानं बाध्यते । न च तद्बाधनं युक्तम् , सर्वोपनिषदां तदर्थपरत्वात् । ‘भिक्षाचर्यं चरन्ति’ इत्येषणां ग्राहयन्ती श्रुतिः स्वयमेव बाधत इति चेत् — अथापि स्यादेषणाभ्यो व्युत्थानं विधाय पुनरेषणैकदेशं भिक्षाचर्यं ग्राहयन्ती तत्सम्बद्धमन्यदपि ग्राहयतीति चेत् — न, भिक्षाचर्यस्याप्रयोजकत्वात् — हुत्वोत्तरकालभक्षणवत् ; शेषप्रतिपत्तिकर्मत्वात् अप्रयोजकं हि तत् ; असंस्कारकत्वाच्च — भक्षणं पुरुषसंस्कारकमपि स्यात् , न तु भिक्षाचर्यम् ; नियमादृष्टस्यापि ब्रह्मविदः अनिष्टत्वात् । नियमादृष्टस्यानिष्टत्वे किं भिक्षाचर्येणेति चेत् — न, अन्यसाधनात् व्युत्थानस्य विहितत्वात् । तथापि किं तेनेति चेत् — यदि स्यात् , बाढम् अभ्युपगम्यते हि तत् । यानि पारिव्राज्येऽभिहितानि वचनानि ‘यज्ञोपवीत्येवाधीयीत’ (तै. आ. २ । १ । १) इत्यादीनि, तानि अविद्वत्पारिव्राज्यमात्रविषयाणीति परिहृतानि ; इतरथात्मज्ञानबाधः स्यादिति ह्युक्तम् ; ‘निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम् । अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः’ (मो. ध. २६३ । ३४) इति सर्वकर्माभावं दर्शयति स्मृतिः विदुषः — ‘विद्वांल्लिङ्गविवर्जितः’ ( ? ), ‘तस्मादलिङ्गो धर्मज्ञः’ (अश्व. ४६ । ५१) इति च । तस्मात् परमहंसपारिव्राज्यमेव व्युत्थानलक्षणं प्रतिपद्येत आत्मवित् सर्वकर्मसाधनपरित्यागरूपमिति ॥‘வ்யுத்தா2ய பி4க்ஷாசர்யம் சரந்தி’ இத்யநேந பாரிவ்ராஜ்யம் விதீ4யதே ; பாரிவ்ராஜ்யாஶ்ரமே ச யஜ்ஞோபவீதாதி3ஸாத4நாநி விஹிதாநி லிங்க3ம் ச ஶ்ருதிபி4꞉ ஸ்ம்ருதிபி4ஶ்ச ; அத꞉ தத் வர்ஜயித்வா அந்யஸ்மாத்3வ்யுத்தா2நம் ஏஷணாத்வே(அ)பீதி சேத் — ந, விஜ்ஞாநஸமாநகர்த்ருகாத்பாரிவ்ராஜ்யாத் ஏஷணாவ்யுத்தா2நலக்ஷணாத் பாரிவ்ராஜ்யாந்தரோபபத்தே꞉ ; யத்3தி4 தத் ஏஷணாப்4யோ வ்யுத்தா2நலக்ஷணம் பாரிவ்ராஜ்யம் , தத் ஆத்மஜ்ஞாநாங்க3ம் , ஆத்மஜ்ஞாநவிரோத்4யேஷணாபரித்யாக3ரூபத்வாத் , அவித்3யாவிஷயத்வாச்சைஷணாயா꞉ ; தத்3வ்யதிரேகேண ச அஸ்தி ஆஶ்ரமரூபம் பாரிவ்ராஜ்யம் ப்3ரஹ்மலோகாதி3ப2லப்ராப்திஸாத4நம் , யத்3விஷயம் யஜ்ஞோபவீதாதி3ஸாத4நவிதா4நம் லிங்க3விதா4நம் ச । ந ச ஏஷணாரூபஸாத4நோபாதா3நஸ்ய ஆஶ்ரமத4ர்மமாத்ரேண பாரிவ்ராஜ்யாந்தரே விஷயே ஸம்ப4வதி ஸதி, ஸர்வோபநிஷத்3விஹிதஸ்ய ஆத்மஜ்ஞாநஸ்ய பா3த4நம் யுக்தம் , யஜ்ஞோபவீதாத்3யவித்3யாவிஷயைஷணாரூபஸாத4நோபாதி3த்ஸாயாம் ச அவஶ்யம் அஸாத4நப2லரூபஸ்ய அஶநாயாதி3ஸம்ஸாரத4ர்மவர்ஜிதஸ்ய அஹம் ப்3ரஹ்மாஸ்மீதி விஜ்ஞாநம் பா3த்4யதே । ந ச தத்3பா3த4நம் யுக்தம் , ஸர்வோபநிஷதா3ம் தத3ர்த2பரத்வாத் । ‘பி4க்ஷாசர்யம் சரந்தி’ இத்யேஷணாம் க்3ராஹயந்தீ ஶ்ருதி꞉ ஸ்வயமேவ பா3த4த இதி சேத் — அதா2பி ஸ்யாதே3ஷணாப்4யோ வ்யுத்தா2நம் விதா4ய புநரேஷணைகதே3ஶம் பி4க்ஷாசர்யம் க்3ராஹயந்தீ தத்ஸம்ப3த்3த4மந்யத3பி க்3ராஹயதீதி சேத் — ந, பி4க்ஷாசர்யஸ்யாப்ரயோஜகத்வாத் — ஹுத்வோத்தரகாலப4க்ஷணவத் ; ஶேஷப்ரதிபத்திகர்மத்வாத் அப்ரயோஜகம் ஹி தத் ; அஸம்ஸ்காரகத்வாச்ச — ப4க்ஷணம் புருஷஸம்ஸ்காரகமபி ஸ்யாத் , ந து பி4க்ஷாசர்யம் ; நியமாத்3ருஷ்டஸ்யாபி ப்3ரஹ்மவித3꞉ அநிஷ்டத்வாத் । நியமாத்3ருஷ்டஸ்யாநிஷ்டத்வே கிம் பி4க்ஷாசர்யேணேதி சேத் — ந, அந்யஸாத4நாத் வ்யுத்தா2நஸ்ய விஹிதத்வாத் । ததா2பி கிம் தேநேதி சேத் — யதி3 ஸ்யாத் , பா3ட4ம் அப்4யுபக3ம்யதே ஹி தத் । யாநி பாரிவ்ராஜ்யே(அ)பி4ஹிதாநி வசநாநி ‘யஜ்ஞோபவீத்யேவாதீ4யீத’ (தை. ஆ. 2 । 1 । 1) இத்யாதீ3நி, தாநி அவித்3வத்பாரிவ்ராஜ்யமாத்ரவிஷயாணீதி பரிஹ்ருதாநி ; இதரதா2த்மஜ்ஞாநபா3த4꞉ ஸ்யாதி3தி ஹ்யுக்தம் ; ‘நிராஶிஷமநாரம்ப4ம் நிர்நமஸ்காரமஸ்துதிம் । அக்ஷீணம் க்ஷீணகர்மாணம் தம் தே3வா ப்3ராஹ்மணம் விது3꞉’ (மோ. த4. 263 । 34) இதி ஸர்வகர்மாபா4வம் த3ர்ஶயதி ஸ்ம்ருதி꞉ விது3ஷ꞉ — ‘வித்3வாம்ல்லிங்க3விவர்ஜித꞉’ ( ? ), ‘தஸ்மாத3லிங்கோ3 த4ர்மஜ்ஞ꞉’ (அஶ்வ. 46 । 51) இதி ச । தஸ்மாத் பரமஹம்ஸபாரிவ்ராஜ்யமேவ வ்யுத்தா2நலக்ஷணம் ப்ரதிபத்3யேத ஆத்மவித் ஸர்வகர்மஸாத4நபரித்யாக3ரூபமிதி ॥
यस्मात् पूर्वे ब्राह्मणा एतमात्मानम् असाधनफलस्वभावं विदित्वा सर्वस्मात् साधनफलस्वरूपात् एषणालक्षणात् व्युत्थाय भिक्षाचर्यं चरन्ति स्म, दृष्टादृष्टार्थं कर्म तत्साधनं च हित्वा — तस्मात् अद्यत्वेऽपि ब्राह्मणः ब्रह्मवित् , पाण्डित्यं पण्डितभावम् , एतदात्मविज्ञानं पाण्डित्यम् , तत् निर्विद्य निःशेषं विदित्वा, आत्मविज्ञानं निरवशेषं कृत्वेत्यर्थः — आचार्यत आगमतश्च एषणाभ्यो व्युत्थाय — एषणाव्युत्थानावसानमेव हि तत्पाण्डित्यम् , एषणातिरस्कारोद्भवत्वात् एषणाविरुद्धत्वात् ; एषणामतिरस्कृत्य न ह्यात्मविषयस्य पाण्डित्यस्योद्भव इति आत्मज्ञानेनैव विहितमेषणाव्युत्थानम् आत्मज्ञानसमानकर्तृकत्वाप्रत्ययोपादानलिङ्गश्रुत्या दृढीकृतम् । तस्मात् एषणाभ्यो व्युत्थाय ज्ञानबलभावेन बाल्येन तिष्ठासेत् स्थातुमिच्छेत् ; साधनफलाश्रयणं हि बलम् इतरेषामनात्मविदाम् ; तद्बलं हित्वा विद्वान् असाधनफलस्वरूपात्मविज्ञानमेव बलं तद्भावमेव केवलम् आश्रयेत् , तदाश्रयणे हि करणानि एषणाविषये एनं हृत्वा स्थापयितुं नोत्सहन्ते ; ज्ञानबलहीनं हि मूढं दृष्टादृष्टविषयायामेषणायामेव एनं करणानि नियोजयन्ति ; बलं नाम आत्मविद्यया अशेषविषयदृष्टितिरस्करणम् ; अतः तद्भावेन बाल्येन तिष्ठासेत् , तथा ‘आत्मना विन्दते वीर्यम्’ (के. उ. २ । ४) इति श्रुत्यन्तरात् , ‘नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः’ (मु. उ. ३ । २ । ४) इति च । बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्य निःशेषं कृत्वा अथ मननान्मुनिः योगी भवति ; एतावद्धि ब्राह्मणेन कर्तव्यम् , यदुत सर्वानात्मप्रत्ययतिरस्करणम् ; एतत्कृत्वा कृतकृत्यो योगी भवति । अमौनं च आत्मज्ञानानात्मप्रत्ययतिरस्कारौ पाण्डित्यबाल्यसंज्ञकौ निःशेषं कृत्वा, मौनं नाम अनात्मप्रत्ययतिरस्करणस्य पर्यवसानं फलम् — तच्च निर्विद्य अथ ब्राह्मणः कृतकृत्यो भवति — ब्रह्मैव सर्वमिति प्रत्यय उपजायते । स ब्राह्मणः कृतकृत्यः, अतो ब्राह्मणः ; निरुपचरितं हि तदा तस्य ब्राह्मण्यं प्राप्तम् ; अत आह — स ब्राह्मणः केन स्यात् केन चरणेन भवेत् ? येन स्यात् — येन चरणेन भवेत् , तेन ईदृश एवायम् — येन केनचित् चरणेन स्यात् , तेन ईदृश एव उक्तलक्षण एव ब्राह्मणो भवति ; येन केनचिच्चरणेनेति स्तुत्यर्थम् — येयं ब्राह्मण्यावस्था सेयं स्तूयते, न तु चरणेऽनादरः । अतः एतस्माद्ब्राह्मण्यावस्थानात् अशनायाद्यतीतात्मस्वरूपात् नित्यतृप्तात् , अन्यत् अविद्याविषयमेषणालक्षणं वस्त्वन्तरम् , आर्तम् विनाशि आर्तिपरिगृहीतं स्वप्नमायामरीच्युदकसमम् असारम् , आत्मैव एकः केवलो नित्यमुक्त इति । ततो ह कहोलः कौषीतकेयः उपरराम ॥யஸ்மாத் பூர்வே ப்3ராஹ்மணா ஏதமாத்மாநம் அஸாத4நப2லஸ்வபா4வம் விதி3த்வா ஸர்வஸ்மாத் ஸாத4நப2லஸ்வரூபாத் ஏஷணாலக்ஷணாத் வ்யுத்தா2ய பி4க்ஷாசர்யம் சரந்தி ஸ்ம, த்3ருஷ்டாத்3ருஷ்டார்த2ம் கர்ம தத்ஸாத4நம் ச ஹித்வா — தஸ்மாத் அத்3யத்வே(அ)பி ப்3ராஹ்மண꞉ ப்3ரஹ்மவித் , பாண்டி3த்யம் பண்டி3தபா4வம் , ஏததா3த்மவிஜ்ஞாநம் பாண்டி3த்யம் , தத் நிர்வித்3ய நி꞉ஶேஷம் விதி3த்வா, ஆத்மவிஜ்ஞாநம் நிரவஶேஷம் க்ருத்வேத்யர்த2꞉ — ஆசார்யத ஆக3மதஶ்ச ஏஷணாப்4யோ வ்யுத்தா2ய — ஏஷணாவ்யுத்தா2நாவஸாநமேவ ஹி தத்பாண்டி3த்யம் , ஏஷணாதிரஸ்காரோத்3ப4வத்வாத் ஏஷணாவிருத்3த4த்வாத் ; ஏஷணாமதிரஸ்க்ருத்ய ந ஹ்யாத்மவிஷயஸ்ய பாண்டி3த்யஸ்யோத்3ப4வ இதி ஆத்மஜ்ஞாநேநைவ விஹிதமேஷணாவ்யுத்தா2நம் ஆத்மஜ்ஞாநஸமாநகர்த்ருகத்வாப்ரத்யயோபாதா3நலிங்க3ஶ்ருத்யா த்3ருடீ4க்ருதம் । தஸ்மாத் ஏஷணாப்4யோ வ்யுத்தா2ய ஜ்ஞாநப3லபா4வேந பா3ல்யேந திஷ்டா2ஸேத் ஸ்தா2துமிச்சே2த் ; ஸாத4நப2லாஶ்ரயணம் ஹி ப3லம் இதரேஷாமநாத்மவிதா3ம் ; தத்3ப3லம் ஹித்வா வித்3வாந் அஸாத4நப2லஸ்வரூபாத்மவிஜ்ஞாநமேவ ப3லம் தத்3பா4வமேவ கேவலம் ஆஶ்ரயேத் , ததா3ஶ்ரயணே ஹி கரணாநி ஏஷணாவிஷயே ஏநம் ஹ்ருத்வா ஸ்தா2பயிதும் நோத்ஸஹந்தே ; ஜ்ஞாநப3லஹீநம் ஹி மூட4ம் த்3ருஷ்டாத்3ருஷ்டவிஷயாயாமேஷணாயாமேவ ஏநம் கரணாநி நியோஜயந்தி ; ப3லம் நாம ஆத்மவித்3யயா அஶேஷவிஷயத்3ருஷ்டிதிரஸ்கரணம் ; அத꞉ தத்3பா4வேந பா3ல்யேந திஷ்டா2ஸேத் , ததா2 ‘ஆத்மநா விந்த3தே வீர்யம்’ (கே. உ. 2 । 4) இதி ஶ்ருத்யந்தராத் , ‘நாயமாத்மா ப3லஹீநேந லப்4ய꞉’ (மு. உ. 3 । 2 । 4) இதி ச । பா3ல்யம் ச பாண்டி3த்யம் ச நிர்வித்3ய நி꞉ஶேஷம் க்ருத்வா அத2 மநநாந்முநி꞉ யோகீ3 ப4வதி ; ஏதாவத்3தி4 ப்3ராஹ்மணேந கர்தவ்யம் , யது3த ஸர்வாநாத்மப்ரத்யயதிரஸ்கரணம் ; ஏதத்க்ருத்வா க்ருதக்ருத்யோ யோகீ3 ப4வதி । அமௌநம் ச ஆத்மஜ்ஞாநாநாத்மப்ரத்யயதிரஸ்காரௌ பாண்டி3த்யபா3ல்யஸம்ஜ்ஞகௌ நி꞉ஶேஷம் க்ருத்வா, மௌநம் நாம அநாத்மப்ரத்யயதிரஸ்கரணஸ்ய பர்யவஸாநம் ப2லம் — தச்ச நிர்வித்3ய அத2 ப்3ராஹ்மண꞉ க்ருதக்ருத்யோ ப4வதி — ப்3ரஹ்மைவ ஸர்வமிதி ப்ரத்யய உபஜாயதே । ஸ ப்3ராஹ்மண꞉ க்ருதக்ருத்ய꞉, அதோ ப்3ராஹ்மண꞉ ; நிருபசரிதம் ஹி ததா3 தஸ்ய ப்3ராஹ்மண்யம் ப்ராப்தம் ; அத ஆஹ — ஸ ப்3ராஹ்மண꞉ கேந ஸ்யாத் கேந சரணேந ப4வேத் ? யேந ஸ்யாத் — யேந சரணேந ப4வேத் , தேந ஈத்3ருஶ ஏவாயம் — யேந கேநசித் சரணேந ஸ்யாத் , தேந ஈத்3ருஶ ஏவ உக்தலக்ஷண ஏவ ப்3ராஹ்மணோ ப4வதி ; யேந கேநசிச்சரணேநேதி ஸ்துத்யர்த2ம் — யேயம் ப்3ராஹ்மண்யாவஸ்தா2 ஸேயம் ஸ்தூயதே, ந து சரணே(அ)நாத3ர꞉ । அத꞉ ஏதஸ்மாத்3ப்3ராஹ்மண்யாவஸ்தா2நாத் அஶநாயாத்3யதீதாத்மஸ்வரூபாத் நித்யத்ருப்தாத் , அந்யத் அவித்3யாவிஷயமேஷணாலக்ஷணம் வஸ்த்வந்தரம் , ஆர்தம் விநாஶி ஆர்திபரிக்3ருஹீதம் ஸ்வப்நமாயாமரீச்யுத3கஸமம் அஸாரம் , ஆத்மைவ ஏக꞉ கேவலோ நித்யமுக்த இதி । ததோ ஹ கஹோல꞉ கௌஷீதகேய꞉ உபரராம ॥ இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.