पञ्चशत् 1 #
सर्व॑स्य प्रति॒शीव॑री॒ भूमि॑स्त्वो॒पस्थ॒ आऽधि॑त । स्यो॒नाऽस्मै॑ सु॒षदा॑ भव॒ यच्छा᳚ऽस्मै शर्म॑ स॒प्रथाः᳚ ॥ उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ऽसीन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिन॑ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिने᳚ ॥
पदपाठः (Word-by-word)
सर्व॑स्य । प्र॒ति॒शीव॒रीति॑ प्रति - शीव॑री । भूमिः॑ । त्वा॒ । उ॒पस्थ॒ इत्यु॒प - स्थे॒ । एति॑ । अ॒धि॒त॒ ॥ स्यो॒ना । अ॒स्मै॒ । सु॒षदेति॑ सु - सदा᳚ । भ॒व॒ । यच्छ॑ । अ॒स्मै॒ । शर्म॑ । स॒प्रथा॒ इति॑ स-प्रथाः᳚ ॥ उ॒प॒या॒मगृ॑हीत॒ इत्यु॑पया॒म - गृ॒ही॒तः॒ । अ॒सि॒ । इन्द्रा॑य । त्वा॒ । षो॒ड॒शिने᳚ । ए॒षः । ते॒ । योनिः॑ । इन्द्रा॑य । त्वा॒ । षो॒ड॒शिने᳚ ॥
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
Sāyaṇa comments on this anuvāka together with others; the commentary is on TS 1.4.29. (अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके एकोनत्रिंशत्रिंशैकत्रिंशद्वात्रिंशत्रयस्त्रिंशचतु–स्त्रिंशपञ्चत्रिंशषट्त्रिंशानुवाकाः)
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 अतः परं षोडशिग्रहणमन्त्राः पूर्वैस्सह विकल्प्यन्ते । तत्र प्रथमा - सर्वस्येत्यनुष्टुप् ॥ सर्वस्य भूतजातस्य प्रतिशविरी प्रत्येकंसुखेन शयनाधिकरणभूता । शेतेरौणादिके क्वरच्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । यद्वा - शयानस्य सर्वभूतजातस्य प्रतिशयनं प्रतिमुखं शयनं बालस्य जननीव करोतीति प्रतिशीवरी । 'अन्येभ्योपि दृश्यते' इति क्वनिप्, 'वनोरच' इति ङीब्रेफौ । हे इन्द्र इर्दृशी भूमिस्त्वामुपस्थे आधित आदधातु स्थापयतु । हे भूमे या त्वमसि अस्मै इन्द्राय यजमानाय वा स्योना सुखा सुषदा सुखासनभूता च भव । किञ्च - अस्मै शर्म शरणं सुखं वा यच्छ देहि । सप्रथाः सर्वत्र प्रथिता विस्तीर्णा । छान्दसस्सवर्स्य सभावः । प्रथया सहितेति वा । बहुव्रीहौ 'परादिश्छन्दसि बहुलम्' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् ॥
2 -3ग्रहणसादने उक्ते ॥
इति चतुर्थे चतुस्त्रिंशोनुवाकः ॥