अद्वैतभारती

मूलमात्रम् · The Advaitabharati files do not have this passage yet; the Sanskrit is from Advaita Sharada, and there is no translation.

अवतरणिकाஅவதரணிகா · Śaṅkara leading into the mantra; the mantra follows.

संस्कृतम्
தமிழ்
तत्कथमिति उच्यते —தத்கத2மிதி உச்யதே —
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
मन्त्रः २०மந்த்ர꞉ 20 / २०20

स यथोर्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेद्यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ॥ २० ॥ஸ யதோ2ர்ணநாபி4ஸ்தந்துநோச்சரேத்3யதா2க்3நே꞉ க்ஷுத்3ரா விஸ்பு2லிங்கா3 வ்யுச்சரந்த்யேவமேவாஸ்மாதா3த்மந꞉ ஸர்வே ப்ராணா꞉ ஸர்வே லோகா꞉ ஸர்வே தே3வா꞉ ஸர்வாணி பூ4தாநி வ்யுச்சரந்தி தஸ்யோபநிஷத்ஸத்யஸ்ய ஸத்யமிதி ப்ராணா வை ஸத்யம் தேஷாமேஷ ஸத்யம் ॥ 20 ॥

தமிழ்இம்மந்திரத்தின் தமிழ்ப் பொருள் மூலத்தில் இல்லை.
संस्कृतम्
தமிழ்
तत्र दृष्टान्तः — स यथा लोके ऊर्णनाभिः लूताकीट एक एव प्रसिद्धः सन् स्वात्माप्रविभक्तेन तन्तुना उच्चरेत् उद्गच्छेत् ; न चास्ति तस्योद्गमने स्वतोऽतिरिक्तं कारकान्तरम् — यथा च एकरूपादेकस्मादग्नेः क्षुद्रा अल्पाः विस्फुलिङ्गाः त्रुटयः अग्न्यवयवाः व्युच्चरन्ति विविधं नाना वा उच्चरन्ति — यथा इमौ दृष्टान्तौ कारकभेदाभावेऽपि प्रवृत्तिं दर्शयतः, प्राक्प्रवृत्तेश्च स्वभावत एकत्वम् — एवमेव अस्मात् आत्मनो विज्ञानमयस्य प्राक्प्रतिबोधात् यत्स्वरूपं तस्मादित्यर्थः, सर्वे प्राणा वागादयः, सर्वे लोका भूरादयः सर्वाणि कर्मफलानि, सर्वे देवाः प्राणलोकाधिष्ठातारः अग्न्यादयः सर्वाणि भूतानि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानि प्राणिजातानि, सर्व एव आत्मान इत्यस्मिन्पाठे उपाधिसम्पर्कजनितप्रबुध्यमानविशेषात्मान इत्यर्थः, व्युच्चरन्ति । यस्मादात्मनः स्थावरजङ्गमं जगदिदम् अग्निविस्फुलिङ्गवत् व्युच्चरत्यनिशम् , यस्मिन्नेव च प्रलीयते जलबुद्बुदवत् , यदात्मकं च वर्तते स्थितिकाले, तस्य अस्य आत्मनो ब्रह्मणः, उपनिषत् — उप समीपं निगमयतीति अभिधायकः शब्द उपनिषदित्युच्यते — शास्त्रप्रामाण्यादेतच्छब्दगतो विशेषोऽवसीयते उपनिगमयितृत्वं नाम ; कासावुपनिषदित्याह — सत्यस्य सत्यमिति ; सा हि सर्वत्र चोपनिषत् अलौकिकार्थत्वाद्दुर्विज्ञेयार्थेति तदर्थमाचष्टे — प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यमिति । एतस्यैव वाक्यस्य व्याख्यानाय उत्तरं ब्राह्मणद्वयं भविष्यति ॥தத்ர த்3ருஷ்டாந்த꞉ — ஸ யதா2 லோகே ஊர்ணநாபி4꞉ லூதாகீட ஏக ஏவ ப்ரஸித்3த4꞉ ஸந் ஸ்வாத்மாப்ரவிப4க்தேந தந்துநா உச்சரேத் உத்3க3ச்சே2த் ; ந சாஸ்தி தஸ்யோத்3க3மநே ஸ்வதோ(அ)திரிக்தம் காரகாந்தரம் — யதா2 ச ஏகரூபாதே3கஸ்மாத3க்3நே꞉ க்ஷுத்3ரா அல்பா꞉ விஸ்பு2லிங்கா3꞉ த்ருடய꞉ அக்3ந்யவயவா꞉ வ்யுச்சரந்தி விவித4ம் நாநா வா உச்சரந்தி — யதா2 இமௌ த்3ருஷ்டாந்தௌ காரகபே4தா3பா4வே(அ)பி ப்ரவ்ருத்திம் த3ர்ஶயத꞉, ப்ராக்ப்ரவ்ருத்தேஶ்ச ஸ்வபா4வத ஏகத்வம் — ஏவமேவ அஸ்மாத் ஆத்மநோ விஜ்ஞாநமயஸ்ய ப்ராக்ப்ரதிபோ3தா4த் யத்ஸ்வரூபம் தஸ்மாதி3த்யர்த2꞉, ஸர்வே ப்ராணா வாகா3த3ய꞉, ஸர்வே லோகா பூ4ராத3ய꞉ ஸர்வாணி கர்மப2லாநி, ஸர்வே தே3வா꞉ ப்ராணலோகாதி4ஷ்டா2தார꞉ அக்3ந்யாத3ய꞉ ஸர்வாணி பூ4தாநி ப்3ரஹ்மாதி3ஸ்தம்ப3பர்யந்தாநி ப்ராணிஜாதாநி, ஸர்வ ஏவ ஆத்மாந இத்யஸ்மிந்பாடே2 உபாதி4ஸம்பர்கஜநிதப்ரபு3த்4யமாநவிஶேஷாத்மாந இத்யர்த2꞉, வ்யுச்சரந்தி । யஸ்மாதா3த்மந꞉ ஸ்தா2வரஜங்க3மம் ஜக3தி3த3ம் அக்3நிவிஸ்பு2லிங்க3வத் வ்யுச்சரத்யநிஶம் , யஸ்மிந்நேவ ச ப்ரலீயதே ஜலபு3த்3பு3த3வத் , யதா3த்மகம் ச வர்ததே ஸ்தி2திகாலே, தஸ்ய அஸ்ய ஆத்மநோ ப்3ரஹ்மண꞉, உபநிஷத் — உப ஸமீபம் நிக3மயதீதி அபி4தா4யக꞉ ஶப்3த3 உபநிஷதி3த்யுச்யதே — ஶாஸ்த்ரப்ராமாண்யாதே3தச்ச2ப்3த3க3தோ விஶேஷோ(அ)வஸீயதே உபநிக3மயித்ருத்வம் நாம ; காஸாவுபநிஷதி3த்யாஹ — ஸத்யஸ்ய ஸத்யமிதி ; ஸா ஹி ஸர்வத்ர சோபநிஷத் அலௌகிகார்த2த்வாத்3து3ர்விஜ்ஞேயார்தே2தி தத3ர்த2மாசஷ்டே — ப்ராணா வை ஸத்யம் தேஷாமேஷ ஸத்யமிதி । ஏதஸ்யைவ வாக்யஸ்ய வ்யாக்2யாநாய உத்தரம் ப்3ராஹ்மணத்3வயம் ப4விஷ்யதி ॥
भवतु तावत् उपनिषद्व्याख्यानाय उत्तरं ब्राह्मणद्वयम् ; तस्योपनिषदित्युक्तम् ; तत्र न जानीमः — किं प्रकृतस्य आत्मनो विज्ञानमयस्य पाणिपेषणोत्थितस्य संसारिणः शब्दादिभुज इयमुपनिषत् , आहोस्वित् संसारिणः कस्यचित् ; किञ्चातः ? यदि संसारिणः तदा संसार्येव विज्ञेयः, तद्विज्ञानादेव सर्वप्राप्तिः, स एव ब्रह्मशब्दवाच्यः तद्विद्यैव ब्रह्मविद्येति ; अथ असंसारिणः, तदा तद्विषया विद्या ब्रह्मविद्या, तस्माच्च ब्रह्मविज्ञानात्सर्वभावापत्तिः ; सर्वमेतच्छास्त्रप्रामाण्याद्भविष्यति ; किन्तु अस्मिन्पक्षे ‘आत्मेत्येवोपासीत’ (बृ. उ. १ । ४ । ७) ‘आत्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मि —’ (बृ. उ. १ । ४ । १०) इति परब्रह्मैकत्वप्रतिपादिकाः श्रुतयः कुप्येरन् , संसारिणश्च अन्यस्याभावे उपदेशानर्थक्यात् । यत एवं पण्डितानामप्येतन्महामोहस्थानम् अनुक्तप्रतिवचनप्रश्नविषयम् , अतो यथाशक्ति ब्रह्मविद्याप्रतिपादकवाक्येषु ब्रह्म विजिज्ञासूनां बुद्धिव्युत्पादनाय विचारयिष्यामः ॥ப4வது தாவத் உபநிஷத்3வ்யாக்2யாநாய உத்தரம் ப்3ராஹ்மணத்3வயம் ; தஸ்யோபநிஷதி3த்யுக்தம் ; தத்ர ந ஜாநீம꞉ — கிம் ப்ரக்ருதஸ்ய ஆத்மநோ விஜ்ஞாநமயஸ்ய பாணிபேஷணோத்தி2தஸ்ய ஸம்ஸாரிண꞉ ஶப்3தா3தி3பு4ஜ இயமுபநிஷத் , ஆஹோஸ்வித் ஸம்ஸாரிண꞉ கஸ்யசித் ; கிஞ்சாத꞉ ? யதி3 ஸம்ஸாரிண꞉ ததா3 ஸம்ஸார்யேவ விஜ்ஞேய꞉, தத்3விஜ்ஞாநாதே3வ ஸர்வப்ராப்தி꞉, ஸ ஏவ ப்3ரஹ்மஶப்3த3வாச்ய꞉ தத்3வித்3யைவ ப்3ரஹ்மவித்3யேதி ; அத2 அஸம்ஸாரிண꞉, ததா3 தத்3விஷயா வித்3யா ப்3ரஹ்மவித்3யா, தஸ்மாச்ச ப்3ரஹ்மவிஜ்ஞாநாத்ஸர்வபா4வாபத்தி꞉ ; ஸர்வமேதச்சா2ஸ்த்ரப்ராமாண்யாத்3ப4விஷ்யதி ; கிந்து அஸ்மிந்பக்ஷே ‘ஆத்மேத்யேவோபாஸீத’ (ப்3ரு. உ. 1 । 4 । 7) ‘ஆத்மாநமேவாவேத3ஹம் ப்3ரஹ்மாஸ்மி —’ (ப்3ரு. உ. 1 । 4 । 10) இதி பரப்3ரஹ்மைகத்வப்ரதிபாதி3கா꞉ ஶ்ருதய꞉ குப்யேரந் , ஸம்ஸாரிணஶ்ச அந்யஸ்யாபா4வே உபதே3ஶாநர்த2க்யாத் । யத ஏவம் பண்டி3தாநாமப்யேதந்மஹாமோஹஸ்தா2நம் அநுக்தப்ரதிவசநப்ரஶ்நவிஷயம் , அதோ யதா2ஶக்தி ப்3ரஹ்மவித்3யாப்ரதிபாத3கவாக்யேஷு ப்3ரஹ்ம விஜிஜ்ஞாஸூநாம் பு3த்3தி4வ்யுத்பாத3நாய விசாரயிஷ்யாம꞉ ॥
न तावत् असंसारी परः — पाणिपेषणप्रतिबोधितात् शब्दादिभुजः अवस्थान्तरविशिष्टात् उत्पत्तिश्रुतेः ; न प्रशासिता अशनायादिवर्जितः परो विद्यते ; कस्मात् ? यस्मात् ‘ब्रह्म ज्ञपयिष्यामि’ (बृ. उ. २ । १ । १५) इति प्रतिज्ञाय, सुप्तं पुरुषं पाणिपेष बोधयित्वा, तं शब्दादिभोक्तृत्वविशिष्टं दर्शयित्वा, तस्यैव स्वप्नद्वारेण सुषुप्त्याख्यमवस्थान्तरमुन्नीय, तस्मादेव आत्मनः सुषुप्त्यवस्थाविशिष्टात् अग्निविस्फुलिङ्गोर्णनाभिदृष्टान्ताभ्याम् उत्पत्तिं दर्शयति श्रुतिः — ‘एवमेवास्मात्’ इत्यादिना ; न चान्यो जगदुत्पत्तिकारणमन्तराले श्रुतोऽस्ति ; विज्ञानमयस्यैव हि प्रकरणम् । समानप्रकरणे च श्रुत्यन्तरे कौषीतकिनाम् आदित्यादिपुरुषान्प्रस्तुत्य ‘स होवाच यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य चैतत्कर्म स वै वेदितव्यः’ (कौ. उ. ४ । १९) इति प्रबुद्धस्यैव विज्ञानमयस्य वेदितव्यतां दर्शयति, नार्थान्तरस्य । तथा च ‘आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति’ (बृ. उ. २ । ४ । ५) इत्युक्त्वा, य एव आत्मा प्रियः प्रसिद्धः तस्यैव द्रष्टव्यश्रोतव्यमन्तव्यनिदिध्यासितव्यतां दर्शयति । तथा च विद्योपन्यासकाले ‘आत्मेत्येवोपासीत’ (बृ. उ. १ । ४ । ७) ‘तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्’ (बृ. उ. १ । ४ । ८) ‘तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मि - ’ (बृ. उ. १ । ४ । १०) इत्येवमादिवाक्यानामानुलोम्यं स्यात् पराभावे । वक्ष्यति च — ‘आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः’ (बृ. उ. ४ । ४ । १२) इति । सर्ववेदान्तेषु च प्रत्यगात्मवेद्यतैव प्रदर्श्यते — अहमिति, न बहिर्वेद्यता शब्दादिवत् प्रदर्श्यते असौ ब्रह्मेति । तथा कौषीतकिनामेव ‘न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्’ (कौ. उ. ३ । ८) इत्यादिना वागादिकरणैर्व्यावृत्तस्य कर्तुरेव वेदितव्यतां दर्शयति । अवस्थान्तरविशिष्टोऽसंसारीति चेत् — अथापि स्यात् , यो जागरिते शब्दादिभुक् विज्ञानमयः, स एव सुषुप्ताख्यमवस्थान्तरं गतः असंसारी परः प्रशासिता अन्यः स्यादिति चेत् — न, अदृष्टत्वात् । न ह्येवंधर्मकः पदार्थो दृष्टः अन्यत्र वैनाशिकसिद्धान्तात् । न हि लोके गौः तिष्ठन् गच्छन्वा गौर्भवति, शयानस्तु अश्वादिजात्यन्तरमिति । न्यायाच्च — यद्धर्मको यः पदार्थः प्रमाणेनावगतो भवति, स देशकालावस्थान्तरेष्वपि तद्धर्मक एव भवति ; स चेत् तद्धर्मकत्वं व्यभिचरति, सर्वः प्रमाणव्यवहारो लुप्येत । तथा च न्यायविदः साङ्ख्यमीमांसकादय असंसारिण अभावं युक्तिशतैः प्रतिपादयन्ति । संसारिणोऽपि जगदुत्पत्तिस्थितिलयक्रियाकर्तृत्वविज्ञानस्याभावात् अयुक्तमिति चेत् — यत् महता प्रपञ्चेन स्थापितं भवता, शब्दादिभुक् संसार्येव अवस्थान्तरविशिष्टो जगत इह कर्तेति — तदसत् ; यतो जगदुत्पत्तिस्थितिलयक्रियाकर्तृत्वविज्ञानशक्तिसाधनाभावः सर्वलोकप्रत्यक्षः संसारिणः ; स कथम् अस्मदादिः संसारी मनसापि चिन्तयितुमशक्यं पृथिव्यादिविन्यासविशिष्टं जगत् निर्मिनुयात् अतोऽयुक्तमिति चेत् — न, शास्त्रात् ; शास्त्रं संसारिणः ‘एवमेवास्मादात्मनः’ इति जगदुत्पत्त्यादि दर्शयति ; तस्मात् सर्वं श्रद्धेयमिति स्यादयम् एकः पक्षः ॥ந தாவத் அஸம்ஸாரீ பர꞉ — பாணிபேஷணப்ரதிபோ3தி4தாத் ஶப்3தா3தி3பு4ஜ꞉ அவஸ்தா2ந்தரவிஶிஷ்டாத் உத்பத்திஶ்ருதே꞉ ; ந ப்ரஶாஸிதா அஶநாயாதி3வர்ஜித꞉ பரோ வித்3யதே ; கஸ்மாத் ? யஸ்மாத் ‘ப்3ரஹ்ம ஜ்ஞபயிஷ்யாமி’ (ப்3ரு. உ. 2 । 1 । 15) இதி ப்ரதிஜ்ஞாய, ஸுப்தம் புருஷம் பாணிபேஷ போ3த4யித்வா, தம் ஶப்3தா3தி3போ4க்த்ருத்வவிஶிஷ்டம் த3ர்ஶயித்வா, தஸ்யைவ ஸ்வப்நத்3வாரேண ஸுஷுப்த்யாக்2யமவஸ்தா2ந்தரமுந்நீய, தஸ்மாதே3வ ஆத்மந꞉ ஸுஷுப்த்யவஸ்தா2விஶிஷ்டாத் அக்3நிவிஸ்பு2லிங்கோ3ர்ணநாபி4த்3ருஷ்டாந்தாப்4யாம் உத்பத்திம் த3ர்ஶயதி ஶ்ருதி꞉ — ‘ஏவமேவாஸ்மாத்’ இத்யாதி3நா ; ந சாந்யோ ஜக3து3த்பத்திகாரணமந்தராலே ஶ்ருதோ(அ)ஸ்தி ; விஜ்ஞாநமயஸ்யைவ ஹி ப்ரகரணம் । ஸமாநப்ரகரணே ச ஶ்ருத்யந்தரே கௌஷீதகிநாம் ஆதி3த்யாதி3புருஷாந்ப்ரஸ்துத்ய ‘ஸ ஹோவாச யோ வை பா3லாக ஏதேஷாம் புருஷாணாம் கர்தா யஸ்ய சைதத்கர்ம ஸ வை வேதி3தவ்ய꞉’ (கௌ. உ. 4 । 19) இதி ப்ரபு3த்3த4ஸ்யைவ விஜ்ஞாநமயஸ்ய வேதி3தவ்யதாம் த3ர்ஶயதி, நார்தா2ந்தரஸ்ய । ததா2 ச ‘ஆத்மநஸ்து காமாய ஸர்வம் ப்ரியம் ப4வதி’ (ப்3ரு. உ. 2 । 4 । 5) இத்யுக்த்வா, ய ஏவ ஆத்மா ப்ரிய꞉ ப்ரஸித்3த4꞉ தஸ்யைவ த்3ரஷ்டவ்யஶ்ரோதவ்யமந்தவ்யநிதி3த்4யாஸிதவ்யதாம் த3ர்ஶயதி । ததா2 ச வித்3யோபந்யாஸகாலே ‘ஆத்மேத்யேவோபாஸீத’ (ப்3ரு. உ. 1 । 4 । 7) ‘ததே3தத்ப்ரேய꞉ புத்ராத்ப்ரேயோ வித்தாத்’ (ப்3ரு. உ. 1 । 4 । 8) ‘ததா3த்மாநமேவாவேத3ஹம் ப்3ரஹ்மாஸ்மி - ’ (ப்3ரு. உ. 1 । 4 । 10) இத்யேவமாதி3வாக்யாநாமாநுலோம்யம் ஸ்யாத் பராபா4வே । வக்ஷ்யதி ச — ‘ஆத்மாநம் சேத்3விஜாநீயாத3யமஸ்மீதி பூருஷ꞉’ (ப்3ரு. உ. 4 । 4 । 12) இதி । ஸர்வவேதா3ந்தேஷு ச ப்ரத்யகா3த்மவேத்3யதைவ ப்ரத3ர்ஶ்யதே — அஹமிதி, ந ப3ஹிர்வேத்3யதா ஶப்3தா3தி3வத் ப்ரத3ர்ஶ்யதே அஸௌ ப்3ரஹ்மேதி । ததா2 கௌஷீதகிநாமேவ ‘ந வாசம் விஜிஜ்ஞாஸீத வக்தாரம் வித்3யாத்’ (கௌ. உ. 3 । 8) இத்யாதி3நா வாகா3தி3கரணைர்வ்யாவ்ருத்தஸ்ய கர்துரேவ வேதி3தவ்யதாம் த3ர்ஶயதி । அவஸ்தா2ந்தரவிஶிஷ்டோ(அ)ஸம்ஸாரீதி சேத் — அதா2பி ஸ்யாத் , யோ ஜாக3ரிதே ஶப்3தா3தி3பு4க் விஜ்ஞாநமய꞉, ஸ ஏவ ஸுஷுப்தாக்2யமவஸ்தா2ந்தரம் க3த꞉ அஸம்ஸாரீ பர꞉ ப்ரஶாஸிதா அந்ய꞉ ஸ்யாதி3தி சேத் — ந, அத்3ருஷ்டத்வாத் । ந ஹ்யேவம்த4ர்மக꞉ பதா3ர்தோ2 த்3ருஷ்ட꞉ அந்யத்ர வைநாஶிகஸித்3தா4ந்தாத் । ந ஹி லோகே கௌ3꞉ திஷ்ட2ந் க3ச்ச2ந்வா கௌ3ர்ப4வதி, ஶயாநஸ்து அஶ்வாதி3ஜாத்யந்தரமிதி । ந்யாயாச்ச — யத்3த4ர்மகோ ய꞉ பதா3ர்த2꞉ ப்ரமாணேநாவக3தோ ப4வதி, ஸ தே3ஶகாலாவஸ்தா2ந்தரேஷ்வபி தத்3த4ர்மக ஏவ ப4வதி ; ஸ சேத் தத்3த4ர்மகத்வம் வ்யபி4சரதி, ஸர்வ꞉ ப்ரமாணவ்யவஹாரோ லுப்யேத । ததா2 ச ந்யாயவித3꞉ ஸாங்க்2யமீமாம்ஸகாத3ய அஸம்ஸாரிண அபா4வம் யுக்திஶதை꞉ ப்ரதிபாத3யந்தி । ஸம்ஸாரிணோ(அ)பி ஜக3து3த்பத்திஸ்தி2திலயக்ரியாகர்த்ருத்வவிஜ்ஞாநஸ்யாபா4வாத் அயுக்தமிதி சேத் — யத் மஹதா ப்ரபஞ்சேந ஸ்தா2பிதம் ப4வதா, ஶப்3தா3தி3பு4க் ஸம்ஸார்யேவ அவஸ்தா2ந்தரவிஶிஷ்டோ ஜக3த இஹ கர்தேதி — தத3ஸத் ; யதோ ஜக3து3த்பத்திஸ்தி2திலயக்ரியாகர்த்ருத்வவிஜ்ஞாநஶக்திஸாத4நாபா4வ꞉ ஸர்வலோகப்ரத்யக்ஷ꞉ ஸம்ஸாரிண꞉ ; ஸ கத2ம் அஸ்மதா3தி3꞉ ஸம்ஸாரீ மநஸாபி சிந்தயிதுமஶக்யம் ப்ருதி2வ்யாதி3விந்யாஸவிஶிஷ்டம் ஜக3த் நிர்மிநுயாத் அதோ(அ)யுக்தமிதி சேத் — ந, ஶாஸ்த்ராத் ; ஶாஸ்த்ரம் ஸம்ஸாரிண꞉ ‘ஏவமேவாஸ்மாதா3த்மந꞉’ இதி ஜக3து3த்பத்த்யாதி3 த3ர்ஶயதி ; தஸ்மாத் ஸர்வம் ஶ்ரத்3தே4யமிதி ஸ்யாத3யம் ஏக꞉ பக்ஷ꞉ ॥
‘यः सर्वज्ञः सर्ववित्’ (मु. उ. १ । १ । ९), (मु. उ. २ । २ । ७) ‘योऽशनायापिपासे अत्येति’ (बृ. उ. ३ । ५ । १) ‘असङ्गो न हि सज्जते’ (बृ. उ. ३ । ९ । २६) ‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने’ (बृ. उ. ३ । ८ । ९) ‘यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् — अन्तर्याम्यमृतः’ (बृ. उ. ३ । ७ । १५) ‘स यस्तान्पुरुषान्निरुह्यात्यक्रामत्’ (बृ. उ. ३ । ९ । २६) ‘स वा एष महानज आत्मा’ (बृ. उ. ४ । ४ । २२) ‘एष सेतुर्विधरणः’ (बृ. उ. ४ । ४ । २२) ‘सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः’ (बृ. उ. ४ । ४ । २२) ‘य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युः’ (छा. उ. ८ । ७ । १), (छा. उ. ८ । ७ । ३) ‘तत्तेजोऽसृजत’ (छा. उ. ६ । २ । ३) ‘आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्’ (ऐ. उ. १ । १ । १) ‘न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः’ (क. उ. २ । २ । ११) इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः — स्मृतेश्च ‘अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते’ (भ. गी. १० । ८) इति — परोऽस्ति असंसारी श्रुतिस्मृतिन्यायेभ्यश्च ; स च कारणं जगतः । ननु ‘एवमेवास्मादात्मनः’ इति संसारिण एवोत्पत्तिं दर्शयतीत्युक्तम् — न, ‘य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः’ (बृ. उ. २ । १ । १७) इति परस्य प्रकृतत्वात् , ‘अस्मादात्मनः’ इति युक्तः परस्यैव परामर्शः । ‘क्वैष तदाभूत्’ (बृ. उ. २ । १ । १६) इत्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनत्वेन आकाशशब्दवाच्यः पर आत्मा उक्तः ‘य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते’ (बृ. उ. २ । १ । १६) इति ; ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति’ (छा. उ. ६ । ८ । १) ‘अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति’ (छा. उ. ८ । ३ । २) ‘प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः’ (बृ. उ. ४ । ३ । २१) ‘पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते’ (प्र. उ. ४ । ७) इत्यादिश्रुतिभ्य आकाशशब्दः परआत्मेति निश्चीयते ; ‘दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः’ (छा. उ. ८ । १ । १) इति प्रस्तुत्य तस्मिन्नेव आत्मशब्दप्रयोगाच्च ; प्रकृत एव पर आत्मा । तस्मात् युक्तम् ‘एवमेवास्मादात्मनः’ इति परमात्मन एव सृष्टिरिति ; संसारिणः सृष्टिस्थितिसंहारज्ञानसामर्थ्याभावं च अवोचाम । अत्र च ‘आत्मेत्येवोपासीत’ (बृ. उ. १ । ४ । ७) ‘आत्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मि - ’ (बृ. उ. १ । ४ । १०) इति ब्रह्मविद्या प्रस्तुता ; ब्रह्मविषयं च ब्रह्मविज्ञानमिति ; ‘ब्रह्म ते ब्रवाणि’ (बृ. उ. २ । २ । १) इति ‘ब्रह्म ज्ञपयिष्यामि’ (बृ. उ. २ । १ । १५) इति प्रारब्धम् । तत्र इदानीम् असंसारि ब्रह्म जगतः कारणम् अशनायाद्यतीतं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावम् ; तद्विपरीतश्च संसारी ; तस्मात् अहं ब्रह्मास्मीति न गृह्णीयात् ; परं हि देवमीशानं निकृष्टः संसार्यात्मत्वेन स्मरन् कथं न दोषभाक्स्यात् ; तस्मात् न अहं ब्रह्मास्मीति युक्तम् । तस्मात्पुष्पोदकाञ्जलिस्तुतिनमस्कारबल्युपहारस्वाध्यायध्यानयोगादिभिः आरिराधयिषेत ; आराधनेन विदित्वा सर्वेशितृ ब्रह्म भवति ; न पुनरसंसारि ब्रह्म संसार्यात्मत्वेन चिन्तयेत् — अग्निमिव शीतत्वेन आकाशमिव मूर्तिमत्त्वेन । ब्रह्मात्मत्वप्रतिपादकमपि शास्त्रम् अर्थवादो भविष्यति । सर्वतर्कशास्त्रलोकन्यायैश्च एवमविरोधः स्यात् ॥‘ய꞉ ஸர்வஜ்ஞ꞉ ஸர்வவித்’ (மு. உ. 1 । 1 । 9), (மு. உ. 2 । 2 । 7) ‘யோ(அ)ஶநாயாபிபாஸே அத்யேதி’ (ப்3ரு. உ. 3 । 5 । 1) ‘அஸங்கோ3 ந ஹி ஸஜ்ஜதே’ (ப்3ரு. உ. 3 । 9 । 26) ‘ஏதஸ்ய வா அக்ஷரஸ்ய ப்ரஶாஸநே’ (ப்3ரு. உ. 3 । 8 । 9) ‘ய꞉ ஸர்வேஷு பூ4தேஷு திஷ்ட2ந் — அந்தர்யாம்யம்ருத꞉’ (ப்3ரு. உ. 3 । 7 । 15) ‘ஸ யஸ்தாந்புருஷாந்நிருஹ்யாத்யக்ராமத்’ (ப்3ரு. உ. 3 । 9 । 26) ‘ஸ வா ஏஷ மஹாநஜ ஆத்மா’ (ப்3ரு. உ. 4 । 4 । 22) ‘ஏஷ ஸேதுர்வித4ரண꞉’ (ப்3ரு. உ. 4 । 4 । 22) ‘ஸர்வஸ்ய வஶீ ஸர்வஸ்யேஶாந꞉’ (ப்3ரு. உ. 4 । 4 । 22) ‘ய ஆத்மாபஹதபாப்மா விஜரோ விம்ருத்யு꞉’ (சா2. உ. 8 । 7 । 1), (சா2. உ. 8 । 7 । 3) ‘தத்தேஜோ(அ)ஸ்ருஜத’ (சா2. உ. 6 । 2 । 3) ‘ஆத்மா வா இத3மேக ஏவாக்3ர ஆஸீத்’ (ஐ. உ. 1 । 1 । 1) ‘ந லிப்யதே லோகது3꞉கே2ந பா3ஹ்ய꞉’ (க. உ. 2 । 2 । 11) இத்யாதி3ஶ்ருதிஶதேப்4ய꞉ — ஸ்ம்ருதேஶ்ச ‘அஹம் ஸர்வஸ்ய ப்ரப4வோ மத்த꞉ ஸர்வம் ப்ரவர்ததே’ (ப4. கீ3. 10 । 8) இதி — பரோ(அ)ஸ்தி அஸம்ஸாரீ ஶ்ருதிஸ்ம்ருதிந்யாயேப்4யஶ்ச ; ஸ ச காரணம் ஜக3த꞉ । நநு ‘ஏவமேவாஸ்மாதா3த்மந꞉’ இதி ஸம்ஸாரிண ஏவோத்பத்திம் த3ர்ஶயதீத்யுக்தம் — ந, ‘ய ஏஷோ(அ)ந்தர்ஹ்ருத3ய ஆகாஶ꞉’ (ப்3ரு. உ. 2 । 1 । 17) இதி பரஸ்ய ப்ரக்ருதத்வாத் , ‘அஸ்மாதா3த்மந꞉’ இதி யுக்த꞉ பரஸ்யைவ பராமர்ஶ꞉ । ‘க்வைஷ ததா3பூ4த்’ (ப்3ரு. உ. 2 । 1 । 16) இத்யஸ்ய ப்ரஶ்நஸ்ய ப்ரதிவசநத்வேந ஆகாஶஶப்3த3வாச்ய꞉ பர ஆத்மா உக்த꞉ ‘ய ஏஷோ(அ)ந்தர்ஹ்ருத3ய ஆகாஶஸ்தஸ்மிஞ்சே2தே’ (ப்3ரு. உ. 2 । 1 । 16) இதி ; ‘ஸதா ஸோம்ய ததா3 ஸம்பந்நோ ப4வதி’ (சா2. உ. 6 । 8 । 1) ‘அஹரஹர்க3ச்ச2ந்த்ய ஏதம் ப்3ரஹ்மலோகம் ந விந்த3ந்தி’ (சா2. உ. 8 । 3 । 2) ‘ப்ராஜ்ஞேநாத்மநா ஸம்பரிஷ்வக்த꞉’ (ப்3ரு. உ. 4 । 3 । 21) ‘பர ஆத்மநி ஸம்ப்ரதிஷ்ட2தே’ (ப்ர. உ. 4 । 7) இத்யாதி3ஶ்ருதிப்4ய ஆகாஶஶப்3த3꞉ பரஆத்மேதி நிஶ்சீயதே ; ‘த3ஹரோ(அ)ஸ்மிந்நந்தராகாஶ꞉’ (சா2. உ. 8 । 1 । 1) இதி ப்ரஸ்துத்ய தஸ்மிந்நேவ ஆத்மஶப்3த3ப்ரயோகா3ச்ச ; ப்ரக்ருத ஏவ பர ஆத்மா । தஸ்மாத் யுக்தம் ‘ஏவமேவாஸ்மாதா3த்மந꞉’ இதி பரமாத்மந ஏவ ஸ்ருஷ்டிரிதி ; ஸம்ஸாரிண꞉ ஸ்ருஷ்டிஸ்தி2திஸம்ஹாரஜ்ஞாநஸாமர்த்2யாபா4வம் ச அவோசாம । அத்ர ச ‘ஆத்மேத்யேவோபாஸீத’ (ப்3ரு. உ. 1 । 4 । 7) ‘ஆத்மாநமேவாவேத3ஹம் ப்3ரஹ்மாஸ்மி - ’ (ப்3ரு. உ. 1 । 4 । 10) இதி ப்3ரஹ்மவித்3யா ப்ரஸ்துதா ; ப்3ரஹ்மவிஷயம் ச ப்3ரஹ்மவிஜ்ஞாநமிதி ; ‘ப்3ரஹ்ம தே ப்3ரவாணி’ (ப்3ரு. உ. 2 । 2 । 1) இதி ‘ப்3ரஹ்ம ஜ்ஞபயிஷ்யாமி’ (ப்3ரு. உ. 2 । 1 । 15) இதி ப்ராரப்3த4ம் । தத்ர இதா3நீம் அஸம்ஸாரி ப்3ரஹ்ம ஜக3த꞉ காரணம் அஶநாயாத்3யதீதம் நித்யஶுத்3த4பு3த்3த4முக்தஸ்வபா4வம் ; தத்3விபரீதஶ்ச ஸம்ஸாரீ ; தஸ்மாத் அஹம் ப்3ரஹ்மாஸ்மீதி ந க்3ருஹ்ணீயாத் ; பரம் ஹி தே3வமீஶாநம் நிக்ருஷ்ட꞉ ஸம்ஸார்யாத்மத்வேந ஸ்மரந் கத2ம் ந தோ3ஷபா4க்ஸ்யாத் ; தஸ்மாத் ந அஹம் ப்3ரஹ்மாஸ்மீதி யுக்தம் । தஸ்மாத்புஷ்போத3காஞ்ஜலிஸ்துதிநமஸ்காரப3ல்யுபஹாரஸ்வாத்4யாயத்4யாநயோகா3தி3பி4꞉ ஆரிராத4யிஷேத ; ஆராத4நேந விதி3த்வா ஸர்வேஶித்ரு ப்3ரஹ்ம ப4வதி ; ந புநரஸம்ஸாரி ப்3ரஹ்ம ஸம்ஸார்யாத்மத்வேந சிந்தயேத் — அக்3நிமிவ ஶீதத்வேந ஆகாஶமிவ மூர்திமத்த்வேந । ப்3ரஹ்மாத்மத்வப்ரதிபாத3கமபி ஶாஸ்த்ரம் அர்த2வாதோ3 ப4விஷ்யதி । ஸர்வதர்கஶாஸ்த்ரலோகந்யாயைஶ்ச ஏவமவிரோத4꞉ ஸ்யாத் ॥
न, मन्त्रब्राह्मणवादेभ्यः तस्यैव प्रवेशश्रवणात् । ‘पुरश्चक्रे’ (बृ. उ. २ । ५ । १०) इति प्रकृत्य ‘पुरः पुरुष आविशत्’ (बृ. उ. २ । ५ । १८) इति, ‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय’ (बृ. उ. २ । ५ । १९) ‘सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते’ (तै. आ. ३ । १२ । ७) इति सर्वशाखासु सहस्रशो मन्त्रवादाः सृष्टिकर्तुरेवासंसारिणः शरीरप्रवेशं दर्शयन्ति । तथा ब्राह्मणवादाः — ‘तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्’ (तै. उ. २ । ६ । ६) ‘स एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत’ (ऐ. उ. १ । ३ । १२) ‘सेयं देवता — इमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेन आत्मनानुप्रविश्य’ (छा. उ. ६ । २ । ३) ‘एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते’ (क. उ. १ । ३ । १२) इत्याद्याः । सर्वश्रुतिषु च ब्रह्मणि आत्मशब्दप्रयोगात् आत्मशब्दस्य च प्रत्यगात्माभिधायकत्वात् , ‘एष सर्वभूतान्तरात्मा’ (मु. उ. २ । १ । ४) इति च श्रुतेः परमात्मव्यतिरेकेण संसारिणोऽभावात् — ‘एकमेवाद्वितीयम्’ (छा. उ. ६ । २ । १) ‘ब्रह्मैवेदम्’ (मु. उ. २ । २ । ११) ‘आत्मैवेदम्’ (छा. उ. ७ । २५ । २) इत्यादिश्रुतिभ्यः युक्तमेव अहं ब्रह्मास्मीत्यवधारयितुम् ॥ந, மந்த்ரப்3ராஹ்மணவாதே3ப்4ய꞉ தஸ்யைவ ப்ரவேஶஶ்ரவணாத் । ‘புரஶ்சக்ரே’ (ப்3ரு. உ. 2 । 5 । 10) இதி ப்ரக்ருத்ய ‘புர꞉ புருஷ ஆவிஶத்’ (ப்3ரு. உ. 2 । 5 । 18) இதி, ‘ரூபம் ரூபம் ப்ரதிரூபோ ப3பூ4வ தத3ஸ்ய ரூபம் ப்ரதிசக்ஷணாய’ (ப்3ரு. உ. 2 । 5 । 19) ‘ஸர்வாணி ரூபாணி விசித்ய தீ4ரோ நாமாநி க்ருத்வாபி4வத3ந்யதா3ஸ்தே’ (தை. ஆ. 3 । 12 । 7) இதி ஸர்வஶாகா2ஸு ஸஹஸ்ரஶோ மந்த்ரவாதா3꞉ ஸ்ருஷ்டிகர்துரேவாஸம்ஸாரிண꞉ ஶரீரப்ரவேஶம் த3ர்ஶயந்தி । ததா2 ப்3ராஹ்மணவாதா3꞉ — ‘தத்ஸ்ருஷ்ட்வா ததே3வாநுப்ராவிஶத்’ (தை. உ. 2 । 6 । 6) ‘ஸ ஏதமேவ ஸீமாநம் விதா3ர்யைதயா த்3வாரா ப்ராபத்3யத’ (ஐ. உ. 1 । 3 । 12) ‘ஸேயம் தே3வதா — இமாஸ்திஸ்ரோ தே3வதா அநேந ஜீவேந ஆத்மநாநுப்ரவிஶ்ய’ (சா2. உ. 6 । 2 । 3) ‘ஏஷ ஸர்வேஷு பூ4தேஷு கூ3டோ4(அ)(அ)த்மா ந ப்ரகாஶதே’ (க. உ. 1 । 3 । 12) இத்யாத்3யா꞉ । ஸர்வஶ்ருதிஷு ச ப்3ரஹ்மணி ஆத்மஶப்3த3ப்ரயோகா3த் ஆத்மஶப்3த3ஸ்ய ச ப்ரத்யகா3த்மாபி4தா4யகத்வாத் , ‘ஏஷ ஸர்வபூ4தாந்தராத்மா’ (மு. உ. 2 । 1 । 4) இதி ச ஶ்ருதே꞉ பரமாத்மவ்யதிரேகேண ஸம்ஸாரிணோ(அ)பா4வாத் — ‘ஏகமேவாத்3விதீயம்’ (சா2. உ. 6 । 2 । 1) ‘ப்3ரஹ்மைவேத3ம்’ (மு. உ. 2 । 2 । 11) ‘ஆத்மைவேத3ம்’ (சா2. உ. 7 । 25 । 2) இத்யாதி3ஶ்ருதிப்4ய꞉ யுக்தமேவ அஹம் ப்3ரஹ்மாஸ்மீத்யவதா4ரயிதும் ॥
यदा एवं स्थितः शास्त्रार्थः, तदा परमात्मनः संसारित्वम् ; तथा च सति शास्त्रानर्थक्यम् , असंसारित्वे च उपदेशानर्थक्यं स्पष्टो दोषः प्राप्तः ; यदि तावत् परमात्मा सर्वभूतान्तरात्मा सर्वशरीरसम्पर्कजनितदुःखानि अनुभवतीति, स्पष्टं परस्य संसारित्वं प्राप्तम् ; तथा च परस्य असंसारित्वप्रतिपादिकाः श्रुतयः कुप्येरन् , स्मृतयश्च, सर्वे च न्यायाः ; अथ कथञ्चित् प्राणशरीरसम्बन्धजैर्दुःखैर्न सम्बध्यत इति शक्यं प्रतिपादयितुम् , परमात्मनः साध्यपरिहार्याभावात् उपदेशानर्थक्यदोषो न शक्यते निवारयितुम् । अत्र केचित्परिहारमाचक्षते — परमात्मा न साक्षाद्भूतेष्वनु प्रविष्टः स्वेन रूपेण ; किं तर्हि विकारभावमापन्नो विज्ञानात्मत्वं प्रतिपेदे ; स च विज्ञानात्मा परस्मात् अन्यः अनन्यश्च ; येनान्यः, तेन संसारित्वसम्बन्धी, येन अनन्यः तेन अहं ब्रह्मेत्यवधारणार्हः ; एवं सर्वमविरुद्धं भविष्यतीति ॥யதா3 ஏவம் ஸ்தி2த꞉ ஶாஸ்த்ரார்த2꞉, ததா3 பரமாத்மந꞉ ஸம்ஸாரித்வம் ; ததா2 ச ஸதி ஶாஸ்த்ராநர்த2க்யம் , அஸம்ஸாரித்வே ச உபதே3ஶாநர்த2க்யம் ஸ்பஷ்டோ தோ3ஷ꞉ ப்ராப்த꞉ ; யதி3 தாவத் பரமாத்மா ஸர்வபூ4தாந்தராத்மா ஸர்வஶரீரஸம்பர்கஜநிதது3꞉கா2நி அநுப4வதீதி, ஸ்பஷ்டம் பரஸ்ய ஸம்ஸாரித்வம் ப்ராப்தம் ; ததா2 ச பரஸ்ய அஸம்ஸாரித்வப்ரதிபாதி3கா꞉ ஶ்ருதய꞉ குப்யேரந் , ஸ்ம்ருதயஶ்ச, ஸர்வே ச ந்யாயா꞉ ; அத2 கத2ஞ்சித் ப்ராணஶரீரஸம்ப3ந்த4ஜைர்து3꞉கை2ர்ந ஸம்ப3த்4யத இதி ஶக்யம் ப்ரதிபாத3யிதும் , பரமாத்மந꞉ ஸாத்4யபரிஹார்யாபா4வாத் உபதே3ஶாநர்த2க்யதோ3ஷோ ந ஶக்யதே நிவாரயிதும் । அத்ர கேசித்பரிஹாரமாசக்ஷதே — பரமாத்மா ந ஸாக்ஷாத்3பூ4தேஷ்வநு ப்ரவிஷ்ட꞉ ஸ்வேந ரூபேண ; கிம் தர்ஹி விகாரபா4வமாபந்நோ விஜ்ஞாநாத்மத்வம் ப்ரதிபேதே3 ; ஸ ச விஜ்ஞாநாத்மா பரஸ்மாத் அந்ய꞉ அநந்யஶ்ச ; யேநாந்ய꞉, தேந ஸம்ஸாரித்வஸம்ப3ந்தீ4, யேந அநந்ய꞉ தேந அஹம் ப்3ரஹ்மேத்யவதா4ரணார்ஹ꞉ ; ஏவம் ஸர்வமவிருத்3த4ம் ப4விஷ்யதீதி ॥
तत्र विज्ञानात्मनो विकारपक्ष एता गतयः — पृथिवीद्रव्यवत् अनेकद्रव्यसमाहारस्य सावयवस्य परमात्मनः, एकदेशविपरिणामो विज्ञानात्मा घटादिवत् ; पूर्वसंस्थानावस्थस्य वा परस्य एकदेशो विक्रियते केशोषरादिवत् , सर्व एव वा परः परिणमेत् क्षीरादिवत् । तत्र समानजातीयानेकद्रव्यसमूहस्य कश्चिद्द्रव्यविशेषो विज्ञानात्मत्वं प्रतिपद्यते यदा, तदा समानजातीयत्वात् एकत्वमुपचरितमेव न तु परमार्थतः ; तथा च सति सिद्धान्तविरोधः । अथ नित्यायुतसिद्धावयवानुगतः अवयवी पर आत्मा, तस्य तदवस्थस्य एकदेशो विज्ञानात्मा संसारी — तदापि सर्वावयवानुगतत्वात् अवयविन एव अवयवगतो दोषो गुणो वेति, विज्ञानात्मनः संसारित्वदोषेण पर एव आत्मा सम्बध्यत इति, इयमप्यनिष्टा कल्पना । क्षीरवत् सर्वपरिणामपक्षे सर्वश्रुतिस्मृतिकोपः, स च अनिष्टः । ‘निष्कलं निष्क्रियं शान्तम्’ (श्वे. ६ । १९) ‘दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः’ (मु. उ. २ । १ । २) ‘आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः’ (शत. ब्रा. १० । ६ । ३ । २) ‘स वा एष महानज आत्माजरोऽमरोऽमृतः’ (बृ. उ. ४ । ४ । २५) ‘न जायते म्रियते वा कदाचित्’ (भ. गी. २ । २०) ‘अव्यक्तोऽयम्’ (भ. गी. २ । २५) इत्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायविरुद्धा एते सर्वे पक्षाः । अचलस्य परमात्मन एकदेशपक्षे विज्ञानात्मनः कर्मफलदेशसंसरणानुपपत्तिः, परस्य वा संसारित्वम् — इत्युक्तम् । परस्यैकदेशः अग्निविस्फुलिङ्गवत् स्फुटितः विज्ञानात्मा संसरतीति चेत् — तथापि परस्यावयवस्फुटनेन क्षतप्राप्तिः, तत्संसरणे च परमात्मनः प्रदेशान्तरावयवव्यूहे छिद्रताप्राप्तिः, अव्रणत्ववाक्यविरोधश्च ; आत्मावयवभूतस्य विज्ञानात्मनः संसरणे परमात्मशून्यप्रदेशाभावात् अवयवान्तरनोदनव्यूहनाभ्यां हृदयशूलेनेव परमात्मनो दुःखित्वप्राप्तिः । अग्निविस्फुलिङ्गादिदृष्टान्तश्रुतेर्न दोष इति चेत् , न ; श्रुतेर्ज्ञापकत्वात् — न शास्त्रं पदार्थानन्यथा कर्तुं प्रवृत्तम् , किं तर्हि यथाभूतानाम् अज्ञातानां ज्ञापने ; किञ्चातः ? शृणु, अतो यद्भवति ; यथाभूता मूर्तामूर्तादिपदार्थधर्मा लोके प्रसिद्धाः ; तद्दृष्टान्तोपादानेन तदविरोध्येव वस्त्वन्तरं ज्ञापयितुं प्रवृत्तं शास्त्रं न लौकिकवस्तुविरोधज्ञापनाय लौकिकमेव दृष्टान्तमुपादत्ते ; उपादीयमानोऽपि दृष्टान्तः अनर्थकः स्यात् , दार्ष्टान्तिकासङ्गतेः ; न हि अग्निः शीतः आदित्यो न तपतीति वा दृष्टान्तशतेनापि प्रतिपादयितुं शक्यम् , प्रमाणान्तरेण अन्यथाधिगतत्वाद्वस्तुनः ; न च प्रमाणं प्रमाणान्तरेण विरुध्यते ; प्रमाणान्तराविषयमेव हि प्रमाणान्तरं ज्ञापयति ; न च लौकिकपदपदार्थाश्रयणव्यतिरेकेण आगमेन शक्यमज्ञातं वस्त्वन्तरम् अवगमयितुम् ; तस्मात् प्रसिद्धन्यायमनुसरता न शक्या परमात्मनः सावयवांशांशित्वकल्पना परमार्थतः प्रतिपादयितुम् । ‘क्षुद्राविस्फुलिङ्गाः’ (बृ. उ. २ । १ । २०) ‘ममैवांशः’ (भ. गी. १५ । ७) इति च श्रूयते स्मर्यते चेति चेत् , न, एकत्वप्रत्ययार्थपरत्वात् ; अग्नेर्हि विस्फुलिङ्गः अग्निरेव इत्येकत्वप्रत्ययार्हो दृष्टो लोके ; तथा च अंशः अंशिना एकत्वप्रत्ययार्हः ; तत्रैवं सति विज्ञानात्मनः परमात्मविकारांशत्ववाचकाः शब्दाः परमात्मैकत्वप्रत्ययाधित्सवः । उपक्रमोपसंहाराभ्यां च — सर्वासु हि उपनिषत्सु पूर्वमेकत्वं प्रतिज्ञाय, दृष्टान्तैर्हेतुभिश्च परमात्मनो विकारांशादित्वं जगतः प्रतिपाद्य, पुनरेकत्वमुपसंहरति ; तद्यथा इहैव तावत् ‘इदं सर्वं यदयमात्मा’ (बृ. उ. २ । ४ । ६) इति प्रतिज्ञाय, उत्पत्तिस्थितिलयहेतुदृष्टान्तैः विकारविकारित्वाद्येकत्वप्रत्ययहेतून् प्रतिपाद्य ‘अनन्तरमबाह्यम्’ (बृ. उ. २ । ५ । १९) ‘अयमात्मा ब्रह्म’ (बृ. उ. २ । ५ । १९) इत्युपसंहरिष्यति ; तस्मात् उपक्रमोपसंहाराभ्यामयमर्थो निश्चीयते — परमात्मैकत्वप्रत्ययद्रढिम्ने उत्पत्तिस्थितिलयप्रतिपादकानि वाक्यानीति ; अन्यथा वाक्यभेदप्रसङ्गाच्च — सर्वोपनिषत्सु हि विज्ञानात्मनः परमात्मना एकत्वप्रत्ययो विधीयत इत्यविप्रतिपत्तिः सर्वेषामुपनिषद्वादिनाम् ; तद्विध्येकवाक्ययोगे च सम्भवति उत्पत्त्यादिवाक्यानां वाक्यान्तरत्वकल्पनायां न प्रमाणमस्ति ; फलान्तरं च कल्पयितव्यं स्यात् ; तस्मादुत्पत्त्यादिश्रुतय आत्मैकत्वप्रतिपादनपराः ॥தத்ர விஜ்ஞாநாத்மநோ விகாரபக்ஷ ஏதா க3தய꞉ — ப்ருதி2வீத்3ரவ்யவத் அநேகத்3ரவ்யஸமாஹாரஸ்ய ஸாவயவஸ்ய பரமாத்மந꞉, ஏகதே3ஶவிபரிணாமோ விஜ்ஞாநாத்மா க4டாதி3வத் ; பூர்வஸம்ஸ்தா2நாவஸ்த2ஸ்ய வா பரஸ்ய ஏகதே3ஶோ விக்ரியதே கேஶோஷராதி3வத் , ஸர்வ ஏவ வா பர꞉ பரிணமேத் க்ஷீராதி3வத் । தத்ர ஸமாநஜாதீயாநேகத்3ரவ்யஸமூஹஸ்ய கஶ்சித்3த்3ரவ்யவிஶேஷோ விஜ்ஞாநாத்மத்வம் ப்ரதிபத்3யதே யதா3, ததா3 ஸமாநஜாதீயத்வாத் ஏகத்வமுபசரிதமேவ ந து பரமார்த2த꞉ ; ததா2 ச ஸதி ஸித்3தா4ந்தவிரோத4꞉ । அத2 நித்யாயுதஸித்3தா4வயவாநுக3த꞉ அவயவீ பர ஆத்மா, தஸ்ய தத3வஸ்த2ஸ்ய ஏகதே3ஶோ விஜ்ஞாநாத்மா ஸம்ஸாரீ — ததா3பி ஸர்வாவயவாநுக3தத்வாத் அவயவிந ஏவ அவயவக3தோ தோ3ஷோ கு3ணோ வேதி, விஜ்ஞாநாத்மந꞉ ஸம்ஸாரித்வதோ3ஷேண பர ஏவ ஆத்மா ஸம்ப3த்4யத இதி, இயமப்யநிஷ்டா கல்பநா । க்ஷீரவத் ஸர்வபரிணாமபக்ஷே ஸர்வஶ்ருதிஸ்ம்ருதிகோப꞉, ஸ ச அநிஷ்ட꞉ । ‘நிஷ்கலம் நிஷ்க்ரியம் ஶாந்தம்’ (ஶ்வே. 6 । 19) ‘தி3வ்யோ ஹ்யமூர்த꞉ புருஷ꞉ ஸபா3ஹ்யாப்4யந்தரோ ஹ்யஜ꞉’ (மு. உ. 2 । 1 । 2) ‘ஆகாஶவத்ஸர்வக3தஶ்ச நித்ய꞉’ (ஶத. ப்3ரா. 10 । 6 । 3 । 2) ‘ஸ வா ஏஷ மஹாநஜ ஆத்மாஜரோ(அ)மரோ(அ)ம்ருத꞉’ (ப்3ரு. உ. 4 । 4 । 25) ‘ந ஜாயதே ம்ரியதே வா கதா3சித்’ (ப4. கீ3. 2 । 20) ‘அவ்யக்தோ(அ)யம்’ (ப4. கீ3. 2 । 25) இத்யாதி3ஶ்ருதிஸ்ம்ருதிந்யாயவிருத்3தா4 ஏதே ஸர்வே பக்ஷா꞉ । அசலஸ்ய பரமாத்மந ஏகதே3ஶபக்ஷே விஜ்ஞாநாத்மந꞉ கர்மப2லதே3ஶஸம்ஸரணாநுபபத்தி꞉, பரஸ்ய வா ஸம்ஸாரித்வம் — இத்யுக்தம் । பரஸ்யைகதே3ஶ꞉ அக்3நிவிஸ்பு2லிங்க3வத் ஸ்பு2டித꞉ விஜ்ஞாநாத்மா ஸம்ஸரதீதி சேத் — ததா2பி பரஸ்யாவயவஸ்பு2டநேந க்ஷதப்ராப்தி꞉, தத்ஸம்ஸரணே ச பரமாத்மந꞉ ப்ரதே3ஶாந்தராவயவவ்யூஹே சி2த்3ரதாப்ராப்தி꞉, அவ்ரணத்வவாக்யவிரோத4ஶ்ச ; ஆத்மாவயவபூ4தஸ்ய விஜ்ஞாநாத்மந꞉ ஸம்ஸரணே பரமாத்மஶூந்யப்ரதே3ஶாபா4வாத் அவயவாந்தரநோத3நவ்யூஹநாப்4யாம் ஹ்ருத3யஶூலேநேவ பரமாத்மநோ து3꞉கி2த்வப்ராப்தி꞉ । அக்3நிவிஸ்பு2லிங்கா3தி3த்3ருஷ்டாந்தஶ்ருதேர்ந தோ3ஷ இதி சேத் , ந ; ஶ்ருதேர்ஜ்ஞாபகத்வாத் — ந ஶாஸ்த்ரம் பதா3ர்தா2நந்யதா2 கர்தும் ப்ரவ்ருத்தம் , கிம் தர்ஹி யதா2பூ4தாநாம் அஜ்ஞாதாநாம் ஜ்ஞாபநே ; கிஞ்சாத꞉ ? ஶ்ருணு, அதோ யத்3ப4வதி ; யதா2பூ4தா மூர்தாமூர்தாதி3பதா3ர்த2த4ர்மா லோகே ப்ரஸித்3தா4꞉ ; தத்3த்3ருஷ்டாந்தோபாதா3நேந தத3விரோத்4யேவ வஸ்த்வந்தரம் ஜ்ஞாபயிதும் ப்ரவ்ருத்தம் ஶாஸ்த்ரம் ந லௌகிகவஸ்துவிரோத4ஜ்ஞாபநாய லௌகிகமேவ த்3ருஷ்டாந்தமுபாத3த்தே ; உபாதீ3யமாநோ(அ)பி த்3ருஷ்டாந்த꞉ அநர்த2க꞉ ஸ்யாத் , தா3ர்ஷ்டாந்திகாஸங்க3தே꞉ ; ந ஹி அக்3நி꞉ ஶீத꞉ ஆதி3த்யோ ந தபதீதி வா த்3ருஷ்டாந்தஶதேநாபி ப்ரதிபாத3யிதும் ஶக்யம் , ப்ரமாணாந்தரேண அந்யதா2தி4க3தத்வாத்3வஸ்துந꞉ ; ந ச ப்ரமாணம் ப்ரமாணாந்தரேண விருத்4யதே ; ப்ரமாணாந்தராவிஷயமேவ ஹி ப்ரமாணாந்தரம் ஜ்ஞாபயதி ; ந ச லௌகிகபத3பதா3ர்தா2ஶ்ரயணவ்யதிரேகேண ஆக3மேந ஶக்யமஜ்ஞாதம் வஸ்த்வந்தரம் அவக3மயிதும் ; தஸ்மாத் ப்ரஸித்3த4ந்யாயமநுஸரதா ந ஶக்யா பரமாத்மந꞉ ஸாவயவாம்ஶாம்ஶித்வகல்பநா பரமார்த2த꞉ ப்ரதிபாத3யிதும் । ‘க்ஷுத்3ராவிஸ்பு2லிங்கா3꞉’ (ப்3ரு. உ. 2 । 1 । 20) ‘மமைவாம்ஶ꞉’ (ப4. கீ3. 15 । 7) இதி ச ஶ்ரூயதே ஸ்மர்யதே சேதி சேத் , ந, ஏகத்வப்ரத்யயார்த2பரத்வாத் ; அக்3நேர்ஹி விஸ்பு2லிங்க3꞉ அக்3நிரேவ இத்யேகத்வப்ரத்யயார்ஹோ த்3ருஷ்டோ லோகே ; ததா2 ச அம்ஶ꞉ அம்ஶிநா ஏகத்வப்ரத்யயார்ஹ꞉ ; தத்ரைவம் ஸதி விஜ்ஞாநாத்மந꞉ பரமாத்மவிகாராம்ஶத்வவாசகா꞉ ஶப்3தா3꞉ பரமாத்மைகத்வப்ரத்யயாதி4த்ஸவ꞉ । உபக்ரமோபஸம்ஹாராப்4யாம் ச — ஸர்வாஸு ஹி உபநிஷத்ஸு பூர்வமேகத்வம் ப்ரதிஜ்ஞாய, த்3ருஷ்டாந்தைர்ஹேதுபி4ஶ்ச பரமாத்மநோ விகாராம்ஶாதி3த்வம் ஜக3த꞉ ப்ரதிபாத்3ய, புநரேகத்வமுபஸம்ஹரதி ; தத்3யதா2 இஹைவ தாவத் ‘இத3ம் ஸர்வம் யத3யமாத்மா’ (ப்3ரு. உ. 2 । 4 । 6) இதி ப்ரதிஜ்ஞாய, உத்பத்திஸ்தி2திலயஹேதுத்3ருஷ்டாந்தை꞉ விகாரவிகாரித்வாத்3யேகத்வப்ரத்யயஹேதூந் ப்ரதிபாத்3ய ‘அநந்தரமபா3ஹ்யம்’ (ப்3ரு. உ. 2 । 5 । 19) ‘அயமாத்மா ப்3ரஹ்ம’ (ப்3ரு. உ. 2 । 5 । 19) இத்யுபஸம்ஹரிஷ்யதி ; தஸ்மாத் உபக்ரமோபஸம்ஹாராப்4யாமயமர்தோ2 நிஶ்சீயதே — பரமாத்மைகத்வப்ரத்யயத்3ரடி4ம்நே உத்பத்திஸ்தி2திலயப்ரதிபாத3காநி வாக்யாநீதி ; அந்யதா2 வாக்யபே4த3ப்ரஸங்கா3ச்ச — ஸர்வோபநிஷத்ஸு ஹி விஜ்ஞாநாத்மந꞉ பரமாத்மநா ஏகத்வப்ரத்யயோ விதீ4யத இத்யவிப்ரதிபத்தி꞉ ஸர்வேஷாமுபநிஷத்3வாதி3நாம் ; தத்3வித்4யேகவாக்யயோகே3 ச ஸம்ப4வதி உத்பத்த்யாதி3வாக்யாநாம் வாக்யாந்தரத்வகல்பநாயாம் ந ப்ரமாணமஸ்தி ; ப2லாந்தரம் ச கல்பயிதவ்யம் ஸ்யாத் ; தஸ்மாது3த்பத்த்யாதி3ஶ்ருதய ஆத்மைகத்வப்ரதிபாத3நபரா꞉ ॥
अत्र च सम्प्रदायविद आख्यायिकां सम्प्रचक्षते — कश्चित्किल राजपुत्रः जातमात्र एव मातापितृभ्यामपविद्धः व्याधगृहे संवर्धितः ; सः अमुष्य वंश्यतामजानन् व्याधजातिप्रत्ययः व्याधजातिकर्माण्येवानुवर्तते, न राजास्मीति राजजातिकर्माण्यनुवर्तते ; यदा पुनः कश्चित्परमकारुणिकः राजपुत्रस्य राजश्रीप्राप्तियोग्यतां जानन् अमुष्य पुत्रतां बोधयति — ‘न त्वं व्याधः, अमुष्य राज्ञः पुत्रः ; कथञ्चिद्व्याधगृहमनुप्रविष्टः’ इति — स एवं बोधितः त्यक्त्वा व्याधजातिप्रत्ययकर्माणि पितृपैतामहीम् आत्मनः पदवीमनुवर्तते — राजाहमस्मीति । तथा किल अयं परस्मात् अग्निविस्फुलिङ्गादिवत् तज्जातिरेव विभक्तः इह देहेन्द्रियादिगहने प्रविष्टः असंसारी सन् देहेन्द्रियादिसंसारधर्ममनुवर्तते — देहेन्द्रियसङ्घातोऽस्मि कृशः स्थूलः सुखी दुःखीति — परमात्मतामजानन्नात्मनः ; न त्वम् एतदात्मकः परमेव ब्रह्मासि असंसारी — इति प्रतिबोधित आचार्येण, हित्वा एषणात्रयानुवृत्तिं ब्रह्मैवास्मीति प्रतिपद्यते । अत्र राजपुत्रस्य राजप्रत्ययवत् ब्रह्मप्रत्ययो दृढी भवति — विस्फुलिङ्गवदेव त्वं परस्माद्ब्रह्मणो भ्रष्ट इत्युक्ते, विस्फुलिङ्गस्य प्रागग्नेर्भ्रंशात् अग्न्येकत्वदर्शनात् । तस्मात् एकत्वप्रत्ययदार्ढ्याय सुवर्णमणिलोहाग्निविस्फुलिङ्गदृष्टान्ताः, न उत्पत्त्यादिभेदप्रतिपादनपराः । सैन्धवघनवत् प्रज्ञप्त्येकरसनैरन्तर्यावधारणात् ‘एकधैवानुद्रष्टव्यम्’ (बृ. उ. ४ । ४ । २०) इति च — यदि च ब्रह्मणः चित्रपटवत् वृक्षसमुद्रादिवच्च उत्पत्त्याद्यनेकधर्मविचित्रता विजिग्राहयिषिता, एकरसं सैन्धवघनवदनन्तरमबाह्यम् — इति नोपसमहरिष्यत् , ‘एकधैवानुद्रष्टव्यम्’ (बृ. उ. ४ । ४ । २०) इति च न प्रायोक्ष्यत — ‘य इह नानेव पश्यति’ (बृ. उ. ४ । ४ । १९) इति निन्दावचनं च । तस्मात् एकरूपैकत्वप्रत्ययदार्ढ्यायैव सर्ववेदान्तेषु उत्पत्तिस्थितिलयादिकल्पना, न तत्प्रत्ययकरणाय ॥அத்ர ச ஸம்ப்ரதா3யவித3 ஆக்2யாயிகாம் ஸம்ப்ரசக்ஷதே — கஶ்சித்கில ராஜபுத்ர꞉ ஜாதமாத்ர ஏவ மாதாபித்ருப்4யாமபவித்3த4꞉ வ்யாத4க்3ருஹே ஸம்வர்தி4த꞉ ; ஸ꞉ அமுஷ்ய வம்ஶ்யதாமஜாநந் வ்யாத4ஜாதிப்ரத்யய꞉ வ்யாத4ஜாதிகர்மாண்யேவாநுவர்ததே, ந ராஜாஸ்மீதி ராஜஜாதிகர்மாண்யநுவர்ததே ; யதா3 புந꞉ கஶ்சித்பரமகாருணிக꞉ ராஜபுத்ரஸ்ய ராஜஶ்ரீப்ராப்தியோக்3யதாம் ஜாநந் அமுஷ்ய புத்ரதாம் போ3த4யதி — ‘ந த்வம் வ்யாத4꞉, அமுஷ்ய ராஜ்ஞ꞉ புத்ர꞉ ; கத2ஞ்சித்3வ்யாத4க்3ருஹமநுப்ரவிஷ்ட꞉’ இதி — ஸ ஏவம் போ3தி4த꞉ த்யக்த்வா வ்யாத4ஜாதிப்ரத்யயகர்மாணி பித்ருபைதாமஹீம் ஆத்மந꞉ பத3வீமநுவர்ததே — ராஜாஹமஸ்மீதி । ததா2 கில அயம் பரஸ்மாத் அக்3நிவிஸ்பு2லிங்கா3தி3வத் தஜ்ஜாதிரேவ விப4க்த꞉ இஹ தே3ஹேந்த்3ரியாதி3க3ஹநே ப்ரவிஷ்ட꞉ அஸம்ஸாரீ ஸந் தே3ஹேந்த்3ரியாதி3ஸம்ஸாரத4ர்மமநுவர்ததே — தே3ஹேந்த்3ரியஸங்கா4தோ(அ)ஸ்மி க்ருஶ꞉ ஸ்தூ2ல꞉ ஸுகீ2 து3꞉கீ2தி — பரமாத்மதாமஜாநந்நாத்மந꞉ ; ந த்வம் ஏததா3த்மக꞉ பரமேவ ப்3ரஹ்மாஸி அஸம்ஸாரீ — இதி ப்ரதிபோ3தி4த ஆசார்யேண, ஹித்வா ஏஷணாத்ரயாநுவ்ருத்திம் ப்3ரஹ்மைவாஸ்மீதி ப்ரதிபத்3யதே । அத்ர ராஜபுத்ரஸ்ய ராஜப்ரத்யயவத் ப்3ரஹ்மப்ரத்யயோ த்3ருடீ4 ப4வதி — விஸ்பு2லிங்க3வதே3வ த்வம் பரஸ்மாத்3ப்3ரஹ்மணோ ப்4ரஷ்ட இத்யுக்தே, விஸ்பு2லிங்க3ஸ்ய ப்ராக3க்3நேர்ப்4ரம்ஶாத் அக்3ந்யேகத்வத3ர்ஶநாத் । தஸ்மாத் ஏகத்வப்ரத்யயதா3ர்ட்4யாய ஸுவர்ணமணிலோஹாக்3நிவிஸ்பு2லிங்க3த்3ருஷ்டாந்தா꞉, ந உத்பத்த்யாதி3பே4த3ப்ரதிபாத3நபரா꞉ । ஸைந்த4வக4நவத் ப்ரஜ்ஞப்த்யேகரஸநைரந்தர்யாவதா4ரணாத் ‘ஏகதை4வாநுத்3ரஷ்டவ்யம்’ (ப்3ரு. உ. 4 । 4 । 20) இதி ச — யதி3 ச ப்3ரஹ்மண꞉ சித்ரபடவத் வ்ருக்ஷஸமுத்3ராதி3வச்ச உத்பத்த்யாத்3யநேகத4ர்மவிசித்ரதா விஜிக்3ராஹயிஷிதா, ஏகரஸம் ஸைந்த4வக4நவத3நந்தரமபா3ஹ்யம் — இதி நோபஸமஹரிஷ்யத் , ‘ஏகதை4வாநுத்3ரஷ்டவ்யம்’ (ப்3ரு. உ. 4 । 4 । 20) இதி ச ந ப்ராயோக்ஷ்யத — ‘ய இஹ நாநேவ பஶ்யதி’ (ப்3ரு. உ. 4 । 4 । 19) இதி நிந்தா3வசநம் ச । தஸ்மாத் ஏகரூபைகத்வப்ரத்யயதா3ர்ட்4யாயைவ ஸர்வவேதா3ந்தேஷு உத்பத்திஸ்தி2திலயாதி3கல்பநா, ந தத்ப்ரத்யயகரணாய ॥
न च निरवयवस्य परमात्मनः असंसारिणः संसार्येकदेशकल्पना न्याय्या, स्वतोऽदेशत्वात् परमात्मनः । अदेशस्य परस्य एकदेशसंसारित्वकल्पनायां पर एव संसारीति कल्पितं भवेत् । अथ परोपाधिकृत एकदेशः परस्य, घटकरकाद्याकाशवत् । न तदा तत्र विवेकिनां परमात्मैकदेशः पृथक्संव्यवहारभागिति बुद्धिरुत्पद्यते । अविवेकिनां विवेकिनां च उपचरिता बुद्धिर्दृष्टेति चेत् , न, अविवेकिनां मिथ्याबुद्धित्वात् , विवेकिनां च संव्यवहारमात्रालम्बनार्थत्वात् — यथा कृष्णो रक्तश्च आकाश इति विवेकिनामपि कदाचित् कृष्णता रक्तता च आकाशस्य संव्यवहारमात्रालम्बनार्थत्वं प्रतिपद्यत इति, न परमार्थतः कृष्णो रक्तो वा आकाशो भवितुमर्हति । अतो न पण्डितैर्ब्रह्मस्वरूपप्रतिपत्तिविषये ब्रह्मणः अंशांश्येकदेशैकदेशिविकारविकारित्वकल्पना कार्या, सर्वकल्पनापनयनार्थसारपरत्वात् सर्वोपनिषदाम् । अतो हित्वा सर्वकल्पनाम् आकाशस्येव निर्विशेषता प्रतिपत्तव्या — ‘आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः’ (शत. ब्रा. १० । ६ । ३ । २) ‘न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः’ (क. उ. २ । २ । ११) इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः । न आत्मानं ब्रह्मविलक्षणं कल्पयेत् — उष्णात्मक इवाग्नौ शीतैकदेशम् , प्रकाशात्मके वा सवितरि तमएकदेशम् — सर्वकल्पनापनयनार्थसारपरत्वात् सर्वोपनिषदाम् । तस्मात् नामरूपोपाधिनिमित्ता एव आत्मनि असंसारधर्मिणि सर्वे व्यवहाराः — ‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव’ (बृ. उ. २ । ५ । १९) ‘सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते’ (तै. आ. ३ । १२ । ७) इत्येवमादिमन्त्रवर्णेभ्यः — न स्वत आत्मनः संसारित्वम् , अलक्तकाद्युपाधिसंयोगजनितरक्तस्फटिकादिबुद्धिवत् भ्रान्तमेव न परमार्थतः । ‘ध्यायतीव लेलायतीव’ (बृ. उ. ४ । ३ । ७) ‘न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्’ (बृ. उ. ४ । ४ । २३) ‘न कर्मणा लिप्यते पापकेन’ (बृ. उ. ४ । ४ । २३) ‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तम्’ (भ. गी. १३ । २७) ‘शुनि चैव श्वपाके च’ (भ. गी. ५ । १०) इत्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायेभ्यः परमात्मनोऽसंसारितैव । अत एकदेशो विकारः शक्तिर्वा विज्ञानात्मा अन्यो वेति विकल्पयितुं निरवयवत्वाभ्युपगमे विशेषतो न शक्यते । अंशादिश्रुतिस्मृतिवादाश्च एकत्वार्थाः, न तु भेदप्रतिपादकाः, विवक्षितार्थैकवाक्ययोगात् — इत्यवोचाम ॥ந ச நிரவயவஸ்ய பரமாத்மந꞉ அஸம்ஸாரிண꞉ ஸம்ஸார்யேகதே3ஶகல்பநா ந்யாய்யா, ஸ்வதோ(அ)தே3ஶத்வாத் பரமாத்மந꞉ । அதே3ஶஸ்ய பரஸ்ய ஏகதே3ஶஸம்ஸாரித்வகல்பநாயாம் பர ஏவ ஸம்ஸாரீதி கல்பிதம் ப4வேத் । அத2 பரோபாதி4க்ருத ஏகதே3ஶ꞉ பரஸ்ய, க4டகரகாத்3யாகாஶவத் । ந ததா3 தத்ர விவேகிநாம் பரமாத்மைகதே3ஶ꞉ ப்ருத2க்ஸம்வ்யவஹாரபா4கி3தி பு3த்3தி4ருத்பத்3யதே । அவிவேகிநாம் விவேகிநாம் ச உபசரிதா பு3த்3தி4ர்த்3ருஷ்டேதி சேத் , ந, அவிவேகிநாம் மித்2யாபு3த்3தி4த்வாத் , விவேகிநாம் ச ஸம்வ்யவஹாரமாத்ராலம்ப3நார்த2த்வாத் — யதா2 க்ருஷ்ணோ ரக்தஶ்ச ஆகாஶ இதி விவேகிநாமபி கதா3சித் க்ருஷ்ணதா ரக்ததா ச ஆகாஶஸ்ய ஸம்வ்யவஹாரமாத்ராலம்ப3நார்த2த்வம் ப்ரதிபத்3யத இதி, ந பரமார்த2த꞉ க்ருஷ்ணோ ரக்தோ வா ஆகாஶோ ப4விதுமர்ஹதி । அதோ ந பண்டி3தைர்ப்3ரஹ்மஸ்வரூபப்ரதிபத்திவிஷயே ப்3ரஹ்மண꞉ அம்ஶாம்ஶ்யேகதே3ஶைகதே3ஶிவிகாரவிகாரித்வகல்பநா கார்யா, ஸர்வகல்பநாபநயநார்த2ஸாரபரத்வாத் ஸர்வோபநிஷதா3ம் । அதோ ஹித்வா ஸர்வகல்பநாம் ஆகாஶஸ்யேவ நிர்விஶேஷதா ப்ரதிபத்தவ்யா — ‘ஆகாஶவத்ஸர்வக3தஶ்ச நித்ய꞉’ (ஶத. ப்3ரா. 10 । 6 । 3 । 2) ‘ந லிப்யதே லோகது3꞉கே2ந பா3ஹ்ய꞉’ (க. உ. 2 । 2 । 11) இத்யாதி3ஶ்ருதிஶதேப்4ய꞉ । ந ஆத்மாநம் ப்3ரஹ்மவிலக்ஷணம் கல்பயேத் — உஷ்ணாத்மக இவாக்3நௌ ஶீதைகதே3ஶம் , ப்ரகாஶாத்மகே வா ஸவிதரி தமஏகதே3ஶம் — ஸர்வகல்பநாபநயநார்த2ஸாரபரத்வாத் ஸர்வோபநிஷதா3ம் । தஸ்மாத் நாமரூபோபாதி4நிமித்தா ஏவ ஆத்மநி அஸம்ஸாரத4ர்மிணி ஸர்வே வ்யவஹாரா꞉ — ‘ரூபம் ரூபம் ப்ரதிரூபோ ப3பூ4வ’ (ப்3ரு. உ. 2 । 5 । 19) ‘ஸர்வாணி ரூபாணி விசித்ய தீ4ரோ நாமாநி க்ருத்வாபி4வத3ந்யதா3ஸ்தே’ (தை. ஆ. 3 । 12 । 7) இத்யேவமாதி3மந்த்ரவர்ணேப்4ய꞉ — ந ஸ்வத ஆத்மந꞉ ஸம்ஸாரித்வம் , அலக்தகாத்3யுபாதி4ஸம்யோக3ஜநிதரக்தஸ்ப2டிகாதி3பு3த்3தி4வத் ப்4ராந்தமேவ ந பரமார்த2த꞉ । ‘த்4யாயதீவ லேலாயதீவ’ (ப்3ரு. உ. 4 । 3 । 7) ‘ந கர்மணா வர்த4தே நோ கநீயாந்’ (ப்3ரு. உ. 4 । 4 । 23) ‘ந கர்மணா லிப்யதே பாபகேந’ (ப்3ரு. உ. 4 । 4 । 23) ‘ஸமம் ஸர்வேஷு பூ4தேஷு திஷ்ட2ந்தம்’ (ப4. கீ3. 13 । 27) ‘ஶுநி சைவ ஶ்வபாகே ச’ (ப4. கீ3. 5 । 10) இத்யாதி3ஶ்ருதிஸ்ம்ருதிந்யாயேப்4ய꞉ பரமாத்மநோ(அ)ஸம்ஸாரிதைவ । அத ஏகதே3ஶோ விகார꞉ ஶக்திர்வா விஜ்ஞாநாத்மா அந்யோ வேதி விகல்பயிதும் நிரவயவத்வாப்4யுபக3மே விஶேஷதோ ந ஶக்யதே । அம்ஶாதி3ஶ்ருதிஸ்ம்ருதிவாதா3ஶ்ச ஏகத்வார்தா2꞉, ந து பே4த3ப்ரதிபாத3கா꞉, விவக்ஷிதார்தை2கவாக்யயோகா3த் — இத்யவோசாம ॥
सर्वोपनिषदां परमात्मैकत्वज्ञापनपरत्वे अथ किमर्थं तत्प्रतिकूलोऽर्थः विज्ञानात्मभेदः परिकल्प्यत इति । कर्मकाण्डप्रामाण्यविरोधपरिहारायेत्येके ; कर्मप्रतिपादकानि हि वाक्यानि अनेकक्रियाकारकफलभोक्तृकर्त्राश्रयाणि, विज्ञानात्मभेदाभावे हि असंसारिण एव परमात्मन एकत्वे, कथम् इष्टफलासु क्रियासु प्रवर्तयेयुः, अनिष्टफलाभ्यो वा क्रियाभ्यो निवर्तयेयुः ? कस्य वा बद्धस्य मोक्षाय उपनिषदारभ्येत ? अपि च परमात्मैकत्ववादिपक्षे कथं परमात्मैकत्वोपदेशः ? कथं वा तदुपदेशग्रहणफलम् ? बद्धस्य हि बन्धनाशाय उपदेशः ; तदभावे उपनिषच्छास्त्रं निर्विषयमेव । एवं तर्हि उपनिषद्वादिपक्षस्य कर्मकाण्डवादिपक्षेण चोद्यपरिहारयोः समानः पन्थाः — येन भेदाभावे कर्मकाण्डं निरालम्बनमात्मानं न लभते प्रामाण्यं प्रति, तथा उपनिषदपि । एवं तर्हि यस्य प्रामाण्ये स्वार्थविघातो नास्ति, तस्यैव कर्मकाण्डस्यास्तु प्रामाण्यम् ; उपनिषदां तु प्रामाण्यकल्पनायां स्वार्थविघातो भवेदिति मा भूत्प्रामाण्यम् । न हि कर्मकाण्डं प्रमाणं सत् अप्रमाणं भवितुमर्हति ; न हि प्रदीपः प्रकाश्यं प्रकाशयति, न प्रकाशयति च इति । प्रत्यक्षादिप्रमाणविप्रतिषेधाच्च — न केवलमुपनिषदो ब्रह्मैकत्वं प्रतिपादयन्त्यः स्वार्थविघातं कर्मकाण्डप्रामाण्यविघातं च कुर्वन्ति ; प्रत्यक्षादिनिश्चितभेदप्रतिपत्त्यर्थप्रमाणैश्च विरुध्यन्ते । तस्मादप्रामाण्यमेव उपनिषदाम् ; अन्यार्थता वास्तु ; न त्वेव ब्रह्मैकत्वप्रतिपत्त्यर्थता ॥ஸர்வோபநிஷதா3ம் பரமாத்மைகத்வஜ்ஞாபநபரத்வே அத2 கிமர்த2ம் தத்ப்ரதிகூலோ(அ)ர்த2꞉ விஜ்ஞாநாத்மபே4த3꞉ பரிகல்ப்யத இதி । கர்மகாண்ட3ப்ராமாண்யவிரோத4பரிஹாராயேத்யேகே ; கர்மப்ரதிபாத3காநி ஹி வாக்யாநி அநேகக்ரியாகாரகப2லபோ4க்த்ருகர்த்ராஶ்ரயாணி, விஜ்ஞாநாத்மபே4தா3பா4வே ஹி அஸம்ஸாரிண ஏவ பரமாத்மந ஏகத்வே, கத2ம் இஷ்டப2லாஸு க்ரியாஸு ப்ரவர்தயேயு꞉, அநிஷ்டப2லாப்4யோ வா க்ரியாப்4யோ நிவர்தயேயு꞉ ? கஸ்ய வா ப3த்3த4ஸ்ய மோக்ஷாய உபநிஷதா3ரப்4யேத ? அபி ச பரமாத்மைகத்வவாதி3பக்ஷே கத2ம் பரமாத்மைகத்வோபதே3ஶ꞉ ? கத2ம் வா தது3பதே3ஶக்3ரஹணப2லம் ? ப3த்3த4ஸ்ய ஹி ப3ந்த4நாஶாய உபதே3ஶ꞉ ; தத3பா4வே உபநிஷச்சா2ஸ்த்ரம் நிர்விஷயமேவ । ஏவம் தர்ஹி உபநிஷத்3வாதி3பக்ஷஸ்ய கர்மகாண்ட3வாதி3பக்ஷேண சோத்3யபரிஹாரயோ꞉ ஸமாந꞉ பந்தா2꞉ — யேந பே4தா3பா4வே கர்மகாண்ட3ம் நிராலம்ப3நமாத்மாநம் ந லப4தே ப்ராமாண்யம் ப்ரதி, ததா2 உபநிஷத3பி । ஏவம் தர்ஹி யஸ்ய ப்ராமாண்யே ஸ்வார்த2விகா4தோ நாஸ்தி, தஸ்யைவ கர்மகாண்ட3ஸ்யாஸ்து ப்ராமாண்யம் ; உபநிஷதா3ம் து ப்ராமாண்யகல்பநாயாம் ஸ்வார்த2விகா4தோ ப4வேதி3தி மா பூ4த்ப்ராமாண்யம் । ந ஹி கர்மகாண்ட3ம் ப்ரமாணம் ஸத் அப்ரமாணம் ப4விதுமர்ஹதி ; ந ஹி ப்ரதீ3ப꞉ ப்ரகாஶ்யம் ப்ரகாஶயதி, ந ப்ரகாஶயதி ச இதி । ப்ரத்யக்ஷாதி3ப்ரமாணவிப்ரதிஷேதா4ச்ச — ந கேவலமுபநிஷதோ3 ப்3ரஹ்மைகத்வம் ப்ரதிபாத3யந்த்ய꞉ ஸ்வார்த2விகா4தம் கர்மகாண்ட3ப்ராமாண்யவிகா4தம் ச குர்வந்தி ; ப்ரத்யக்ஷாதி3நிஶ்சிதபே4த3ப்ரதிபத்த்யர்த2ப்ரமாணைஶ்ச விருத்4யந்தே । தஸ்மாத3ப்ராமாண்யமேவ உபநிஷதா3ம் ; அந்யார்த2தா வாஸ்து ; ந த்வேவ ப்3ரஹ்மைகத்வப்ரதிபத்த்யர்த2தா ॥
न उक्तोत्तरत्वात् । प्रमाणस्य हि प्रमाणत्वम् अप्रमाणत्वं वा प्रमोत्पादनानुत्पादननिमित्तम् , अन्यथा चेत् स्तम्भादीनां प्रामाण्यप्रसङ्गात् शब्दादौ प्रमेये । किञ्चातः ? यदि तावत् उपनिषदो ब्रह्मैकत्वप्रतिपत्तिप्रमां कुर्वन्ति, कथमप्रमाणं भवेयुः । न कुर्वन्त्येवेति चेत् — यथा अग्निः शीतम् — इति, स भवानेवं वदन् वक्तव्यः — उपनिषत्प्रामाण्यप्रतिषेधार्थं भवतो वाक्यम् उपनिषत्प्रामाण्यप्रतिषेधं किं न करोत्येव, अग्निर्वा रूपप्रकाशम् ; अथ करोति — यदि करोति, भवतु तदा प्रतिषेधार्थं प्रमाणं भवद्वाक्यम् , अग्निश्च रूपप्रकाशको भवेत् ; प्रतिषेधवाक्यप्रामाण्ये भवत्येवोपनिषदां प्रामाण्यम् । अत्रभवन्तो ब्रुवन्तु कः परिहार इति । ननु अत्र प्रत्यक्षा मद्वाक्य उपनिषत्प्रामाण्यप्रतिषेधार्थप्रतिपत्तिः अग्नौ च रूपप्रकाशनप्रतिपत्तिः प्रमा ; कस्तर्हि भवतः प्रद्वेषः ब्रह्मैकत्वप्रत्यये प्रमां प्रत्यक्षं कुर्वतीषु उपनिषत्सु उपलभ्यमानासु ? प्रतिषेधानुपपत्तेः । शोकमोहादिनिवृत्तिश्च प्रत्यक्षं फलं ब्रह्मैकत्वप्रतिपत्तिपारम्पर्यजनितम् इत्यवोचाम । तस्मादुक्तोत्तरत्वात् उपनिषदं प्रति अप्रामाण्यशङ्का तावन्नास्ति ॥ந உக்தோத்தரத்வாத் । ப்ரமாணஸ்ய ஹி ப்ரமாணத்வம் அப்ரமாணத்வம் வா ப்ரமோத்பாத3நாநுத்பாத3நநிமித்தம் , அந்யதா2 சேத் ஸ்தம்பா4தீ3நாம் ப்ராமாண்யப்ரஸங்கா3த் ஶப்3தா3தௌ3 ப்ரமேயே । கிஞ்சாத꞉ ? யதி3 தாவத் உபநிஷதோ3 ப்3ரஹ்மைகத்வப்ரதிபத்திப்ரமாம் குர்வந்தி, கத2மப்ரமாணம் ப4வேயு꞉ । ந குர்வந்த்யேவேதி சேத் — யதா2 அக்3நி꞉ ஶீதம் — இதி, ஸ ப4வாநேவம் வத3ந் வக்தவ்ய꞉ — உபநிஷத்ப்ராமாண்யப்ரதிஷேதா4ர்த2ம் ப4வதோ வாக்யம் உபநிஷத்ப்ராமாண்யப்ரதிஷேத4ம் கிம் ந கரோத்யேவ, அக்3நிர்வா ரூபப்ரகாஶம் ; அத2 கரோதி — யதி3 கரோதி, ப4வது ததா3 ப்ரதிஷேதா4ர்த2ம் ப்ரமாணம் ப4வத்3வாக்யம் , அக்3நிஶ்ச ரூபப்ரகாஶகோ ப4வேத் ; ப்ரதிஷேத4வாக்யப்ராமாண்யே ப4வத்யேவோபநிஷதா3ம் ப்ராமாண்யம் । அத்ரப4வந்தோ ப்3ருவந்து க꞉ பரிஹார இதி । நநு அத்ர ப்ரத்யக்ஷா மத்3வாக்ய உபநிஷத்ப்ராமாண்யப்ரதிஷேதா4ர்த2ப்ரதிபத்தி꞉ அக்3நௌ ச ரூபப்ரகாஶநப்ரதிபத்தி꞉ ப்ரமா ; கஸ்தர்ஹி ப4வத꞉ ப்ரத்3வேஷ꞉ ப்3ரஹ்மைகத்வப்ரத்யயே ப்ரமாம் ப்ரத்யக்ஷம் குர்வதீஷு உபநிஷத்ஸு உபலப்4யமாநாஸு ? ப்ரதிஷேதா4நுபபத்தே꞉ । ஶோகமோஹாதி3நிவ்ருத்திஶ்ச ப்ரத்யக்ஷம் ப2லம் ப்3ரஹ்மைகத்வப்ரதிபத்திபாரம்பர்யஜநிதம் இத்யவோசாம । தஸ்மாது3க்தோத்தரத்வாத் உபநிஷத3ம் ப்ரதி அப்ராமாண்யஶங்கா தாவந்நாஸ்தி ॥
यच्चोक्तम् स्वार्थविघातकरत्वादप्रामाण्यमिति, तदपि न, तदर्थप्रतिपत्तेर्बाधकाभावात् । न हि उपनिषद्भ्यः — ब्रह्मैकमेवाद्वितीयम् , नैव च — इति प्रतिपत्तिरस्ति — यथा अग्निरुष्णः शीतश्चेत्यस्माद्वाक्यात् विरुद्धार्थद्वयप्रतिपत्तिः । अभ्युपगम्य चैतदवोचाम ; न तु वाक्यप्रामाण्यसमये एष न्यायः — यदुत एकस्य वाक्यस्य अनेकार्थत्वम् ; सति च अनेकार्थत्वे, स्वार्थश्च स्यात् , तद्विघातकृच्च विरुद्धः अन्योऽर्थः । न त्वेतत् — वाक्यप्रमाणकानां विरुद्धमविरुद्धं च, एकं वाक्यम् , अनेकमर्थं प्रतिपादयतीत्येष समयः ; अर्थैकत्वाद्धि एकवाक्यता । न च कानिचिदुपनिषद्वाक्यानि ब्रह्मैकत्वप्रतिषेधं कुर्वन्ति । यत्तु लौकिकं वाक्यम् — अग्निरुष्णः शीतश्चेति, न तत्र एकवाक्यता, तदेकदेशस्य प्रमाणान्तरविषयानुवादित्वात् ; अग्निः शीत इत्येतत् एकं वाक्यम् ; अग्निरुष्ण इति तु प्रमाणान्तरानुभवस्मारकम् , न तु स्वयमर्थावबोधकम् ; अतो न अग्निः शीत इत्यनेन एकवाक्यता, प्रमाणान्तरानुभवस्मारणेनैवोपक्षीणत्वात् । यत्तु विरुद्धार्थप्रतिपादकमिदं वाक्यमिति मन्यते, तत् शीतोष्णपदाभ्याम् अग्निपदसामानाधिकरण्यप्रयोगनिमित्ता भ्रान्तिः ; न त्वेव एकस्य वाक्यस्य अनेकार्थत्वं लौकिकस्य वैदिकस्य वा ॥யச்சோக்தம் ஸ்வார்த2விகா4தகரத்வாத3ப்ராமாண்யமிதி, தத3பி ந, தத3ர்த2ப்ரதிபத்தேர்பா3த4காபா4வாத் । ந ஹி உபநிஷத்3ப்4ய꞉ — ப்3ரஹ்மைகமேவாத்3விதீயம் , நைவ ச — இதி ப்ரதிபத்திரஸ்தி — யதா2 அக்3நிருஷ்ண꞉ ஶீதஶ்சேத்யஸ்மாத்3வாக்யாத் விருத்3தா4ர்த2த்3வயப்ரதிபத்தி꞉ । அப்4யுபக3ம்ய சைதத3வோசாம ; ந து வாக்யப்ராமாண்யஸமயே ஏஷ ந்யாய꞉ — யது3த ஏகஸ்ய வாக்யஸ்ய அநேகார்த2த்வம் ; ஸதி ச அநேகார்த2த்வே, ஸ்வார்த2ஶ்ச ஸ்யாத் , தத்3விகா4தக்ருச்ச விருத்3த4꞉ அந்யோ(அ)ர்த2꞉ । ந த்வேதத் — வாக்யப்ரமாணகாநாம் விருத்3த4மவிருத்3த4ம் ச, ஏகம் வாக்யம் , அநேகமர்த2ம் ப்ரதிபாத3யதீத்யேஷ ஸமய꞉ ; அர்தை2கத்வாத்3தி4 ஏகவாக்யதா । ந ச காநிசிது3பநிஷத்3வாக்யாநி ப்3ரஹ்மைகத்வப்ரதிஷேத4ம் குர்வந்தி । யத்து லௌகிகம் வாக்யம் — அக்3நிருஷ்ண꞉ ஶீதஶ்சேதி, ந தத்ர ஏகவாக்யதா, ததே3கதே3ஶஸ்ய ப்ரமாணாந்தரவிஷயாநுவாதி3த்வாத் ; அக்3நி꞉ ஶீத இத்யேதத் ஏகம் வாக்யம் ; அக்3நிருஷ்ண இதி து ப்ரமாணாந்தராநுப4வஸ்மாரகம் , ந து ஸ்வயமர்தா2வபோ3த4கம் ; அதோ ந அக்3நி꞉ ஶீத இத்யநேந ஏகவாக்யதா, ப்ரமாணாந்தராநுப4வஸ்மாரணேநைவோபக்ஷீணத்வாத் । யத்து விருத்3தா4ர்த2ப்ரதிபாத3கமித3ம் வாக்யமிதி மந்யதே, தத் ஶீதோஷ்ணபதா3ப்4யாம் அக்3நிபத3ஸாமாநாதி4கரண்யப்ரயோக3நிமித்தா ப்4ராந்தி꞉ ; ந த்வேவ ஏகஸ்ய வாக்யஸ்ய அநேகார்த2த்வம் லௌகிகஸ்ய வைதி3கஸ்ய வா ॥
यच्चोक्तम् — कर्मकाण्डप्रामाण्यविघातकृत् उपनिषद्वाक्यमिति, तन्न, अन्यार्थत्वात् । ब्रह्मैकत्वप्रतिपादनपरा हि उपनिषदः न इष्टार्थप्राप्तौ साधनोपदेशं तस्मिन्वा पुरुषनियोगं वारयन्ति, अनेकार्थत्वानुपपत्तेरेव । न च कर्मकाण्डवाक्यानां स्वार्थे प्रमा नोत्पद्यते । असाधारणे चेत्स्वार्थे प्रमाम् उत्पादयति वाक्यम् , कुतोऽन्येन विरोधः स्यात् । ब्रह्मैकत्वे निर्विषयत्वात् प्रमा नोत्पद्यत एवेति चेत् , न, प्रत्यक्षत्वात्प्रमायाः । ‘दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत’ ( ? ) ‘ब्राह्मणो न हन्तव्यः’ ( ? ) इत्येवमादिवाक्येभ्यः प्रत्यक्षा प्रमा जायमाना ; सा नैव भविष्यति, यद्युपनिषदो ब्रह्मैकत्वं बोधयिष्यन्तीत्यनुमानम् ; न च अनुमानं प्रत्यक्षविरोधे प्रामाण्यं लभते ; तस्मादसदेवैतद्गीयते — प्रमैव नोत्पद्यत इति । अपि च यथाप्राप्तस्यैव अविद्याप्रत्युपस्थापितस्य क्रियाकारकफलस्य आश्रयणेन इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारोपायसामान्ये प्रवृत्तस्य तद्विशेषमजानतः तदाचक्षाणा श्रुतिः क्रियाकारकफलभेदस्य लोकप्रसिद्धस्य सत्यताम् असत्यतां वा न आचष्टे न च वारयति, इष्टानिष्टफलप्राप्तिपरिहारोपायविधिपरत्वात् । यथा काम्येषु प्रवृत्ता श्रुतिः कामानां मिथ्याज्ञानप्रभवत्वे सत्यपि यथाप्राप्तानेव कामानुपादाय तत्साधनान्येव विधत्ते, न तु — कामानां मिथ्याज्ञानप्रभवत्वादनर्थरूपत्वं चेति — न विदधाति ; तथा नित्याग्निहोत्रादिशास्त्रमपि मिथ्याज्ञानप्रभवं क्रियाकारकभेदं यथाप्राप्तमेव आदाय इष्टविशेषप्राप्तिम् अनिष्टविशेषपरिहारं वा किमपि प्रयोजनं पश्यत् अग्निहोत्रादीनि कर्माणि विधत्ते, न — अविद्यागोचरासद्वस्तुविषयमिति — न प्रवर्तते — यथा काम्येषु । न च पुरुषा न प्रवर्तेरन् अविद्यावन्तः, दृष्टत्वात् — यथा कामिनः । विद्यावतामेव कर्माधिकार इति चेत् , न, ब्रह्मैकत्वविद्यायां कर्माधिकारविरोधस्योक्तत्वात् । एतेन ब्रह्मैकत्वे निर्विषयत्वात् उपदेशेन तद्ग्रहणफलाभावदोषपरिहार उक्तो वेदितव्यः । पुरुषेच्छारागादिवैचित्र्याच्च — अनेका हि पुरुषाणामिच्छा ; रागादयश्च दोषा विचित्राः ; ततश्च बाह्यविषयरागाद्यपहृतचेतसो न शास्त्रं निवर्तयितुं शक्तम् ; नापि स्वभावतो बाह्यविषयविरक्तचेतसो विषयेषु प्रवर्तयितुं शक्तम् ; किन्तु शास्त्रात् एतावदेव भवति — इदमिष्टसाधनम् इदमनिष्टसाधनमिति साध्यसाधनसम्बन्धविशेषाभिव्यक्तिः — प्रदीपादिवत् तमसि रूपादिज्ञानम् ; न तु शास्त्रं भृत्यानिव बलात् निवर्तयति नियोजयति वा ; दृश्यन्ते हि पुरुषा रागादिगौरवात् शास्त्रमप्यतिक्रामन्तः । तस्मात् पुरुषमतिवैचित्र्यमपेक्ष्य साध्यसाधनसम्बन्धविशेषान् अनेकधा उपदिशति । तत्र पुरुषाः स्वयमेव यथारुचि साधनविशेषेषु प्रवर्तन्ते ; शास्त्रं तु सवितृप्रदीपादिवत् उदास्त एव । तथा कस्यचित्परोऽपि पुरुषार्थः अपुरुषार्थवदवभासते ; यस्य यथावभासः, स तथारूपं पुरुषार्थं पश्यति ; तदनुरूपाणि साधनान्युपादित्सते । तथा च अर्थवादोऽपि — ‘त्रयाः प्राजापत्याः प्रजापतौ पितरि ब्रह्मचर्यमूषुः’ (बृ. उ. ५ । २ । १) इत्यादिः । तस्मात् न ब्रह्मैकत्वं ज्ञापयिष्यन्तो वेदान्ता विधिशास्त्रस्य बाधकाः । न च विधिशास्त्रम् एतावता निर्विषयं स्यात् । नापि उक्तकारकादिभेदं विधिशास्त्रम् उपनिषदां ब्रह्मैकत्वं प्रति प्रामाण्यं निवर्तयति । स्वविषयशूराणि हि प्रमाणानि, श्रोत्रादिवत् ॥யச்சோக்தம் — கர்மகாண்ட3ப்ராமாண்யவிகா4தக்ருத் உபநிஷத்3வாக்யமிதி, தந்ந, அந்யார்த2த்வாத் । ப்3ரஹ்மைகத்வப்ரதிபாத3நபரா ஹி உபநிஷத3꞉ ந இஷ்டார்த2ப்ராப்தௌ ஸாத4நோபதே3ஶம் தஸ்மிந்வா புருஷநியோக3ம் வாரயந்தி, அநேகார்த2த்வாநுபபத்தேரேவ । ந ச கர்மகாண்ட3வாக்யாநாம் ஸ்வார்தே2 ப்ரமா நோத்பத்3யதே । அஸாதா4ரணே சேத்ஸ்வார்தே2 ப்ரமாம் உத்பாத3யதி வாக்யம் , குதோ(அ)ந்யேந விரோத4꞉ ஸ்யாத் । ப்3ரஹ்மைகத்வே நிர்விஷயத்வாத் ப்ரமா நோத்பத்3யத ஏவேதி சேத் , ந, ப்ரத்யக்ஷத்வாத்ப்ரமாயா꞉ । ‘த3ர்ஶபூர்ணமாஸாப்4யாம் ஸ்வர்க3காமோ யஜேத’ ( ? ) ‘ப்3ராஹ்மணோ ந ஹந்தவ்ய꞉’ ( ? ) இத்யேவமாதி3வாக்யேப்4ய꞉ ப்ரத்யக்ஷா ப்ரமா ஜாயமாநா ; ஸா நைவ ப4விஷ்யதி, யத்3யுபநிஷதோ3 ப்3ரஹ்மைகத்வம் போ3த4யிஷ்யந்தீத்யநுமாநம் ; ந ச அநுமாநம் ப்ரத்யக்ஷவிரோதே4 ப்ராமாண்யம் லப4தே ; தஸ்மாத3ஸதே3வைதத்3கீ3யதே — ப்ரமைவ நோத்பத்3யத இதி । அபி ச யதா2ப்ராப்தஸ்யைவ அவித்3யாப்ரத்யுபஸ்தா2பிதஸ்ய க்ரியாகாரகப2லஸ்ய ஆஶ்ரயணேந இஷ்டாநிஷ்டப்ராப்திபரிஹாரோபாயஸாமாந்யே ப்ரவ்ருத்தஸ்ய தத்3விஶேஷமஜாநத꞉ ததா3சக்ஷாணா ஶ்ருதி꞉ க்ரியாகாரகப2லபே4த3ஸ்ய லோகப்ரஸித்3த4ஸ்ய ஸத்யதாம் அஸத்யதாம் வா ந ஆசஷ்டே ந ச வாரயதி, இஷ்டாநிஷ்டப2லப்ராப்திபரிஹாரோபாயவிதி4பரத்வாத் । யதா2 காம்யேஷு ப்ரவ்ருத்தா ஶ்ருதி꞉ காமாநாம் மித்2யாஜ்ஞாநப்ரப4வத்வே ஸத்யபி யதா2ப்ராப்தாநேவ காமாநுபாதா3ய தத்ஸாத4நாந்யேவ வித4த்தே, ந து — காமாநாம் மித்2யாஜ்ஞாநப்ரப4வத்வாத3நர்த2ரூபத்வம் சேதி — ந வித3தா4தி ; ததா2 நித்யாக்3நிஹோத்ராதி3ஶாஸ்த்ரமபி மித்2யாஜ்ஞாநப்ரப4வம் க்ரியாகாரகபே4த3ம் யதா2ப்ராப்தமேவ ஆதா3ய இஷ்டவிஶேஷப்ராப்திம் அநிஷ்டவிஶேஷபரிஹாரம் வா கிமபி ப்ரயோஜநம் பஶ்யத் அக்3நிஹோத்ராதீ3நி கர்மாணி வித4த்தே, ந — அவித்3யாகோ3சராஸத்3வஸ்துவிஷயமிதி — ந ப்ரவர்ததே — யதா2 காம்யேஷு । ந ச புருஷா ந ப்ரவர்தேரந் அவித்3யாவந்த꞉, த்3ருஷ்டத்வாத் — யதா2 காமிந꞉ । வித்3யாவதாமேவ கர்மாதி4கார இதி சேத் , ந, ப்3ரஹ்மைகத்வவித்3யாயாம் கர்மாதி4காரவிரோத4ஸ்யோக்தத்வாத் । ஏதேந ப்3ரஹ்மைகத்வே நிர்விஷயத்வாத் உபதே3ஶேந தத்3க்3ரஹணப2லாபா4வதோ3ஷபரிஹார உக்தோ வேதி3தவ்ய꞉ । புருஷேச்சா2ராகா3தி3வைசித்ர்யாச்ச — அநேகா ஹி புருஷாணாமிச்சா2 ; ராகா3த3யஶ்ச தோ3ஷா விசித்ரா꞉ ; ததஶ்ச பா3ஹ்யவிஷயராகா3த்3யபஹ்ருதசேதஸோ ந ஶாஸ்த்ரம் நிவர்தயிதும் ஶக்தம் ; நாபி ஸ்வபா4வதோ பா3ஹ்யவிஷயவிரக்தசேதஸோ விஷயேஷு ப்ரவர்தயிதும் ஶக்தம் ; கிந்து ஶாஸ்த்ராத் ஏதாவதே3வ ப4வதி — இத3மிஷ்டஸாத4நம் இத3மநிஷ்டஸாத4நமிதி ஸாத்4யஸாத4நஸம்ப3ந்த4விஶேஷாபி4வ்யக்தி꞉ — ப்ரதீ3பாதி3வத் தமஸி ரூபாதி3ஜ்ஞாநம் ; ந து ஶாஸ்த்ரம் ப்4ருத்யாநிவ ப3லாத் நிவர்தயதி நியோஜயதி வா ; த்3ருஶ்யந்தே ஹி புருஷா ராகா3தி3கௌ3ரவாத் ஶாஸ்த்ரமப்யதிக்ராமந்த꞉ । தஸ்மாத் புருஷமதிவைசித்ர்யமபேக்ஷ்ய ஸாத்4யஸாத4நஸம்ப3ந்த4விஶேஷாந் அநேகதா4 உபதி3ஶதி । தத்ர புருஷா꞉ ஸ்வயமேவ யதா2ருசி ஸாத4நவிஶேஷேஷு ப்ரவர்தந்தே ; ஶாஸ்த்ரம் து ஸவித்ருப்ரதீ3பாதி3வத் உதா3ஸ்த ஏவ । ததா2 கஸ்யசித்பரோ(அ)பி புருஷார்த2꞉ அபுருஷார்த2வத3வபா4ஸதே ; யஸ்ய யதா2வபா4ஸ꞉, ஸ ததா2ரூபம் புருஷார்த2ம் பஶ்யதி ; தத3நுரூபாணி ஸாத4நாந்யுபாதி3த்ஸதே । ததா2 ச அர்த2வாதோ3(அ)பி — ‘த்ரயா꞉ ப்ராஜாபத்யா꞉ ப்ரஜாபதௌ பிதரி ப்3ரஹ்மசர்யமூஷு꞉’ (ப்3ரு. உ. 5 । 2 । 1) இத்யாதி3꞉ । தஸ்மாத் ந ப்3ரஹ்மைகத்வம் ஜ்ஞாபயிஷ்யந்தோ வேதா3ந்தா விதி4ஶாஸ்த்ரஸ்ய பா3த4கா꞉ । ந ச விதி4ஶாஸ்த்ரம் ஏதாவதா நிர்விஷயம் ஸ்யாத் । நாபி உக்தகாரகாதி3பே4த3ம் விதி4ஶாஸ்த்ரம் உபநிஷதா3ம் ப்3ரஹ்மைகத்வம் ப்ரதி ப்ராமாண்யம் நிவர்தயதி । ஸ்வவிஷயஶூராணி ஹி ப்ரமாணாநி, ஶ்ரோத்ராதி3வத் ॥
तत्र पण्डितम्मन्याः केचित् स्वचित्तवशात् सर्वं प्रमाणमितरेतरविरुद्धं मन्यन्ते, तथा प्रत्यक्षादिविरोधमपि चोदयन्ति ब्रह्मैकत्वे — शब्दादयः किल श्रोत्रादिविषया भिन्नाः प्रत्यक्षत उपलभ्यन्ते ; ब्रह्मैकत्वं ब्रुवतां प्रत्यक्षविरोधः स्यात् ; तथा श्रोत्रादिभिः शब्दाद्युपलब्धारः कर्तारश्च धर्माधर्मयोः प्रतिशरीरं भिन्ना अनुमीयन्ते संसारिणः ; तत्र ब्रह्मैकत्वं ब्रुवतामनुमानविरोधश्च ; तथा च आगमविरोधं वदन्ति — ‘ग्रामकामो यजेत’ (तै. आ. १७ । १० । ४) ‘पशुकामो यजेत’ (तै. आ. १६ । १२ । ८) ‘स्वर्गकामो यजेत’ (तै. आ. १६ । ३ । ३) इत्येवमादिवाक्येभ्यः ग्रामपशुस्वर्गादिकामाः तत्साधनाद्यनुष्ठातारश्च भिन्ना अवगम्यन्ते । अत्रोच्यते — ते तु कुतर्कदूषितान्तःकरणाः ब्राह्मणादिवर्णापशदाः अनुकम्पनीयाः आगमार्थविच्छिन्नसम्प्रदायबुद्धय इति । कथम् ? श्रोत्रादिद्वारैः शब्दादिभिः प्रत्यक्षत उपलभ्यमानैः ब्रह्मण एकत्वं विरुध्यत इति वदन्तो वक्तव्याः — किं शब्दादीनां भेदेन आकाशैकत्वं विरुध्यत इति ; अथ न विरुध्यते, न तर्हि प्रत्यक्षविरोधः । यच्चोक्तम् — प्रतिशरीरं शब्दाद्युपलब्धारः धर्माधर्मयोश्च कर्तारः भिन्ना अनुमीयन्ते, तथा च ब्रह्मैकत्वेऽनुमानविरोध इति ; भिन्नाः कैरनुमीयन्त इति प्रष्टव्याः ; अथ यदि ब्रूयुः — सर्वैरस्माभिरनुमानकुशलैरिति — के यूयम् अनुमानकुशला इत्येवं पृष्टानां किमुत्तरम् ; शरीरेन्द्रियमनआत्मसु च प्रत्येकमनुमानकौशलप्रत्याख्याने, शरीरेन्द्रियमनःसाधना आत्मानो वयमनुमानकुशलाः, अनेककारकसाध्यत्वात्क्रियाणामिति चेत् — एवं तर्हि अनुमानकौशले भवतामनेकत्वप्रसङ्गः ; अनेककारकसाध्या हि क्रियेति भवद्भिरेवाभ्युपगतम् ; तत्र अनुमानं च क्रिया ; सा शरीरेन्द्रियमनआत्मसाधनैः कारकैः आत्मकर्तृका निर्वर्त्यत इत्येतत्प्रतिज्ञातम् ; तत्र वयमनुमानकुशला इत्येवं वदद्भिः शरीरेन्द्रियमनःसाधना आत्मानः प्रत्येकं वयमनेके — इत्यभ्युपगतं स्यात् ; अहो अनुमानकौशलं दर्शितम् अपुच्छशृङ्गैः तार्किकबलीवर्दैः । यो हि आत्मानमेव न जानाति, स कथं मूढः तद्गतं भेदमभेदं वा जानीयात् ; तत्र किमनुमिनोति ? केन वा लिङ्गेन ? न हि आत्मनः स्वतो भेदप्रतिपादकं किञ्चिल्लिङ्गमस्ति, येन लिङ्गेन आत्मभेदं साधयेत् ; यानि लिङ्गानि आत्मभेदसाधनाय नामरूपवन्ति उपन्यस्यन्ति, तानि नामरूपगतानि उपाधय एव आत्मनः — घटकरकापवरकभूछिद्राणीव आकाशस्य ; यदा आकाशस्य भेदलिङ्गं पश्यति, तदा आत्मनोऽपि भेदलिङ्गं लभेत सः ; न ह्यात्मनः परतो विशेषमभ्युपगच्छद्भिस्तार्किकशतैरपि भेदलिङ्गमात्मनो दर्शयितुं शक्यते ; स्वतस्तु दूरादपनीतमेव, अविषयत्वादात्मनः । यद्यत् परः आत्मधर्मत्वेनाभ्युपगच्छति, तस्य तस्य नामरूपात्मकत्वाभ्युपगमात् , नामरूपाभ्यां च आत्मनोऽन्यत्वाभ्युपगमात् , ‘आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म’ (छा. उ. ८ । १४ । १) इति श्रुतेः, ‘नामरूपे व्याकरवाणि’ (छा. उ. ६ । ३ । २) इति च — उत्पत्तिप्रलयात्मके हि नामरूपे, तद्विलक्षणं च ब्रह्म — अतः अनुमानस्यैवाविषयत्वात् कुतोऽनुमानविरोधः । एतेन आगमविरोधः प्रत्युक्तः । यदुक्तम् — ब्रह्मैकत्वे यस्मै उपदेशः, यस्य च उपदेशग्रहणफलम् , तदभावात् एकत्वोपदेशानर्थक्यमिति — तदपि न, अनेककारकसाध्यत्वात्क्रियाणां कश्चोद्यो भवति ; एकस्मिन्ब्रह्मणि निरुपाधिके नोपदेशः, नोपदेष्टा, न च उपदेशग्रहणफलम् ; तस्मादुपनिषदां च आनर्थक्यमित्येतत् अभ्युपगतमेव ; अथ अनेककारकविषयानर्थक्यं चोद्यते — न, स्वतोऽभ्युपगमविरोधादात्मवादिनाम् । तस्मात् तार्किकचाटभटराजाप्रवेश्यम् अभयं दुर्गमिदम् अल्पबुद्ध्यगम्यं शास्त्रगुरुप्रसादरहितैश्च — ‘कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति’ (क. उ. १ । २ । २१) ‘देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा’ (क. उ. १ । १ । २१) ‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’ (क. उ. १ । २ । ९) — वरप्रसादलभ्यत्वश्रुतिस्मृतिवादेभ्यश्च’ ‘तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके’ (ई. उ. ५) इत्यादिविरुद्धधर्मसमवायित्वप्रकाशमन्त्रवर्णेभ्यश्च ; गीतासु च ‘मत्स्थानि सर्वभूतानि’ (भ. गी. ९ । ४) इत्यादि । तस्मात् परब्रह्मव्यतिरेकेण संसारी नाम न अन्यत् वस्त्वन्तरमस्ति । तस्मात्सुष्ठूच्यते ‘ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् तदात्मानमेवावेत् अहं ब्रह्मास्मीति’ (बृ. उ. १ । ४ । १०) —’ नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ’ इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः । तस्मात् परस्यैव ब्रह्मणः सत्यस्य सत्यं नाम उपनिषत् परा ॥தத்ர பண்டி3தம்மந்யா꞉ கேசித் ஸ்வசித்தவஶாத் ஸர்வம் ப்ரமாணமிதரேதரவிருத்3த4ம் மந்யந்தே, ததா2 ப்ரத்யக்ஷாதி3விரோத4மபி சோத3யந்தி ப்3ரஹ்மைகத்வே — ஶப்3தா3த3ய꞉ கில ஶ்ரோத்ராதி3விஷயா பி4ந்நா꞉ ப்ரத்யக்ஷத உபலப்4யந்தே ; ப்3ரஹ்மைகத்வம் ப்3ருவதாம் ப்ரத்யக்ஷவிரோத4꞉ ஸ்யாத் ; ததா2 ஶ்ரோத்ராதி3பி4꞉ ஶப்3தா3த்3யுபலப்3தா4ர꞉ கர்தாரஶ்ச த4ர்மாத4ர்மயோ꞉ ப்ரதிஶரீரம் பி4ந்நா அநுமீயந்தே ஸம்ஸாரிண꞉ ; தத்ர ப்3ரஹ்மைகத்வம் ப்3ருவதாமநுமாநவிரோத4ஶ்ச ; ததா2 ச ஆக3மவிரோத4ம் வத3ந்தி — ‘க்3ராமகாமோ யஜேத’ (தை. ஆ. 17 । 10 । 4) ‘பஶுகாமோ யஜேத’ (தை. ஆ. 16 । 12 । 8) ‘ஸ்வர்க3காமோ யஜேத’ (தை. ஆ. 16 । 3 । 3) இத்யேவமாதி3வாக்யேப்4ய꞉ க்3ராமபஶுஸ்வர்கா3தி3காமா꞉ தத்ஸாத4நாத்3யநுஷ்டா2தாரஶ்ச பி4ந்நா அவக3ம்யந்தே । அத்ரோச்யதே — தே து குதர்கதூ3ஷிதாந்த꞉கரணா꞉ ப்3ராஹ்மணாதி3வர்ணாபஶதா3꞉ அநுகம்பநீயா꞉ ஆக3மார்த2விச்சி2ந்நஸம்ப்ரதா3யபு3த்3த4ய இதி । கத2ம் ? ஶ்ரோத்ராதி3த்3வாரை꞉ ஶப்3தா3தி3பி4꞉ ப்ரத்யக்ஷத உபலப்4யமாநை꞉ ப்3ரஹ்மண ஏகத்வம் விருத்4யத இதி வத3ந்தோ வக்தவ்யா꞉ — கிம் ஶப்3தா3தீ3நாம் பே4தே3ந ஆகாஶைகத்வம் விருத்4யத இதி ; அத2 ந விருத்4யதே, ந தர்ஹி ப்ரத்யக்ஷவிரோத4꞉ । யச்சோக்தம் — ப்ரதிஶரீரம் ஶப்3தா3த்3யுபலப்3தா4ர꞉ த4ர்மாத4ர்மயோஶ்ச கர்தார꞉ பி4ந்நா அநுமீயந்தே, ததா2 ச ப்3ரஹ்மைகத்வே(அ)நுமாநவிரோத4 இதி ; பி4ந்நா꞉ கைரநுமீயந்த இதி ப்ரஷ்டவ்யா꞉ ; அத2 யதி3 ப்3ரூயு꞉ — ஸர்வைரஸ்மாபி4ரநுமாநகுஶலைரிதி — கே யூயம் அநுமாநகுஶலா இத்யேவம் ப்ருஷ்டாநாம் கிமுத்தரம் ; ஶரீரேந்த்3ரியமநஆத்மஸு ச ப்ரத்யேகமநுமாநகௌஶலப்ரத்யாக்2யாநே, ஶரீரேந்த்3ரியமந꞉ஸாத4நா ஆத்மாநோ வயமநுமாநகுஶலா꞉, அநேககாரகஸாத்4யத்வாத்க்ரியாணாமிதி சேத் — ஏவம் தர்ஹி அநுமாநகௌஶலே ப4வதாமநேகத்வப்ரஸங்க3꞉ ; அநேககாரகஸாத்4யா ஹி க்ரியேதி ப4வத்3பி4ரேவாப்4யுபக3தம் ; தத்ர அநுமாநம் ச க்ரியா ; ஸா ஶரீரேந்த்3ரியமநஆத்மஸாத4நை꞉ காரகை꞉ ஆத்மகர்த்ருகா நிர்வர்த்யத இத்யேதத்ப்ரதிஜ்ஞாதம் ; தத்ர வயமநுமாநகுஶலா இத்யேவம் வத3த்3பி4꞉ ஶரீரேந்த்3ரியமந꞉ஸாத4நா ஆத்மாந꞉ ப்ரத்யேகம் வயமநேகே — இத்யப்4யுபக3தம் ஸ்யாத் ; அஹோ அநுமாநகௌஶலம் த3ர்ஶிதம் அபுச்ச2ஶ்ருங்கை3꞉ தார்கிகப3லீவர்தை3꞉ । யோ ஹி ஆத்மாநமேவ ந ஜாநாதி, ஸ கத2ம் மூட4꞉ தத்3க3தம் பே4த3மபே4த3ம் வா ஜாநீயாத் ; தத்ர கிமநுமிநோதி ? கேந வா லிங்கே3ந ? ந ஹி ஆத்மந꞉ ஸ்வதோ பே4த3ப்ரதிபாத3கம் கிஞ்சில்லிங்க3மஸ்தி, யேந லிங்கே3ந ஆத்மபே4த3ம் ஸாத4யேத் ; யாநி லிங்கா3நி ஆத்மபே4த3ஸாத4நாய நாமரூபவந்தி உபந்யஸ்யந்தி, தாநி நாமரூபக3தாநி உபாத4ய ஏவ ஆத்மந꞉ — க4டகரகாபவரகபூ4சி2த்3ராணீவ ஆகாஶஸ்ய ; யதா3 ஆகாஶஸ்ய பே4த3லிங்க3ம் பஶ்யதி, ததா3 ஆத்மநோ(அ)பி பே4த3லிங்க3ம் லபே4த ஸ꞉ ; ந ஹ்யாத்மந꞉ பரதோ விஶேஷமப்4யுபக3ச்ச2த்3பி4ஸ்தார்கிகஶதைரபி பே4த3லிங்க3மாத்மநோ த3ர்ஶயிதும் ஶக்யதே ; ஸ்வதஸ்து தூ3ராத3பநீதமேவ, அவிஷயத்வாதா3த்மந꞉ । யத்3யத் பர꞉ ஆத்மத4ர்மத்வேநாப்4யுபக3ச்ச2தி, தஸ்ய தஸ்ய நாமரூபாத்மகத்வாப்4யுபக3மாத் , நாமரூபாப்4யாம் ச ஆத்மநோ(அ)ந்யத்வாப்4யுபக3மாத் , ‘ஆகாஶோ வை நாம நாமரூபயோர்நிர்வஹிதா தே யத3ந்தரா தத்3ப்3ரஹ்ம’ (சா2. உ. 8 । 14 । 1) இதி ஶ்ருதே꞉, ‘நாமரூபே வ்யாகரவாணி’ (சா2. உ. 6 । 3 । 2) இதி ச — உத்பத்திப்ரலயாத்மகே ஹி நாமரூபே, தத்3விலக்ஷணம் ச ப்3ரஹ்ம — அத꞉ அநுமாநஸ்யைவாவிஷயத்வாத் குதோ(அ)நுமாநவிரோத4꞉ । ஏதேந ஆக3மவிரோத4꞉ ப்ரத்யுக்த꞉ । யது3க்தம் — ப்3ரஹ்மைகத்வே யஸ்மை உபதே3ஶ꞉, யஸ்ய ச உபதே3ஶக்3ரஹணப2லம் , தத3பா4வாத் ஏகத்வோபதே3ஶாநர்த2க்யமிதி — தத3பி ந, அநேககாரகஸாத்4யத்வாத்க்ரியாணாம் கஶ்சோத்3யோ ப4வதி ; ஏகஸ்மிந்ப்3ரஹ்மணி நிருபாதி4கே நோபதே3ஶ꞉, நோபதே3ஷ்டா, ந ச உபதே3ஶக்3ரஹணப2லம் ; தஸ்மாது3பநிஷதா3ம் ச ஆநர்த2க்யமித்யேதத் அப்4யுபக3தமேவ ; அத2 அநேககாரகவிஷயாநர்த2க்யம் சோத்3யதே — ந, ஸ்வதோ(அ)ப்4யுபக3மவிரோதா4தா3த்மவாதி3நாம் । தஸ்மாத் தார்கிகசாடப4டராஜாப்ரவேஶ்யம் அப4யம் து3ர்க3மித3ம் அல்பபு3த்3த்4யக3ம்யம் ஶாஸ்த்ரகு3ருப்ரஸாத3ரஹிதைஶ்ச — ‘கஸ்தம் மதா3மத3ம் தே3வம் மத3ந்யோ ஜ்ஞாதுமர்ஹதி’ (க. உ. 1 । 2 । 21) ‘தே3வைரத்ராபி விசிகித்ஸிதம் புரா’ (க. உ. 1 । 1 । 21) ‘நைஷா தர்கேண மதிராபநேயா’ (க. உ. 1 । 2 । 9) — வரப்ரஸாத3லப்4யத்வஶ்ருதிஸ்ம்ருதிவாதே3ப்4யஶ்ச’ ‘ததே3ஜதி தந்நைஜதி தத்3தூ3ரே தத்3வந்திகே’ (ஈ. உ. 5) இத்யாதி3விருத்3த4த4ர்மஸமவாயித்வப்ரகாஶமந்த்ரவர்ணேப்4யஶ்ச ; கீ3தாஸு ச ‘மத்ஸ்தா2நி ஸர்வபூ4தாநி’ (ப4. கீ3. 9 । 4) இத்யாதி3 । தஸ்மாத் பரப்3ரஹ்மவ்யதிரேகேண ஸம்ஸாரீ நாம ந அந்யத் வஸ்த்வந்தரமஸ்தி । தஸ்மாத்ஸுஷ்டூ2ச்யதே ‘ப்3ரஹ்ம வா இத3மக்3ர ஆஸீத் ததா3த்மாநமேவாவேத் அஹம் ப்3ரஹ்மாஸ்மீதி’ (ப்3ரு. உ. 1 । 4 । 10) —’ நாந்யத3தோ(அ)ஸ்தி த்3ரஷ்ட்ரு நாந்யத3தோ(அ)ஸ்தி ஶ்ரோத்ரு’ இத்யாதி3ஶ்ருதிஶதேப்4ய꞉ । தஸ்மாத் பரஸ்யைவ ப்3ரஹ்மண꞉ ஸத்யஸ்ய ஸத்யம் நாம உபநிஷத் பரா ॥
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.
இப்பகுதிக்கு மொழிபெயர்ப்பு இன்னும் இல்லை.