द्वितीयं मण्डलम् - सूक्तम् 26

4 ऋचः

ऋषिः: गृत्समद (आंगिरसः शौनहोत्रः पश्चाद्) भार्गवः शौनकः देवता: ब्रह्मणस्पतिः छन्दः: जगती

सूक्तम् 2.26 - सम्पूर्णम्

1 / 4
ऋक्: 2.26.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (4)
2.26.1
ऋ॒जुरिच्छंसो᳚ वनवद्वनुष्य॒तो दे᳚व॒यन्निददे᳚वयन्तम॒भ्य᳚सत् ।
सु॒प्रा॒वीरिद्व᳚नवत्पृ॒त्सु दु॒ष्टरं॒ यज्वेदय᳚ज्यो॒र्वि भ᳚जाति॒ भोज᳚नम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ऋ॒जुः । इत् । शंसः᳚ । व॒न॒व॒त् । व॒नु॒ष्य॒तः । दे॒व॒॑यन् । इत् । अदे᳚व॑यन्तम् । अ॒भि । अ॒स॒त् ।
सु॒प्र॒॑अ॒वीः । इत् । व॒न॒व॒त् । पृ॒त्॑सु । दु॒स्तर᳚म् । यज्वा᳚ । इत् । अयज्योः᳚ । वि । भ॒जा॒ति॒ । भोज᳚नम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

ऋजुरितिआर्जवयुक्तएव यद्वा ऋञ्चतिःप्रसाधनकर्मा स्तोत्राणांप्रसाधकएवशंसः ब्रह्मणस्पतेः स्तोता वनुष्यतोहिंसतः शत्रून्वनवत् वनुयात् हिंस्यात् वनोतेर्हन्तिकर्मणएतद्रूपम् यथा देवयन्नित् देवंदानादिगुणयुक्तंब्रह्मणस्पतिमात्मनइच्छन्नेव अदेवयन्तं तद्विपरीतंपुरुषंअभ्यसत् अभिभवेत् अस्तेर्लेट्येतद्रूपम् तथासुप्रावीरित् अवतेस्तृप्त्यर्थादौणादिकईकारप्रत्ययः सुष्ठुप्रकर्षेणब्रह्मणस्पतेस्त- र्पयितैव पृत्सुपृतनासुसङ्ग्रामेषुदुस्तरंतरीतुमशक्यंवनवत् हिंस्यात् तथायज्वेत् ब्रह्मणस्पतिंहविषा इष्टवानेव अयज्योः अयज्वनः भोजनंभोगसाधनंविभजाति विशेषेणभजेत इत्यर्थः ॥ १ ॥

2.26.2
यज᳚स्व वीर॒ प्र वि᳚हि मनाय॒तो भ॒द्रं मनः᳚ कृणुष्व वृत्र॒तूर्ये᳚ ।
ह॒विष्कृ᳚णुष्व सु॒भगो॒ यथास᳚सि॒ ब्रह्म᳚ण॒स्पते॒रव॒ आ वृ᳚णीमहे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यज᳚स्व । वी॒र॒ । प्र । वि॒हि॒ । म॒ना॒य॒तः । भ॒द्रम् । मनः᳚ । कृ॒णु॒ष्व॒ । वृ॒त्र॒॑तूर्ये᳚ ।
ह॒विः । कृ॒णु॒ष्व॒ । सु॒॑भगः᳚ । यथा᳚ । अस᳚सि । ब्रह्म᳚णः । पतेः᳚ । अवः᳚ । आ । वृ॒णी॒म॒हे॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

ऋषिरात्मीयंपुरुषंशास्ति हेवीर विशेषेण स्तुतीनांप्रेरक सखे यजस्व ब्रह्मणस्पतिं स्तुत्यापूजय मनायतः मनइवशीघ्रंप्रवर्तमानान् हिंसकान् यद्वा अभिमन्यमानान् शत्रून्प्रति प्रविहि प्रकर्षेणयुद्धा र्थंगच्छ वीगत्यादिषु छान्दसोह्रस्वः वृत्रतूर्ये वृत्रतूर्ये वृत्राणामावरकाणां शत्रूणांहिंसहेतुभूतेसङ्ग्रा मेभद्रंकल्याणंधार्ष्ट्योपेतंमनः कृणुष्वकुरुष्व ब्रह्मणस्पतेरनुग्रहात्तवैवजयोभविष्यति तथाब्रह्मणस्प- तयेहविश्चरुपुरोडाशादिकं कृणुष्वकुरु यथात्वंसुभगः शोभनधनोअससिभवेः अस्तेर्लेट्यडागमः ब्रह्मणस्पतेर्यागेनत्वंशोभनधनोभविष्यसीतियावत् अपिच वयंब्रह्मणस्पतेरवोरक्षणंआआभिमुख्ये नवृणीमहे प्रार्थयामहे ॥ २ ॥

2.26.3
स इज्जने᳚न॒ स वि॒शा स जन्म᳚ना॒ स पु॒त्रैर्वाजं᳚ भरते॒ धना॒ नृभि᳚ः ।
दे॒वानां॒ यः पि॒तर᳚मा॒विवा᳚सति श्र॒द्धाम᳚ना ह॒विषा॒ ब्रह्म᳚ण॒स्पति᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सः । इत् । जने᳚न । सः । वि॒शा । सः । जन्म᳚ना । सः । पु॒त्रैः । वाज᳚म् । भ॒र॒ते॒ । धना᳚ । नृ॑भिः᳚ ।
दे॒वाना᳚म् । यः । पि॒तर᳚म् । आ॒॑विवा᳚सति । श्र॒द्धा॑म᳚नाः । ह॒विषा᳚ । ब्रह्म᳚णः । पति᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

योयजमानःश्रद्धामनाः श्रद्धामनसियस्यतादृशःसन् देवानांपितरं पालयितारं ब्रह्मणस्पतिं हविषाचरुपुरोडाशादिना आविवासति परिचरति विवासतिःपरिचरणकर्मा सइत् सएवयजमानः जनेनजातेनसर्वेणलोकेनवाजमन्नंभरतेबिभर्ति संभरतिवा सएवविशाप्रजया आत्मीयेनबन्धुजनेन वाजंभरते सएवजन्मना सएवपुत्रैरात्मीयैरपत्यैर्वाजंभरते तथानृभिर्नेतृभिरन्यैः परिचारकैः धना- धनानिभरते बिभर्तिसंपादयतिवा ब्रह्मणस्पतिमिष्टवतोयजमानस्यसर्वतोजनाअन्नधनयोः साध- काभवन्तीतियावत् ॥ ३ ।

2.26.4
यो अ᳚स्मै ह॒व्यैर्घृ॒तव᳚द्भि॒रवि᳚ध॒त्प्र तं प्रा॒चा न᳚यति॒ ब्रह्म᳚ण॒स्पति᳚ः ।
उ॒रु॒ष्यती॒मंह᳚सो॒ रक्ष᳚ती रि॒षों॒३॒᳚॑होश्चि᳚दस्मा उरु॒चक्रि॒रद्भु᳚तः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यः । अ॒स्मै॒ । ह॒व्यैः । घृ॒तव᳚त्॑भिः । अवि᳚धत् । प्र । तम् । प्रा॒चा । न॒य॒ति॒ । ब्रह्म᳚णः । पतिः᳚ ।
उ॒रु॒ष्यति᳚ । ई॒म् । अंह᳚सः । रक्ष᳚ति । रि॒षः । अं॒होः । चि॒त् । अ॒स्मै॒ । उ॒रु॒॑चक्रिः᳚ । अद्भु᳚तः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

योयजमानः अस्मैब्रह्मणस्पतये क्रियाग्रहणंकर्तव्यमितिकर्मणः संप्रदानत्वाच्चतुर्थी इमंब्रह्मणस्प- तिंघृतवद्भिः उपस्तरणभिघारणात्मकेनाज्येनोपेतैर्हव्यैर्हविर्भिः अविधत् परिचरति विधविधाने तौदादिकः अयंपरिचरण्कर्मसुपठितः तंयजमानं ब्रह्मणस्पतिः प्राचाप्राचीनेनऋजुनामार्गेण प्रणयति प्रकृष्टंफलंप्रापयति अपिचईमेनं अंहसःपापात् उरुष्यतिरक्षति उरुष्यतीरक्षाकर्मेतियास्कः । तथारि- षोर्हिंसकादेनंरक्षति अंहोश्चित् अवृत्तेर्दारिद्भ्यात् यद्वा आगत्यहंतुरपिरक्षति अपिचास्मै यजमानाया- अद्भुतः महन्नामैतत् आचार्यभूतोमहान्ब्रह्मणस्पतिः उरुचक्रिः उरोर्विस्तीर्णस्योपकारस्यकर्ताभवति ॥ ४ ॥

इमागिरइतिसप्तदशर्चंपञ्चमंसूक्तम् गृत्समदपुत्रस्यकूर्मस्यार्षं गृत्समदस्यैववात्रैष्टुभमादित्यदेवता कम् तथाचानुक्रान्तम्—इमागिरस्त्रयूनाकूर्मोगार्त्समदोहिवादित्यमिति सूक्तविनियोगोलैङ्गिकः आदित्यदेवताकेपशौपुरोडाशस्यइमागिरइत्येकानुवाक्या अग्नीषोमावितिखण्डेसूत्रितम्—इमागिर आदित्येभ्योघृतस्नूस्तआदित्यासउरवोगभीराइति ।