चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 1

वामदेव्ये चतुर्थे मण्दले पञ्चानुवाकाः । तत्र प्रथमेऽनुवाके दशसूक्तानि । तेषु त्वां ह्यग्ने सदमिदिति विंशत्यृचं प्रथमं सूक्तम् । अत्रेयमनुक्रमणिका । त्वां ह्यग्ने विंशतिरष्ट्यतिजगतीधृतय आद्या उपाद्याश्चतस्रो वारुण्यश्च वेति । मण्दलद्रष्टा वामदेवऋषिः । प्रथमा चतुःष्ट्यक्षराष्तिर्द्वितीयाद्विपञ्चाशदक्षराजगती तृतीया द्विसप्तत्यक्षारा धृतिश्चतुर्थ्याद्या अनादेशपरिभाषया सप्तदश त्रिष्टुभः । कृत्स्नस्य सूक्तस्य मण्दलादिष्वाग्नेयमिति परिभाषयाग्निर्देवता द्वितीयाद्याश्चतस्रो वरुणदेवत्या वा । सूक्तविनियोगो लैंगिकः । आद्याध्यायो पाकरणे मण्दलादिहोमे विनियुक्ता ॥

वामदेवः स्तौति । हे अग्ने समन्यवः । मन्युः स्पर्धा । तया सह वर्तमानाः । स्वसमानैः स्पर्धमाना इत्यर्थः । देवासो देवनशीला इन्द्रादयो देवा देवं द्योतमानारतिं शीघ्रं गन्तारं त्वां सदमित्सदैवन्येरिरे हि । स्पर्धानिमित्ते युद्धे प्रेरयन्ति खलु । इति शब्दो हेत्वर्थः । य्समाद्देवास्त्वां युद्धार्थं नितरां प्रेरयन्ति तस्माद्यजमानाः क्रत्वा स्तुतिलक्षेन कर्माणा न्येरिरे । यज्ञकर्मणि देवान्हविः प्रापयितुं देवानाह्वातुं च त्वां नितरां प्रेरयन्ति खलु । यजत यजनीय हे अग्ने अमर्त्यं मरनधरम्रहितमा सर्वतो देवं द्योतमानं प्रचेतसम् । प्रकृष्टं कर्मविषयं चेतो ज्ञानं यस्य तादृशं त्वां मर्त्येषु यागं कुर्वाणेषु मनुष्येष्वादेवमागन्तारं जनत । देवा हविः श्रपणार्थमजनयन् । तथा प्रचेतसं कर्माभिज्ञमादेवं तत्तद्यज्ञेष्वागन्तारं त्वां विश्वं जनत । युगपन्नानादेशवर्तिषु यज्ञेषु यौगाद्येन हविरानयनार्थं व्याप्तं देवा अकुर्वन् । न्येरिरे । ईर गतौ । लिटि मन्त्रत्वादाम्न भवति । सहेति योगविभागत्समासः । हियोगादनिघातः । क्रत्वा । जसादिषु छन्दसि वावचनमिति नादेशाभवः । यणादेशः ॥ १ ॥

हे अग्ने स तादृशस्त्वं भ्रातरमेकस्थानवासेन भ्रातरं वरुनम् । वृणोत्युदकमिति वरुणः । तं देवं यज्ञवसनं यज्ञैर्वननीयैर्हविर्भिः सम्भजनीयं यज्ञवसनं च यज्ञस्य सम्भक्तारं ज्येष्ठमतिशयेन प्रशस्यमृय्तावानमपां स्वामितयोदकवन्तं सत्यवन्तं वा आदित्यमदितेः पुत्रं चर्षणीधृतं मनुष्याणामुदकप्रदानेन दारकं सुमती शोभनबुद्ध्या हेतुना चर्षणीधृतं चर्षणिभिर्विद्वद्भिर्धृतं राजानं राजन्तं एतादृशं वरुणं देवं देवान् देवनशीलान् स्तोतॄनच्छाभ्या ववृत्स्व । आवर्तय । अभिमुखीकुरु । ववृत्स्व । वृतु वर्तने । लोटि बहुलं छन्दसीति विकरणस्य श्लुः । निघातः । सुमती । मन्त्रे वृषेत्यादिना क्तिन्नुदात्तः । सुपां सुलुगिति तृतीयायाः पूर्वसवर्णदीर्घः । एकादेशस्वरः । ज्येष्ठम् । प्रशस्यस्येष्ठनि ज्य चेति ज्यादेशः । नित्त्वादाद्युदात्तः । एकादेशस्वरः । यज्ञवसनम् । वन षण सम्भक्तौ । कर्मकर्तरि चासुन्प्रत्ययः । गतिकारकयोरपि पूर्वपदप्रकृति स्वरत्वं चेति पूर्वपदस्वरः ॥ २ ॥

प्रवर्ग्येऽभिष्टव उत्तरस्मिन्पटले सखे सखायमित्येषा । सूत्रितं च । सखे सखायमभ्या ववृत्स्वोर्ध्व ऊ षु ण ऊतये । आ. ४-७ । इति ॥

सखे सखिभूत दस्म दर्शनीय हे अग्ने त्वं तव सखायं वरुणमस्मभ्यमस्मदर्थमा ववृत्स्व । अभिमुखीकुरु । तत्र दृष्टान्तः । रंह्या रंहणे गमने साधुभूतौ रथ्येव रथे योजितावश्वौ यथांशु शीघ्रगंतृ चक्रं लक्ष्यदेशं प्रत्यभिमुखीकुरुतस्तद्वत् । हे अग्ने सचा तव सहाये वरुणे मृळीकं सुखकरं हविर्विदः । लब्धवानसि । तथा विश्वभानुषु सर्वतो व्याप्ततेजस्केषु मरुत्सु सुखकरं लब्धवानसि । अग्निवारुणाग्निमारुतयोः कर्मणोरिष्टवानसीत्यर्थः । शुशुचान दीप्यमान हे अग्ने तोकाय । तुज्यते पीड्यतेऽनेन माता गर्भवासेनेति तोकं पुत्रः । तस्मै तुजे । गच्छत्यनेनानृण्यं पितेति तुक् पौत्रः । तस्मैशं सुखं कृधि । कुरु । दस्मदर्शनीय हे अग्ने असभ्यं शं कृधि । सुखं कुरु । रथ्येव । रथस्येमावित्यर्थे रथाद्यदिति यत् । सुपां सुलुगिति सुपो डादेशः । रंह्या । रंहशब्दात्तत्र साधुरिति यत्प्रत्ययः । यतोऽनाव इत्याद्युदात्तत्वं ॥ ३ ॥

त्वन्नो अग्ने इत्येतदारभ्येदं सूक्तमुत्तराणि सूक्तानि च प्रातरनुवाक अग्नेये क्रतौ त्रैष्टुभे छन्दस्याश्विनशस्त्रे च विनियुक्तानि । सूत्रितं च । त्वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वानित्येतत्प्रभृतीनि चत्वारि । आ. ४-१३ । इति । अवभृथेष्ट्यां स्विष्टकृदर्थेऽग्नीवरुणौ यष्टव्यौ । तत्र त्वं नो अग्न इति द्वे याज्यानुवाक्ये । सूत्रितं च । अग्नीवरुणौ स्विष्टकृदर्थे त्वन्नो अग्ने वरुणस्य विद्वानिति द्वे । आ. ६-१३ । इति । अस्नातो यद्यग्निहोत्रं जुहुतात्तदाग्निवारुणीष्टिः । तस्यामेते एव याज्यानुवाक्ये । तदाहुर्य आहिताग्निरित्युपक्रम्याम्नातम् । तस्य याज्यानुवाक्ये त्वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वान्त्स त्वं नो अग्नेऽवमो भवोती । ऐ. ब्रा. ७-९ । इति ॥

हे अग्ने विद्वान् सर्वपुरुषार्थसाधनोपायज्ञस्त्वं देवस्य द्योतमानस्य वरुणस्य हेळः क्रोधान् नोऽस्मत्सम्बन्धिनो वरुणकर्तृकान्पाशग्रहणानव यासिसीष्ठाः । अपनय । किञ्च यजिष्ठो यष्टृतमो वह्नितमो हविषामतिशयेन वोढा शोशुचानोऽतिशयेन दीप्यमानस्त्वं विश्वा सर्वाणि द्वेषांसि पापानि द्वेष्टॄणि रजांसि वा अस्मदस्मत्तः प्र मुमुग्धि । प्रकर्षेण मोचय । हेळः । हेडृ अनादरे । क्विप् । शसि रूपम् । शसः सुस्त्वादनुदात्तत्वे धातुस्वरः । यासिसीष्ठाः । यसेर्ण्यन्तादाशीर्लिङ् । थासि सीयुडागमः । छन्दस्युभयथेति लिङः सार्वधातुकत्वाण्णिलोपाभावः । अवपूर्वो यासिर्विनाशे वर्तते । मुमुग्धि । मुञ्चतेर्लोटि रूपम् । बहुलं छन्दसीति शपः श्लुः ॥ ४ ॥

हे अग्ने स तादृशस्त्वमूती ऊत्या रक्षणेन नोऽस्माकमवमोऽर्वाचीनः प्रत्यासन्नः सन् अस्या उषसो व्युष्टौ व्युच्छने प्रातः कालेऽग्निहोत्रादिकर्मसिद्ध्यर्थं नेदिष्ठो भव । अतिशयेनस्मदन्तिकस्थो भव । यद्वा । ऊत्या गमनेनास्माकमवमो रक्षको भव । किञ्च नोऽस्माकं वरुणं वरुणकृतं जलोदरादिरोगं आवारकं पापं वा अव यक्ष्व । अवयज । विनाशयेत्यर्थः । रराणोस्मदत्ते हविषि रममाणः । यद्वा । यजमानेभ्योऽत्यन्तमीप्सितफलप्रदस्त्वं मृळिकं सुखकरमिदं हविर्वीहि । भक्षय । किञ्च नोऽस्माकं सुहवः शोभनाह्वानोपेत एधि । भव । नेदिष्ठः । अन्तिकशब्दादिष्ठन्यन्तिकवाढयोर्नेदसाधाविति नेद इत्यादेशः । नित्त्वादाद्युदात्तः । रराणः । रमतेः कानचि मकारलोपश्छान्दसः । यद्वा । रातेर्यङ् लुकि व्यत्ययेन कानच् । अभ्यस्तानामादिः । एधि । अस्तेर्लोटि ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्चेति ए इत्यादेशः । तस्यासिद्धत्वाद्धुझल्भ्यो हेर्धिः । निघातः ॥ ५ ॥

सुभगस्य सुधनस्य सुष्ठु भजनीयस्याग्नेर्देवस्य श्रेष्ठतिशयेन प्रशस्या संदृक् संदृष्टिर्मर्त्येषु चित्रतमातिशयेन चायनीया पूजनीया भवति । स्पार्हा सर्वैः स्पृहणीया भवति । तत्र दृष्थान्तः । यथा देवस्य क्षीरं कामयमानस्य पुरुषस्याघ्न्याया गोः शुचि तेजोयुक्तं घृतं क्षरनयुक्तं सप्तं क्षीरं स्पृहणीयं भवति । तत्रैव दृष्टान्तान्तरम् । यथा गां भिक्षमाणस्य मर्त्यस्य धेनोर्दोग्ध्र्या गोर्मंहनेव । मंहतिर्दानकर्मा । दानं यथा प्रियकरं भवति तद्वत्त् । सुभगस्य आद्युदात्तं द्व्यच्छन्दसीत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । स्पार्हा । कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः । देवस्य । दीव्यतीति देवः । दीव्यतेः कान्त्यर्थस्य पचाद्यचि रूपं ॥ ६ ॥

अग्नेरग्न्यभिमानिनोऽस्य देवस्य त्रिस्त्रीण्यग्निवाहुसूर्यात्मना त्रीणि ता तानि प्रसिद्धानि परमोत्तमानि सत्या यथार्थभूतानि जनिमानि जन्मानि स्पार्हा सर्वैः स्पृहणीयानि सन्ति । यद्वा । अग्नेरेव त्रीणि जन्मानि दिवस्परि प्रथमं जज्ञे अग्निः । ऋग्वे. १०-४५-१ । इति । त्रीणि जाना परिभूषन्त्यस्य । ऋग्वे. १-९५-३ । इत्येवमादिषु मन्त्रेषु प्रसिद्धानि । अनन्तेऽपर्यन्ते नभस्यन्तर्मध्ये स्वतेजसा परिवीतः परिवेष्टितः शुचिः सर्वस्य शोधकः शुक्रो दीप्तियुक्तोऽत एव रोरुचानो भृशं दीप्यमानोऽर्यः स्वामी तादृशो देव आगात् । अस्मदीयं यज्ञं प्रत्यागच्छतु । सत्या । शेश्छन्दसि बहुलमिति शेर्लुक् । परिवीतः । व्येञ् संवरणे । कर्मणि क्तः । यजादित्वात्संप्रसारनम् । गतिरनन्तर इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । अर्यः । ऋ गतौ । अर्यः स्वामिवैश्ययोरिति यत्प्रत्ययान्तो निपातितः । स्वमिन्यन्तोदात्तत्वं व्यक्तव्यमित्यन्तोदात्तत्वं ॥ ७ ॥

देवानां दूतो होता देवानामाह्वाता हिरण्यरथः सुवर्नमयरथोपेतो रंसुजिह्वो रमणीयशोभनज्वालोपेतः स तादृशोऽग्निर्विश्वेत् सर्वाण्वेव सद्म देवयजनस्थानन्यभि वष्टि । कामयते । पुनश्च कीदृशः । रोहिदश्वः । रोहितवर्णा आश्वा यस्य स तथोक्तः । वपुष्यो वपुषि रूपे साधुर्विभावा कान्तियुक्तोऽत एव सदा रण्वो रमणीयो भवति । तत्र दृष्टान्तः । पितुमतीव संसत् । यथान्नादिवत्समृद्धं गृहं रमणीयं तद्वत् । रंसु जिह्वः । रमतेरन्येभ्योऽपि दृश्यन्त इति विच् । बहुव्रीहौ पूर्वपदस्वरः । वपुष्यः । तत्र साधुरिति यत् । तित्स्वरितः । विभावा । छन्दसीवनिपाविति वनिप् ॥ ८ ॥

यज्ञबन्धुः । यज्ञेऽग्निहोत्रादौ बन्धनं विनियोचनं यस्य स तथोक्तः । सोऽग्निर्मनुषः कर्मणि प्रवृत्तान्मनुष्यान् चेतयत् । जानाति । मह्या महत्या रशनया स्तुतिरूपया रज्ज्वा युक्तं तं तादृशमग्निं प्रनयन्ति । उत्तरवेद्यादिश्वध्वर्व्यादयः प्रक्षिपन्ति । मर्तस्य मनुष्यास्यास्य यजमानस्य दुर्यासु गृहेषु साधन् अभीश्टानि साधयन् सोऽग्निः क्षेति । वसति । स देवो द्योतमानोऽग्निः सधनित्वं यस्य गृहे निवसति तेन धनिना साहित्यमाप । प्राप्नोति । प्रभूतं धनं यजमानाय दापयित्वा तेन सहितोऽभवदित्यर्थः । राध साध संसिद्धौ ण्यन्तस्य शतरि रूपं ॥ ९ ॥

प्रजानन् सर्वं जानानः सोऽग्निर्देवभक्तं देवैर्देवनशीलैः स्तोतृभिः सम्भजनीयमस्याग्नेः सम्बन्धि यदुत्तमं रत्नं धनमस्ति तद्रत्नमच्छाभिमुख्येन तु क्शिप्रं नोऽस्मान्नयतु । प्रापयतु । अमृता मरण धर्मरहिता विश्वे सर्वे देवा धिया हविर्वहनलक्षनेन कर्मणा हेतुना यद्यमग्निमकृण्वन् हविषां प्रापयितरमकुर्वन् । यस्य चाग्नेर्द्यौः पिता पालयत्री जनिता जनयित्री च । अग्ने दिवः सूनुरसि प्रचेताः । ऋग्वे. ३-२५-१ । इति श्रवणात् । यद्वा । द्यौर्देवनशील आदित्यः पिता जनयिता च आदित्यादग्निरित्याम्नानात् । सत्यं यथार्थभूतं तमग्निमुक्शन् । घृताद्याहुतिभिरध्वर्व्यादयः सञ्चन्ति । देवभक्तम् । भज सेवायाम् । कर्मणि क्तः । त्रुतीया कर्मणीति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । उक्शन् । उक्ष सेचने । लङि रूपम् । बहुलं छन्दसीत्यडभावः ॥ १० ॥

सोऽग्निः प्रथम आहवनीयादिरूपतया श्रेष्ठः सन् पस्त्यासु यजमानानां गृहेषु जायत । आहुत्यधिकरणतया संपत्यते । तथा महो महतोऽस्य रजसोऽन्तरिक्षस्य बुध्ने मूले पृथिव्यां तत्रापि योनावुत्तरवेद्यादिस्थाने सम्पद्यते । सोऽग्निरपात्पादवर्जितोऽशीर्षा शिरोवर्जितः । तदेवाह । अन्ताद्यन्ते पादशिरसी गुहमानो गूहमानः । अविज्ञेयपादशिरा इत्यर्थः । वृषभस्य वर्षनसमर्थ्यस्य मेघस्य नीळे निलये नभस्यायोयुवानो धूमाकारेणात्मानमायोजयन्वर्तते यद्वा । यः प्रथमो वैद्युतोऽग्निः पस्त्यादिषु नदीषु बध्नेऽन्तरिक्षे महो महतो रजस उदकस्य तेजसो वा योनौ स्थाने च चरति । अपादशीर्षा पादशिरोवर्जितोऽन्तात्मनः पर्यन्तप्रदेशान् स्वतेजसा गुहमान आच्छादयन् पुनश्चायोयुवानस्तानि तेजांसि स्वात्मनि मिश्रीकुर्वन्वृषभस्य मेघस्य नीळे स्थाने नभसि चरति सोऽग्निरधुना कर्मयोग्यतयाजायत । अपात् । पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः इत्यकारलोपः समासान्तः । गुहमानः । गुहू सम्वरणे । शविकरणी । शानच रूपम् । शानचो लसार्वधातुकस्वरे कृते प्रत्ययस्वरः । आयोयुवानः । यु मिश्रणे । यङ् लुकि शानचि रूपम् । अभ्यस्तस्वरेणाद्युदात्तः ॥ ११ ॥

हे अग्ने विपन्या स्तुत्या युक्तमृतस्योदकस्य योनौ स्थाने वृषभस्य वर्षण समर्थस्य मेघस्य नीळे कुलायभूतेऽन्तरिक्षे वैद्युताग्निरूपेण वर्तमानं त्वां शर्धस्तेजः प्रथमं प्रार्त । प्रकर्षेण गच्छति । यश्चाग्निः स्वार्हः सर्वैः स्पृहणीयो युवा नित्यररुणो वपुष्यः कमनीयो विभावा दीप्तिमान् तस्मै वृष्णेऽभिमतफलवर्षकायाग्नये प्रियासः प्रियाः सप्त होत्रका अजनयन्त । स्तोत्रमकुर्वन् । आर्त । ऋ गतौ । लङि व्यत्ययेनात्मने पदम् । निघातः । विपन्या । पन चेत्यस्येन्प्रत्ययः । कृदिकारादक्तिन इति ङीष् । प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः । उदात्तायणो हल्पूर्वादिति विभक्तेरुदात्तत्वम् । विपन्य ऋतस्येत्यत्र संहितायामिकोऽसवर्णे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च । पा. ६-१-१२७ । इत्यनिकोऽपि ह्रस्वोऽनुनासिकश्च ॥ १२ ॥

अत्र लोके पूर्वे मनुष्या अस्माकं पितरोऽङ्गिरस ऋतं यज्ञमाशुषाणा अश्नुवानाः सन्तोऽभिप्रसेदुः । अग्निमभिलक्ष्य प्रजग्मुः । तेऽङ्गिरसोऽग्निपरिचर्या बलादश्मव्रजाः पर्वतैः परिवृता वव्रे । वृणोत्याच्छादयतीति वव्रं पर्वतविलान्तर्वर्ति तमः । तस्मिनन्तर्मध्ये स्थिताः सुदुघाः सुष्ठु दोग्ध्री रुस्राः पणिभि रपहृता गा उदाजन् । तस्माद्विलान्निरगमयन् । किं कुर्वन्तः । तमसो विध्वंसनीरुषसो देवीः प्रकाशार्थं हुवाना आह्वयन्तः । वव्रे । वृणोतेरौणादिकः कः । कृञादीनां द्वे भवत इति द्विर्वचनं ॥ १३ ॥

तेऽङ्गिरसोऽन्द्रिं पणिभिरपहृतानां गवां निरोधकं पर्वतं ददृवांसो विदारयन्तः सन्तो मर्मृजत । अग्निं पर्यचरन् । एषामङ्गिरसां तत्तादृशं कर्मान्ये महर्षयोऽभितः सर्वत्र जगति वि वोचन् । विशेषेणाकथयन् । पश्वयंत्रासः पशुनिर्गमनार्थानि यन्त्राण्युपाया येशां तेङ्गिरसः कारमभिमतस्य प्रयोजनस्य कर्तारमग्निमभ्यर्चन् । आस्तुवन् । ततस्त्मोपहमादित्याख्यं ज्योतिर्विदन्त । अलभन्त । ततो धीभिर्बुद्धिभिश्चकृपन्त । यज्ञानकल्पयन्नकुर्वन् । मर्मृजत । मृजूश् शुद्धौ । यङ् लुकि लङि व्यत्ययेनात्मने पदम् । निघातः । चकृपन्त । कृपू सामर्थ्ये । ण्यन्तस्य लुङि चङि सन्वद्भावाभावश्छान्दसः ॥ १४ ॥

नरः कर्माणां नेतार उशिजोऽग्निं कामयमानास्तेऽङ्गिरसो गव्यता गा इच्छता मनसा दृध्रं गवां निर्गमनद्वारनिरोधकमुब्धं समुब्धं संहतम् । यद्वा । उभिः पूरणार्थः । गोभिः पूर्नं गा येमानं नियच्छन्तं परि सर्वतः सन्तं वर्तमानं धृळ्हं दृढं गोमन्तं गोभिर्युक्तं व्रजं गवां निवासस्त्य्हानमद्रिं पर्वतं दैव्येनाग्निविषयेण वचसा वेदात्मकेन स्तोत्रेण विवव्रुः । गोनिर्गमनार्थमुद्धाटितवन्तः । उब्धम् । उभ्नातिर्हन्तिना समानार्थः । यद्वा । उभ उन्भ पूरणे । कर्मणि क्तः । येमानम् । यमेः कानच्येत्वाभ्यासलोपौ । चित्त्वादन्तोदात्तः । परि शन्तमित्यत्र सम्हितायामुपसर्गप्रदुर्भ्यामस्तिर्यच् पर इति षत्वं ॥ १५ ॥

हे अग्ने ते स्तोत्रं कुर्वाणा अङ्गिरसो मातुर्जनन्या धेनोर्वाचः सम्बन्धि नाम स्तुति साधकं शब्दमात्रं प्रथमं पूर्वं मन्वत । अजानत । पश्चात्तस्या वाचः सम्बन्धीनि त्रिः सप्तैकविंशतिसंख्यानि स्तुतिसाधनानि छन्दांसि तानि च गातत्र्यादीनि जगत्यन्तानि सप्त । अति जगत्यादीन्यतिधृत्यन्तानि सप्त । कृति प्रभृतीन्युत्कृतिपर्यन्तानि सप्तेति । एवं त्रिः सप्त छन्दांसि परमाण्युत्तमानि विन्दन् । आलभन्त । एवं विधच्छन्दोयुक्तैर्मन्त्रैरग्निमस्तुवन्नित्यर्थः । तत्ततो जानतीः सर्वं जानाना व्राः । व्रा इत्युषोनाम । उशसोऽभ्यनूशत । अस्तुवन् । ततो गोः सूर्यस्य यशसा तेजसा सहारुणीररुणवर्णोषा आविर्भुवत् आविरभूत् । यद्वा । तेङ्गिरसः प्रथमं पुरातनं नाम एहि सुरभि गुग्गुल गन्धिनीति धेनोर्नामधेयं मन्वत उच्चारयामासुः । मातुर्भूम्याः स्वभूतानि पणिभिरपहृतानि त्रिः सप्त रत्नानि विन्दन् । तत उच्चरितं नाम जानन्त्यो गावोऽभ्यनूशत । हंभारवलक्षणं शब्दमकुर्वन् । तदानीमुषाः प्रादुरभूदिति । जानतीः । एकस्मिन्पक्षे वा छन्दसीति पूर्व सवर्णदीर्घः । उभयत्र शतुरनुमो नद्यजादीति ङीप उदातत्वम् । अनूशत । णु स्तुतौ । लुङि रूपम् । कुटादित्वादगुणः । अरुणीः । सोरलोपश्छान्दसो गौरीर्मिमाय । ऋग्वे. १-१६४-४१ ॥ इतिवत् ॥ १६ ॥

तमो रात्रिकृतं ध्वान्तं दुधितम् । दुधिः प्रेरणकर्मा । प्रातरग्निविहरणकाल उषसा प्रेरितं सत् नेशत् । अनश्यत । ततो द्यौरन्तरिक्शं रोचत । अदीप्यत । ततो देव्या देवनशीलाया उषसो भानुः प्रभोदर्त । उद्गच्छति । अथ सूर्यो बृहतो महतोऽज्रानजरान्पर्वतान् गमनशीलान्रश्मीन्वा तिष्ठत् । अश्यतिश्ठत् । किं कुर्वन् मर्तेषु मनुष्येषु विद्यमानमृजु सत्कर्म वृजिनानृजून्यसत्कर्माणि च पश्यन् । अध्यतिष्ठदिति शेशः । निशत् । णश अदर्शने । लङि णशिमन्योरलिट्येत्वं वक्तव्यमित्येत्वम् । शपः पित्त्वादनुदात्तत्वे धातुस्वरः । रोचत । रुच दीप्तौ । लङि रूपम् । वाक्यभेदादनिघातः ॥ १७ ॥

आदित्सूर्योदयादनन्तरं बुबुधानाः पणिभिरपहृता निरोधान्निर्गता गाजानाना अङ्गिरसः पश्चा पृष्थ्यदेशेशु व्यख्यन् । अशेशेण ता ता अपश्यन् । तथादिदनन्तरं द्युभक्तं दीप्तियुक्तं देवैः सम्भक्तं वा रत्नं पणिभिरपहृतं धनं च धारयन्त । अधारयन् । लब्धगोधनानामङ्गिरसां विश्वासु दुर्याअसु सर्वेषु गृहेषु विश्वे यजनीयाः सर्वे देवा आजग्मुः । हे मित्र मित्रभूत हे वरुणोपद्रवाणां वारक हे अग्ने धिये कर्माणां कर्त्रे स्तोत्रे वा यजमानाय सत्यमस्तु । तदेतत्तवोपद्रववारणसामर्थ्यं तद्यथार्थभूतमस्तु । पश्चा । पश्च पश्चा च छन्दसीति निपातितः । बुबुधानाः । बुधेर्लिति कानचि रूपम् । चित्त्वादन्तोदात्तः । द्युभक्तम् । भज सेवायाम् । कर्मणि क्तः । तृतीया कर्मणीति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः ॥ १८ ॥

हे अग्ने शुशुचानं भृशं दीप्यमानं होतारं देवानामाह्वातारं विश्वभरसमाहुतिद्वारा वृष्तिप्रदानेन विश्वस्य पोषकं यजिश्ठं यष्टृतममग्निं त्वामच्छाभिलक्ष्य वोचेय । स्तवानि । गवामूधः शुचि शुद्धं पयो नातृणत् । तवाहुत्यर्थं यजमानो न दोग्धिः । अंशोः सोमलताखण्डस्य सम्बन्ध्यन्धो रसाख्यमन्नं पूतं दशापवित्रेण शोधितं सत् न परिषिक्तम् । गृहेषु न प्रक्षिप्तम् । किन्त्वनेन यजमानेन केवलं स्तुतिरेव क्रियते । वोचेय । बूञ् आशीर्लिङि ब्रुवो वचिः । लिङ्याशिष्यङ् । छन्दस्युभयथेति सार्वधातुकत्वात्सीयुटः सलोपः । अतृणत् । उतृदिर् हिंसानादरयोः । दोहनमेवोधोहिंसनम् । परिषिक्तम् । सिञ्च्चतेः कर्मणि क्तः । उपस्र्गात्सुनोतीति संहितायां षत्वम् । गतिरनन्तर इति गतेः स्वरः ॥ १९ ॥

अयमग्निर्विश्वेषां सर्वेषां यज्ञियानां यज्ञार्हाणां देवानामदितिः अदितिर्देवमाता । तद्वद्देवानां पोषक इत्यर्थः । यद्वा । विश्वेषां देवानामदितिर्भूस्थानीयः आधारभूत इति यावत् । अयं वा अग्निर्वैश्वानर इति श्रुतेः । तथायमग्निर्विश्वेषां मानुषाणामतिथिरतिथिवत्पूज्यो भवति । देवानां देवनशीलानां स्तोतॄणामवोऽन्नं हविरावृणानः सम्भजन् जातवेदाः । जातं सर्वं वेत्तीति जातवेदाः । सोऽग्निस्तेषां स्तोतॄणां सुमृळीकः सुखकरो भवतु । अतिथिः । अत सातत्यगमने । ऋतन्यञ्जीत्यादिनेथिन्प्रत्ययः । नित्त्वादाद्युदात्तः । मानुषाणाम् । मनोरपत्यानीत्यर्थे मनोर्जातावञ्यतौ षुक्छेत्यञ्प्रत्ययः । ञित्त्वादाद्युदात्तः ॥ २० ॥