चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 18

अयं पन्था इति त्रयोदशर्चमष्टमं सूक्तं त्रैष्टुभम् । अत्रानुक्रमणिका । अयं पन्थाः सप्तोना संवाद इन्द्रादिति वामदेवानामिति । यस्य वाक्यं स ऋषिर्या तेनोच्यते सा देवतेति परिभाषितत्वाद्रुषिदेवते तत्र तत्र ज्ञातव्ये । अस्मिन् सूक्ते इन्द्रादितिवामदेवसंवादरूपिणी काचिदाख्यायिका श्लोकरूपेण सूच्यते । गर्भस्थो ज्ञानसम्पन्नो वामदेवो महामुनिः । मतिं चक्रे न जायेय योनिदेशात्तु मातृतः । किन्तु पार्श्वादितश्चेति ज्ञात्वा नु जननी त्विदम् । दध्यौ शान्त्यै शचीं देवीमदितिं त्विन्द्रमातरम् । अदितिस्त्विन्द्रसहिता बर्भिणी मभ्यगाद्वने । अदितीन्द्रवामदेवाः संवादमथ चक्रिरे । संवाद इति सूत्रेण कथा सैषात्र सूच्यते । नोक्तो वक्तृविशेषोऽत्र ह्युपदेशेष्वनुक्तितः । अर्थतस्ववगन्तव्यो वक्तृभेद इति स्थितिः । इन्द्रोऽदितिऋषिश्चास्मिन्मिथः सूक्ते समूचिरे । गर्भेशयानं सुचिरं मातुर्गर्भादनिर्गतम् । वामदेवं प्रति ब्रूत आद्ययर्चा शतक्रतुः । द्वितीयादिभिरर्धर्चैऋषिरत्राह पञ्चभिः । नही न्वस्येति सप्त स्युरर्धर्चा अदितेर्वचः । ममच्चन त्वा युवतिरित्युचः पञ्च वै मुनेः । दौर्गत्यशान्तिमत्राह वामदेवस्तथान्त्यया । एवमर्थाद्वक्तृभेद इति बह्वृचशासनम् । अर्थो विवेकस्पष्टत्वादुपदेशेषु नेरितः । ऋषिदैवतसिद्ध्यर्थं विवेकादर्थ ईरित इति ॥

इन्द्रवाक्यम् । पुराणोऽनादिरयं प्रत्यक्शेणोपलभ्यमानः पन्था योनिर्निगमनरूपो मार्गोऽनु आनुपूर्व्येण वित्तः । सर्वैर्जायमानैर्लब्धः । यतो यस्माद्योनिमार्गाद्विश्वे सर्वे देवा उदजायन्त । उत्कर्षेणोत्पन्ना भवन्ति । तस्माद्योनिमार्गान्मनुष्या उत्पन्ना भवन्तीति किमु वक्तव्यम् । अतश्चिदस्माद्योनिमार्गादेव प्रवृद्धो गर्भे प्रकर्षेण वृद्धिं गतो वामदेव आ जनिषीष्ट । आ समन्ताज्जायताम् । अमुयामूं मातरं पत्तवे पतनाय । मरणायेत्यर्थः । मा कः । मा करोतु ॥ १ ॥

वामदेव एवमुक्तवन्तमिन्द्रं प्रत्याह । अहमतो योनिमार्गान्न निरया । न निरयाणि । न निर्गच्छानि । एतद्योनिनिर्गमरूपं वर्त्म दुर्गहा । दुर्ग्रहम् । दुःख्ःएन ग्रह्यम् । न प्राप्यं भवतीत्यर्थः । किन्तु तिरश्चता तिरश्चीनात्पार्श्वान्निर्गमानि । निर्गच्छानि । योनिदेशादनिर्गतोऽहं पार्श्वं भित्त्वानिर्गच्छानीत्यर्थः । अन्यैरकृतमिदमेव न केवलं मया क्रियते किन्त्वन्यैरकृतानि बहूनि कर्माणि मे कर्त्वानि कर्तव्यानि सन्ति । त्वेनैकेन सपत्नेन विवदमानेन सह युध्यै । युद्धं करवाणी । त्वेनैकेन बुभुत्सुना सं पृच्छै । सम्यक् पृच्छानि ॥ २ ॥

मयि गर्भस्थिते सतीन्द्रो मदीयां मातरं पारयतीं परेतां म्रियमाणामन्वचष्ट । अन्वब्रवीत् । एवमपीदानीं गर्भे स्थितोऽहं पुराणं पन्थानं न नानु गानि । नानुगच्छानीति न । किन्तु नु क्षिप्रमनु गमानि । अनुगच्छान्येव । वामदेवः स्वकीयमकृत्यकारित्वं परिहृत्येन्द्रस्याकृत्यकारित्वमुत्तरार्धर्चेन प्रतिपादयति । इन्द्रश्चम्वोः सोमाभिषवफलकयोः सुतस्य सोमं सुतवतोऽभिषुतवतस्त्वष्टुः सम्बन्धिनि गृहेऽनुपहुतः सन् शतधन्यं बहुधनेन क्रीतं सोममपिबत् । बलात्कारेण सोमस्य पानं कृतवान् । अयमर्थस्तैत्तिरीयैस्त्वष्टा हतपुत्रोवीन्द्रं सोममाहरदित्यनुवाके । तै. सं. २-४-१२ । महता प्रबन्धेन प्रपञ्चितः ॥ ३ ॥

अदितिर्यमिन्द्रं सहस्रं बहून्मासो मासान्पूर्वीर्बह्वीः शरदश्च सम्वत्सरांश्च जभार । बभार । बिभर्तेरिदं रूपम् । गर्भे स्थित इन्द्रो बहुषु सम्वत्सरेष्वदितिं क्लेशितवानित्यर्थः । एवंभूतः स इन्द्रः किं यत्किमपि । सर्वमपीत्यर्थः । ऋधक् विरुद्धं कर्म कृणवत् । अकरोत् । इन्द्रस्याक्षेपमसहमानादितिरिन्द्रमाताप्येनं प्रतिब्रूते । हे वामदेव जातेषूत्पन्नेषु देवादिष्वन्तर्मध्येस्येन्द्रस्य प्रतिमानं न ह्यस्ति । न विद्यते खलु । नु इति पादपुरणार्थः । उतापि च ये देवादयो जनित्वा जनयितव्या जनयिष्यमाणास्तेषु मध्येऽसेन्द्रस्य प्रतिमानं नास्ति ॥ ४ ॥

गुहा गुहायां गह्वररूपे सूतिकागृहे जातमिन्द्रमवद्यमिव गर्हमिव मन्यमाना जानती मातेन्द्रजनन्यदितिर्वीर्येण सामर्थ्येन न्यृष्टं नितरां प्राप्तमकः । अकरोत् । अथानन्तरं जायमान उत्पद्यमान इन्द्रः स्वयमेवात्कं तेजो वसान आच्छादकः सन् । दधान इत्यर्थः । उदस्थात् । उत्कर्षेणातिष्ठत् । किञ्च रोदसी द्यावापृथिव्यापापृनात् । समन्तात्पूरयामास ॥ ५ ॥

अललाभवन्तीरललेत्येवंरूपं शब्दं कुर्वत्य ऋतावरीरिवोदकवत्य एवैता नद्यः सङ्क्रोशमाना इन्द्रमहत्त्वप्रतिपादकोद्भुतेन हर्षेण बहुविधं शब्दायमानाः सत्योऽर्षन्ति । गच्छन्ति । एवं भूता नद्य इदं किं भवन्ति श्रोत्रग्राह्यं शब्दायमानं किं वदन्तीममर्थं हे ऋषे त्वमेता नदीर्वि पृच्छ । विशेषेण पृष्टवान् भव । एवं संपृच्छ । विचारिते सत्येतच्छब्दायमानमिन्द्रमाहात्म्यस्यैव वचनं भवतीत्यर्थः । कि~च आप उदकानि परिधिमावरकं कमद्रिं कं मेघं रुजन्ति । भजन्ति । आपः कमपि मेघं न भजन्ति किन्तु इन्द्रो मम पुत्र एवोदकावरकं मेघं भक्त्वापः प्रवर्तयतीत्यर्थः ॥ ६ ॥

यदेन्द्रो वृत्रासुरं हतवान् तदा शाश्वतीं ब्रह्महत्यां प्राप्तवानिति वामदेवस्याभिप्रायमुन्नीयादितिराह । निविदः । मरुत्वतीयशस्त्रे प्रयुज्यमानानि मरुत्स्तोत्रोमरुद्गण इत्यादीनीन्द्रस्तुतिप्रतिपादकानि कानिचित्पदानि निविच्छब्देनोच्यन्ते । ता निविदोऽस्मा इदुं वृत्रवधनिमित्तं ब्रह्महत्यारूपं पापं प्राप्नुवन्तमिन्द्रं किमु ष्वित् भनन्त । भनन्ति । किं वदन्तीति चेत् । तर्हि । पापरहितमिन्द्रं मत्वा निविदः स्तुवन्ति । कथमिन्द्रस्य पापरहितत्वम् । उच्यते । आपः फेनरूपेणास्येन्द्रस्यावद्यं ब्रह्महत्यादिरूपं पापं दिधिषन्ते । धारयन्ति । मम पुत्रो मदीयः पुत्र इन्द्रो महता प्रभूतेन वधेन । वध इति वज्रनामैतत् । वज्रेण वृत्रं जघन्वान् । हतवान् । तत एतान् सिन्धूनुदकानिओ व्यसृजत् । विशेशेण स्वैरत्वेन सर्तुं सृष्टवान् । इन्द्रेणोत्सृष्टा अपस्तस्त्य पापं जगृहुरित्यर्थः ॥ ७ ॥

सूक्तशेषेण ऋषिरिन्द्रं स्तौति । हे इन्द्र ममच्चन माद्यन्त्येव । प्रमत्तैवेत्यर्थः । युवतिस्त्व्दीया मातादितिस्त्वा त्वां परास । पराचिक्षेक । किञ्च कुषवानाम्नी काचिद्राक्षसी सा ममच्चन प्रमत्तैव त्वा त्वां जगार । गिरति स्म । हे इन्द्र ममच्चित्प्रमाद्यन्त्य एवापः शिशवे जाताय तुभ्यम् ममृढ्य्ः । सुखयाञ्चक्रुः । ममच्चित् माद्यन्नेवेन्द्रः सहसा स्वेन वीर्येणोदतिष्ठत् । सूतिकाग्रहाद्राक्षसीं बाधमानः सन् उत्कर्षेण तस्थौ ॥ ८ ॥

हे मघवन्धनवन्निन्द्र ममच्चन प्रमाद्यन्नेव व्यम्सो नाम राक्षसो निविविध्वान् प्रविध्यन् ते हनू त्वदीये हनू मुखपार्श्वे अप जघान । अपहतवान् । अध अथानन्तरं हे इन्द्र निविद्धो राक्षसेन ताडितस्त्वमुत्तरो व्यंसादधिकबलो बभूवान् भुतः सन् दासस्य क्षीणस्य व्यंसस्य शिरो वधेन वज्रेण सं पिणक् । पिष्टवासि ॥ ९ ॥

गृष्टिः काचिद्गौर्वत्सम् यथा ससूव । सुषुवे । तथा मातेन्द्रजनन्यदितिश्चरथाय स्वेच्छया सञ्चरणायेन्द्रं ससूव । सुषुवे । कीद्रुशमिन्द्रम् । स्थविरं वयसा प्रवृद्धं तवागां प्रवृद्धबलमनाधृष्यं शत्रुभिरनभिभाव्यं वृषभं सेचनसमर्थं तुम्रं प्रेरकमरीळ्हं शत्रुभिरनभिभूतं स्वयं गातुमन्यनिरपेक्षगमनं तन्वे स्वशरीरायेच्छमानमिच्छन्तम् ॥ १० ॥

उतापि च हे मदीय पुत्रेन्द्र अमी वह्न्यादयो देवास्त्वा त्वां जहति । त्यजन्ति । इत्युक्तवतीन्द्रस्य मातादितिरिन्द्रं महिषं महान्तम् । महिष इति महन्नामैतत् । अन्ववेनत् । अयाचत । अथानन्तरं हे विष्णो व्यापनशील हे सखे मित्रभूत हरे त्वं वृत्रं हनिष्यन् हन्तुमिच्छन् वितरं वि क्रमस्व । अतिपराक्रमीभवेतीन्द्रो विष्णुमब्रवीत् । उवाच ॥ ११ ॥

हे इन्द्र यद्यस्मात्कारणात्पितुः सकाशज्जनिष्यमाणाद्भीतस्त्वं त्वदीयं पितरं पादगृह्य पादेशु गृहीत्वा प्राक्शिणाः । प्रकर्षेणावधीः । तस्मात्कारणात्तेत्वत्तोऽन्यः को देवो मातरं स्वकीयजननीं विधवां पितृवधेन पतिरहितामकच्रत् । अकरोत् । कस्त्वत्तोऽन्यः शयुं शयानं चरन्तं जाग्रतं वा त्वामजिघांसत् । हन्तुमैच्छत् । ते त्वत्तोऽन्यः को देवो मार्डीके प्रजानां सुखकरणेऽधि अधिक आसीत् । अयमर्थ ऋक्सामे वै देवेभ्य इत्यनुवाके यज्ञो दक्षिणामभ्यध्यायदित्यादिब्राह्मणेन । तै. सं. ६-१-३-६ । तैत्तिरीयकैर्बहुधा प्रपञ्चितः ॥ १२ ॥

अनया वामदेवः स्वकीयं दारिद्र्यं सूचयन्निन्द्रस्योत्कर्षमह । वामदेवोऽहमवर्त्या जीवनोपायराहित्येन शुनः शुनकसम्बन्धीन्यान्त्राणि पुरीतन्ति पेचे । अपचम् । देवेशु द्योतमानेशु वह्न्यादिष्य् मध्य इन्द्रादन्यं मर्डितारं सुखयितारं न विविदे । न लेभे । किञ्च जायां स्वकीयां भार्याममहीयमानामश्लाघनीयामपश्यम् । अद्राक्षम् । अध अथानन्तरं श्येनः श्येनवच्छीघ्रगामीन्द्रो मे मह्यं मधु मधुरोपेतमुदकमा जभार । आजहार ॥ १३ ॥