चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 21

आ यात्विन्द्र इत्येकादशर्चमेकादशं सूक्तम् वामदेवस्यार्षं त्रैष्टुभमैन्द्रम् । आ यात्वित्यनुक्रान्तम् । पृष्थ्याभिप्लवशडहयोः प्रथमेऽहन्येतन्निविद्धानीयम् । सूत्रितं च । आ यात्विन्द्रोऽवस इति मरुत्वतीयम् । आ. ७-५ । इति ॥

स इन्द्रो नोऽस्माकमवसे रक्षणायोपा यातु । उपागच्छतु । य इन्द्र इहास्मिन्यज्ञे स्तुतः । शूरो विक्रान्तो ववृधानः प्रवृद्धोऽयमिन्द्रः सधमादस्तु । अस्माभिः सहमाद्यन् भवतु । यस्येन्द्रस्य तविषीस्तविष्यो बलानि पूर्वीः पूर्व्यो बहूनि । सन्तीति शेषः । यश्चेन्द्रो द्यौर्न द्योतमानः सूर्य इवाभिभूति परकीयं बलमभिभावुकं क्शत्रं स्वकीयं बलं तेजो वा पुष्यात् पुष्यतु । स इन्द्रो उपायात्विति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ १ ॥

तुविद्युम्नस्य बहुकीर्तेस्तुविराधसो बहुधनस्य तस्येत्तस्येन्द्रस्यैव वृष्ण्यानि बलभूतान्नॄन् नेतॄन्मरुतो हे स्तोतारो यूयमिहास्मिन्यज्ञेस्तवथ । स्तुत । साह्वान् शत्रूनभिभावुकस्तरुत्रोऽस्मानापद्भ्यस्तारको यस्येन्द्रस्य क्रतुः कर्म कृष्टीः शत्रुसम्बन्धिनीः प्रजा अभ्यस्ति अभिभवति । तत्र दृष्टान्तः । विदथ्यो न सम्राट् । विदथार्हो न यज्ञार्हः सम्राट् सकललोकानामधिपतिरिव तद्वत् । तस्य वृष्ण्यानीति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ २ ॥

मरुत्वान्मरुद्भिः सहित इन्द्रो नोऽस्माकमवसे रक्षणाय दिवः स्वर्गलोकादायातु । आगच्छतु । पृथिव्या भूलोकाच्च मक्षु शीघ्रमा यातु । उत वा अथवा समुद्रादन्तरिक्षलोकाच्चायातु । समुद्र इत्यन्तरिक्षनाम सगरः समुद्रोऽध्वरमिति तन्नामसु पाठात् । अथवा पुरीशादुदकादायातु । पुरीषमित्युदकनाम मधु पुरीषं पिप्पलमिति तन्नामसु पाठात् । स्वर्णरात् स्वरादित्यो नरो नेता यस्य तस्माल्लोकाद्वायातु । परावतो वा दूराद्वायातु । ऋतस्योदकस्य सदनात्स्थानान्मेघलोकाद्वायातु ॥ ३ ॥

य इन्द्रः स्थूरस्य स्थूलस्य बृहतो महतो रायो धनस्येते ईष्टे विदथेषु यज्ञेषु । विदथ इति यज्ञनामैतत् । तमिन्द्रमु तमिन्द्रमेव वयं स्तोतारः स्तवाम । य इन्द्रो वायुना प्रानरूपेण बलेन गोमतीशु सेनासु जयति शत्रून्विजयते । धृष्णुया धृष्णुः प्रगल्भो य इन्द्रः स्तोतॄन्वस्यो वसीयः श्रेष्ठं पश्वादिधनमच्छाभि प्रणयति प्रापयति । तमेवेन्द्रं स्तवामेति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ ४ ॥

उप स्तभायन् लोकानुपस्तम्भयन् यजध्यै यष्टुं वाचं गर्जितलक्षणां वाचं जनयन् प्रजनयन् ऋंजसानः प्रसाध्यमानः । ऋंजतिः प्रसाधनकर्मेति यास्कः । उक्थैः शस्त्रलक्षणैः स्तोत्रैः पुरुवारो बहुभिः सम्भजनीयो य इन्द्रो नमसि । नम इत्यन्ननामैतत् । यजमानैर्दत्ते हविषि नमो यजमानेभ्यो यज्ञादिसाधनमन्नमियर्ति प्रेरयति । इन्द्रो हविषि नमो यजमानेभ्यो यज्ञादिसाधनमन्नमियर्ति प्रेरयति । इन्द्रो हविषा तृप्तः सन् वृष्टिद्वारान्नं प्रयच्छति तेन चान्नेन पुनर्यज्ञः प्रजायत इत्यर्थः । अस्मदीयो होता सदनेषु यज्ञगृहेषु तमिन्द्रमा कृण्वीत । आभिमुखीकरोतु ॥ ५ ॥

धिषण्यन्तो धिषणामिन्द्रविषयां स्तुतिमिच्छन्त औशिजस्य । उशिजः कामयमाना ऋत्विजः । तेषां सम्बन्ध्योशिजो यजमानः । तस्य गोहे गृहे सदन्तो निषीदन्तो जना अद्रिम् । आदृणाति शत्रूनित्यद्रिरिन्द्रः । तमिन्द्रं धिषा स्तुत्या यदि यदा सरण्यान् उपागच्छेयुः तदा स इन्द्र आ यतु ॥ नोऽस्माकं संवरणेषु शत्रुसम्बन्धिषु निरोधेशु वह्निर्वोढा पास्त्यस्य पस्त्ये गृहे वसता यजमानेन होताह्वाता दुरोषा दुस्तरक्रोधो य इन्द्रो महान्प्रभूतो भवति । स आयात्विति ॥ ६ ॥

भार्वरस्य । भर्वरो जगद्भर्ता प्रजापतिः । तस्य पुत्रो भार्वरः । तस्य वृष्णः कामानां वर्षितुरिन्द्रस्य सम्बन्धी ई मेष शुष्मो बलं स्तुवते स्तोत्रं कुर्वन्तं यजमानं सिषक्ति सेवत इति यत्तत्सत्रा सत्यमेव । ईमेतद्वलमौशिजस्य यजमानस्य भराय भर्तुं गुहा गुहायां गुहारूपे हृदये प्र भवतिति यत्तत्सत्यम् । यजमानस्य होहे गृहे धिये कर्मणे प्र भवतीति यत्तत्य्सत्यम् । अयसे गमनाय कामानां प्राप्त्र्ये मदाय हर्षाय तत्र यद्बलं प्रभवति तत्सत्यम् । इन्द्रस्य बलं यजमानं सर्वदा पालयतीत्यर्थः ॥ ७ ॥

इन्द्रः पर्वतस्य मेधस्य वरांसि द्वाराणि वि वृण्वे विवृतानि कृतवानिति यत् । अपामुदकानां जवांसि वेगान्पयोभिर्जलैर्जिन्वे प्यायतीति यत् । यदि यदा सुध्यः शोभनकर्माणो यजमाना वाजायान्नाय वहन्ति इन्द्रं प्राप्नुवन्ति तथा गोहे गौरस्य गौरमृगस्य गवयस्य गवयमृगस्य च विदत् तौ द्वौ पशू लभत इति यत् । तत्सर्वं सत्रेति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ ८ ॥

अभ्युदयेष्टाविन्द्रस्य प्रदातुर्भद्रा ते हस्तेति याज्या । सूत्रितं च । दीर्घस्ते अस्त्वंकुशो भद्रा ते हस्ता सुकृतोत पाणी । आ. ३-१३ । इति ॥

हे इन्द्र ते त्वदीयौ भद्रा भद्रौ कल्याणौ हस्ता हस्तौ सुकृता सुकृतौ शोभन कर्माणौ भवतः । उतापि च पाणी त्वदीयौ हस्तौ स्तुवते स्तोत्रे यजमानाय राधो धनं प्रयन्तारा प्रयन्तारौ प्रदातारौ भवतः । हे इन्द्र ते त्वदीया निषत्तिर्निषदनं स्थितिः का । त्वमस्मान् किमु किमर्थं नो ममत्सि । न मादयसि । किमुदुदु किमर्थमेव दातवा अस्माकं धनं दातुं न हर्षसे । हृष्टो नभवसि ॥ ९ ॥

इन्द्रस्य वार्त्रघ्नस्य पशावेवा वस्व इति हविषो याज्या । सूत्रितं च । एवा वस्व इन्द्रः सत्यः सम्राड्यद्वाग्वदन्त्यविचेतनानि । आ. ३-८ । इति ॥

एवैवमुक्तप्रकारेण स्तूयमानः सत्यः सत्यवान्वस्वो धनस्य सम्राडीश्वरो वृत्रं वृत्रनामानमसुरं हन्ता हिंसितेन्द्रः पूरवे मनुष्याय यजमानाय वरिवो धनं कः । करोति । ददातीत्यर्थः । क्रत्वा कर्मणा स्तुतिहेतुना हे पुरुष्तुत बहुभिर्यज्कमानैः स्तुतेन्द्र त्वम् नोऽस्मभ्यं रायो धनानि शग्धि । देहि । ते त्वया दीयमानस्य दैव्यस्य देवसम्बन्धिनोऽवसोऽन्नस्य । कर्मणि षष्ठी । अन्नं भक्षीय । अहं भजेय ॥ १० ॥

हे इन्द्र नु क्षिप्रं स्तुतः पूर्वैरृषिबिः संस्तुतो नु क्षिप्रं गृणानोऽस्माभिः स्तूयमानस्त्वमिषमन्नं जरित्रे स्तोत्रे मह्यं नद्यो नाद्भिर्नदीरिव पीपेः । प्यायय । प्रवृद्धं कुरु । हे हरिवो हरिसंज्ञकाश्वोपेतेन्द्र ते तुभ्यं नव्यं नवतरं ब्रह्म स्तोत्रमकारि । अस्माभिः क्रियते । रथ्यो रथवन्तो वयं धिया प्रज्ञारूपया स्तुत्या सदासास्त्वां सर्वदा भजमानास्त्त्वदर्थं हवीरूपस्यान्नास्य दातारो वा स्याम । भूयास्म ॥ ११ ॥