चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 43

क उ श्रवदिति सप्तर्चमेकादशं सूक्तम् । सुहोत्रपुत्रौ पुरुमीह्ळाजमीह्ळावृषी । त्रिष्तुप् छन्दः । अश्विनौ देवता । अत्रानुक्रमणिका । क उ श्रवत्सप्त पुरुमीह्ळाजमीह्ळौ सौहोत्रौ त्वाश्विनं हि । प्रातरनुवाकश्विनशस्त्रयोराश्विने क्रतौ त्रैष्टुभे छन्दसीदमादिके द्वे सूक्ते । धेनुः प्रत्नस्य क उ श्रवत् । आ. ४-१५ । इति सूत्रितत्वात् ॥

यज्ञियानां यज्ञार्हानां देवानां मध्ये क उ देवः श्रवत् । शृणुयात्स्तुतिम् । कतमो देवो वन्दारु वन्दनशीलं स्तोत्रम् । कतमो देवो जुषाते । सेवते । कस्य हृदीमां प्रेष्थां प्रियतरां देवीं द्योतमानां सुहव्यां शोभनान्नोपेतां शोभनैर्हविर्भिर्युक्तां वा सुष्टुतिममृतेषु मध्ये श्रेषाम । श्लेषयेम श्रावयेम वा । अश्विनावन्तरेण स्तुतेः को देवः स्वामी भवेदिति ॥ १ ॥

को मृळाति । को देवो मृडाति । सुखयेदस्मान् । कतमो देव आगमिष्थ आगन्तृतमोऽस्मद्यज्ञं प्रति । देवानामु देवानां मध्ये कतमो देवः शम्भविष्थः सुखस्य भावयितृतमः । एवमुक्तगुणविशिष्टः । को भवेत् अश्विनावन्तरेणेति भावः । कं रथं द्रवदश्वमाशुमाहुः । ब्रुवते । यं रथं सूर्यस्य दुहिता सूर्यस्य पत्न्यवृणीत । समभजत् ॥ तं कं रथं वेगवन्तमाहुः ॥ २ ॥

मक्षु शीघ्रम् । हि स्मेति पूरणौ । ईवतो गमनवत आगामिनो द्यून्दिवसान् सुत्यासम्बन्धिनः प्रति गच्छथः । इन्द्रः शक्तिं न स्वकीयां शक्तिं यथा परितक्म्यायां रात्रावतीतायाम् । प्रदर्शयतीति शेषः । स्तुत्याहन्युषःकाल इन्द्रो यथा गच्छति तद्वद्युवामपि गच्छतमित्यर्थः । दिवो द्युलोकादाजातागतौ दिव्या दिवि भवौ सुपर्णा शोभनगमनौ युवां शचीनां युष्मत्सम्बन्धिनां कर्मणां शक्तीनां वा मध्ये कया शच्या शचिष्ठा शक्तिमत्तरौ शोभनकर्मवन्तौ वा भवथः ॥ ३ ॥

वां युवयोः कोपमातिः । उप समीपे मातिर्मानं गुणानां परिच्छित्तिर्यस्यां सा स्तुतिः का भूत् । भवेत् । कया स्तुत्या हूयमानावाहूयमानौ सन्तौ नोऽस्माना गमथः । आगच्छथः । वां युवयोरभीक आसन्नप्रदेशे महश्चिन्महतस्त्यजसः । त्यज्यते परित्यज्यते सर्वैरिति त्यजः क्रोभः । तस्य सोढा को भवेत् । हे माध्वी मधुररसस्योदकस्य स्रष्टारौ हे दस्रा शत्रूणामुपक्षपयितारावश्विनौ नोऽस्मानूती ऊत्या रक्षयोरुष्यतम् । रक्षाकर्मैतत् । रक्षतम् ॥ ४ ॥

हे अश्विनौ वां रथो द्यां परि द्युलोकस्य परित उरु प्रभूतं नक्शति । गच्छति । यद्यस्मादा अर्वाक् समुद्रात्समुद्द्रवनसाधनादन्तरिक्षाद्वां प्रति अभिवर्तते । आभिमुख्येन गच्छति । हे माध्वी उक्तलक्षणौ मध्वा मधुरेन पयसा मधु मधुरं सोमरसं प्रुषायन् । सिञ्चन्त्यध्वर्यवः । यद्यस्मात्सीं सर्वतो वां पृक्षो युवयोः सोमं पक्वाः पक्वा यवा भुरजन्त । प्राप्नुवन्ति । तस्मादभिवर्तते वामिति ॥ ५ ॥

वां युवयोरश्वान् सिन्धुः स्यन्दमानो मेघ उदकं वा रसया रसेन सिञ्चत् । असेचयत् । घृणा दीप्त्या वयः पक्षिसदृशा वेतारो वा आश्वा अरुषास आरोचमानाः सन्तः परि परितो ग्मन् । गच्छन्ति । वां यानं गमनसाधनं प्रसिद्धो रथोऽजिरम् । क्षिप्रनामैतत् । सु सुष्ठु चेति । ज्ञायते । येन रथेन सूर्यायाः पति पालयितारौ वोढारौ भवथः स रथश्चेतीति ॥ ६ ॥

हे अश्विनौ यद्यस्मात् । यथा वा सुमत्या । इहेहास्मिन्नेव यज्ञे सुमना समानमनस्कौ । सदृशावित्यर्थः । तौ वां युवां सुमत्या पपृक्षे । स्तुत्या संयोजयामि । सेयमिदानीं क्रियमाणा सुमतिः शोभनस्तुतिरस्मे अस्माकमेव फलवती भवत्विति शेशः । हे वाजरत्ना रमणीयान्नौ । अन्नं वै वाजः । शत. ब्रा. ९-३-४-१ । इति श्रुतेः । युवं युवां जरितारं गरितारं स्तोतारं मामुरुष्यतम् । रक्षतम् । हे नासत्याश्विनौ कामोऽस्मदीयो युवद्रिक् ह युवामेव गच्छन् श्रितः प्राप्तः ॥ ७ ॥