चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 51

अथाष्टमं व्याख्यातुमारभते । इदमु त्यदित्येकादशर्चं षष्ठं सूक्तं वामदेवस्यार्षं त्रैष्टुभमुषोदेवताकम् । इदमुषस्यं त्वित्यनुक्रान्तम् । प्रातरनुवाक उषस्ये क्रतौ त्रैष्टुभे छन्दस्याश्विनशस्त्र इदं सूक्तम् । सूत्रितं च । उषो वाजेनेदमु त्यत् । आ. ४-१४ । इति ॥

इदमु पुरतो दृश्यमानमिदं त्यत्तदस्माभिः स्तुत्यं सर्वप्रसिद्धं पुरतममत्यन्तप्रभूतं ज्योतिस्तेजो वयुनावत् । वेतेः कान्तिकर्मन इदम् । प्रकृष्तकान्तिमत् । अथवा वयुनमिति प्रज्ञानाम । प्रज्ञोपेत । सर्वस्य प्रज्ञापकमित्यर्थः । कीदृक् तेजः । पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि तमसोऽन्धकारादस्थात् । उदतिष्थत् । एवं सति नूनं सत्यं दिव आदित्यस्य दुहितरो दुहितृस्थानीया विभातीर्विभानं कुर्वतीरुषसो जनाय यजमानानां गातुं गमनं गमनादिव्यापरसामर्थ्यं कृणवन् । अकुर्वन् ॥ १ ॥

चित्राश्चायनीया उषसः पुरस्तात्पूर्वस्यां दिश्यस्थुः । तिष्ठन्ति । व्याप्ता इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः । अध्वरेषु मिताः खाताः स्वरवो यूपा इव । यथा वेद्याः पुरतो भासन्ते तद्वत् । यद्यपि स्वरुशब्दो यूपच्छेदपतितप्रथमशकलवाची यः प्रथमः शकलः परापतेत्स स्वरुः कार्य इत्युक्त्वात् तथाप्यत्र मितशब्दश्रवणाच्चषालवन्तः स्वरवः । ऋग्वे. ३-८-१० । इत्यादौ तथा दर्शनाच्चात्र यूपवचनः । ता व्रजस्य वारकस्य तमसो द्वारा द्वाराणि व्युच्छन्तीः शुचयो दीप्ताः पावकाः शोधिका अव्रन् । व्यवृण्वन् ॥ २ ॥

आद्यास्मिन्दिन उच्छन्तीस्तमो विवासयन्त्यो मघोनीर्धनवत्य उषसो भोजान् भोजयितॄन्यजमानान् तेषां राधोदेयाय सोमादिधनदानाय चितयन्त । प्रज्ञापयन्ति । अचित्रेऽचायनीये तमसो विमध्ये । अत्यन्तगाढान्धकार इत्यर्थः । तत्र पनयो वणिज इवादातारोऽबुध्यमानाः ससन्तु । स्वपन्तु ॥ ३ ॥

हे देवीर्द्योतमाना उषसो वो युष्मान् सनयः पुराणो नवो वा यामो गमनसाधनः स रथोऽद्यास्मिन्यागदिने कुविद्बहुवारं बभूयात् । भवेत् । गच्छेदित्यर्थः । येन रथेन हे रेवतीर्धनवत्यो यूयं नवग्वे दशग्वे सप्तास्ये सप्तच्छन्दोयुक्तमुखेऽङ्गिरेऽङ्गिरोगणे । तौ द्वौ तत्र येऽप्यङ्गिरसस्तेषाम् गने । तथान्यत्र नवग्वो नु दशग्वो आङ्गिरस्तमः । ऋग्वे. १०-६२-६ । इति । रेवद्धनवद्यथा भवति तथोष्ग । विभातं कृतवत्यः । वसेर्व्युच्छनकर्मणो लिण्मध्यमबहुवचनस्येदं रूपं ॥ ४ ॥

हे देवीर्द्योतमाना उषसो यूयं हि खलु ऋतयुग्भिर्यज्ञगामिभिरश्वैर्भुवनानि सद्यः परिप्रयाथ । परितः प्रकृष्तं गच्छथ । किं कुर्वत्यः । ससन्तं स्वपन्तं द्विपाच्चतुष्पान्मनुष्यगवादिलक्षनं जीवं चरथाय चरणाय गमनादिव्यवहाराय प्रबोधयन्तीः प्रबोधयन्त्यः सत्यः परिप्रयाथ ॥ ५ ॥

आसामुषसां मध्ये क्व स्विदभूदद्य कतमा पुराणी पुरातनी । यया ऋभूणां सम्बन्धीनि विधाना चमसादिनिर्माणानि विदधुः । अकुर्वन्नृभवः । यद्याश्चोषसः शुभ्रा दीप्ताः शुभं चरन्ति । शोभां दीप्तिं कुर्वन्ति । ता अजुर्या अशीर्णा नित्यनूतना न विज्ञायन्ते । यतः सदृशीः सदृश्यः सर्वेष्वपि दिवसेष्वेकरूपा अतोऽद्यतन्य एता एताः पुराण्य इति न ज्ञायन्ते उषासाद्रुश्यं सदृःईरद्य सदृशीरिदु श्वः । ऋग्वे. १-१२३-८ । इत्यत्र प्रतिपादितं ॥ ६ ॥

ता घ । घेति प्रसिद्धौ । ताः खलूपकारिण्यस्ता भद्राः कल्याण्यः स्तुत्या वा उषसः पुरा पुर्वमासुः । अभवन् । अभिष्टिद्युम्नाः अभिगमनमात्रेण द्युम्नं धनं यासां ताः । ऋतजातसत्याः । ऋतार्थं यज्ञार्थं जाताश्च ताः सत्याः सत्यफलाश्च तादृश्यः । यासूषः स्वीजानो यागं कुर्वाण उक्थैः शस्त्रैः शशमानः शम्समानः स्तुवन् सामभिः स्तोत्रं निश्पादयन् शंसन् शस्त्राणि कुर्वन् द्रविनं धनं सद्य आप । प्राप्नोति । ता भद्रा इति सम्बन्धः ॥ ७ ॥

ता उषस आ सर्वतश्चरन्ति । समना सर्वतः समानाः पुरस्तात्पुर्वस्यां दिशि समानतः समानाद्देशादन्तरिक्षात्समना सर्वतः पप्रथानाः प्रथमाना ऋतस्य यज्ञस्य सदसः सदः । तत्रत्यर्मृत्विग्घविरादिकमित्यर्थः । बुधाना बोधयन्त्यः । अन्तर्भावितण्यर्थोऽयम् । एवं महानुभावा उषसो जरन्ते । स्तूयन्ते । गवां सर्गा न उदकानां सृष्टय इव । गवां सर्गा न रश्मयः । ऋग्वे. ४-५२-५ । इति हि श्रुतम् । ता यथा सर्वत्र प्रसङ्गादुपकारत्वाच्च स्तूयन्ते तद्वत् ॥ ८ ॥

ता एवोषसः । इदिति पूरणः । नु अद्य सुमना समानाः । एकधेत्यर्थः । समानीरेकरूपा अमीतवर्णा आहिंसितवर्ना अपरिमितवर्णा वा उषसश्चरन्ति सर्वतः । किं कुर्वथः । अभ्वम् । महन्नामैतत् । अतिमहदसितं क्रुश्णं रूपं गूहन्तीर्गोपयन्त्यो रुशद्भी रोचमानैस्तनूभिः स्वशरीरैः शुक्रा दीप्ताः शुचयः शुद्धा रुचाना रोचमाना रोचयन्त्यो वा ॥ ९ ॥

हे दिवो धुहितरो द्योतमानस्यादित्यस्य दुहितृस्थानीया विभातीर्विभात्यो विशेशेण भानं कुर्वत्योऽस्मासु प्रजावन्तं रयिं पुत्राद्युपेतं धनं यच्छत । दत्त । हे देवीर्देब्यः स्योनात्सुखान्निमित्तभूताद्वो युष्मान् प्रतिबुद्ध्यमानाः प्रतिबोधयन्तो वयं सुवीर्यस्य पतयः स्याम । पुत्रादिसहितस्य धनस्य पालका भवेम ॥ १० ॥

तद्वो दिव इति व्युष्टायां जपेत् । हे दिवो दुहितरो हे उषसो विभातीर्वो युष्मान् तदुत्तरार्धप्रथमपादेन वक्ष्यमाणं फलं यज्ञकेतुः । यज्ञ एव केतुः प्रज्ञापको यस्य तादृशोऽहमुप ब्रुवे । उपेत्य ब्रवीमि । अथ बहुवदुच्यते । वयं स्तुवन्तो जनेष्वस्मत्समानेषु मध्ये यशसः कीर्तेरन्नस्य वा स्वामिनः स्याम । तद्यशो च्यौः पृथिवी च देवी धत्तां धारयतां ॥ ११ ॥