चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 55

कोवस्त्रातेति दशर्चं दशमं सूक्तं वामदेवस्यार्षं विश्वदेवदेवताकम् । अष्टम्याद्यास्तिस्रो गायत्र्यः शिष्टा अनादेशपरिभाषया त्रिष्टुभः । तथा चानुक्रम्यते । को वो दश वैश्वदेवं त्रिगायत्र्यन्तं त्विति । विनियोगो लैङ्गिकः ॥

हे वसवः सर्वस्य वासयितारो देवा वो युष्मान् कस्त्रातास्ति । यतो यूयं वसवोऽत इत्यभिप्रायः । कश्च वरूता सम्भक्तास्ति । यद्वा । वो युष्माकं मध्ये कस्त्राता रक्षको देवः कश्च वरूता वारयिता दुःखानां वरणीयो वा भवति । हे द्यावाभूमी नोऽस्मान् त्रासीथाम् । रक्षतम् । हे अदिते अखण्डनीये । एतदपि द्यावाभूम्योर्विशेषणम् । संख्याव्यत्ययः । यदीदं पृथग्देवतामन्त्रणं स्यात् तर्हि निघातो न स्यात् । आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवदिति पूर्वस्याविद्यमानवत्त्वेनास्यैव पादादित्वात् । अदिते मित्र वरुनॊत मृळ । ऋग्वे. २-२७-१४ । इति आदित्या रुद्रा वसवः सुदानवः । ऋग्वे. १०-६६-१२ । इतिवत् । तस्यैव विशेषनत्वे समानाधिकरण इति सामानाधिकरण्यात् अग्ने पावक रॊचिषा । ऋग्वे. ५-२६-१ । इतिवत् । अस्य निघातः सिद्ध्यति । तस्मात् द्यावाभूमी इत्येतस्य विशेशणम् । हे वरुण हे मित्र युवां सहीयसो मर्तादभिभवितुर्मनुष्यात् नस्त्रासीथाम् । हे देवा वो युष्माकमध्वरे यागे को वरिवो धनं धाति । ददाति । यद्वा । वो युष्माकं मध्ये को वरिवो धाति । धारयति ॥ १ ॥

ये देवाः पूर्व्याणि पुरातनानि धामानि स्थानानि वा प्रार्चान् । अर्चन्ति । प्रयच्छन्ति स्तोतृभ्यः । यत् ये च वियोतारो दुःखानाममिश्रयितारोऽमूरा अमूढा व्युच्छान् । व्युच्छन्ति । तमो विवासयन्ति देवाः । ते विधातारः फलानाम् कर्त्रारोऽजस्रा नित्या वि दध्य्ः । कुर्वन्त्यभिमतम् । किञ्च ऋतधीतयः सत्यकर्माणो दस्मा दर्शनीयास्ते रुरुचन्त । रॊचन्ते ॥ २ ॥

पस्त्यां सर्वैर्गन्तव्यामदितिमदीनां देवमातरं तां देवीं सिन्धुं स्यन्दनशीलां नद्यभिमानिदेवीं स्वस्तिं सुखनिवासामेतन्नामिकां देवीं सख्यायानुकूल्यायार्कैर्मन्त्रैरीळे । स्तौ मि । उभे अहनी द्यावापृथिव्यौ यथा नोऽस्मान्निपातः नितरां पातः तथा स्तौ मि । उषासानक्ताहोरात्राभिमानिदेवते अदब्धे अदंभनीये करताम् । कुरुतां अभिमतमितिशेषः ॥ ३ ॥

अर्यमा देवोऽस्माकं पन्थां यज्ञादिमार्गं वि चेति । ज्ञापयति । तथा वरुणो वि चेति । इषोऽन्नस्य हविर्लक्षणस्य पतिः पालकोऽग्निः सुवितं सुखकरं गातुं गमनं मार्गं वा स्वर्गादेर्वि चेति । इन्द्राविष्णू सु सुष्ठु स्तवाना स्तूयमानौ नृवन्मनुष्योपेतं वरूथम् वरणीयममवद्बलोपेतं शर्म गृहं सुखं वा नोऽस्माकं यन्तम् । यच्छतम् ॥ ४ ॥

पर्वतस्येन्द्रसखस्यैतन्नामकस्य देवस्य मरुतां च त्रातू रक्षकस्य भगस्य देवस्य चावांसि रक्षणान्याव्रि । आवृणे । किञ्च पतिर्वरुणो देवो जन्याज्जनसम्बन्धादंहसः पापात् नोऽस्मान्पात् । पातु । रक्षतु । उतापि मित्रश्च मित्रियात् मित्रभावेन न उरुष्येत् । रक्षतु ॥ ५ ॥

हे रोदसी द्यावा पृथिव्यौ युवामहिना बुध्न्येनाहिर्बुध्न्यनमकेन देवेन सह नु क्षिप्रमप्येभिरपनीयैरिष्ट्यैः कामैर्निमित्तभूतैः स्तुवीत । स्तुवे । सनिष्यवो धनानां सम्भक्तुमिच्छन्तः सञ्चरणे सञ्चराय समुद्रमध्यगमनाय समुद्रमिव । तं यथा स्तुवन्ति तद्वत् । यस्मादेते देवा घर्मस्वरसो दीप्तध्वनयो नद्यो नदीरप व्रन् । अपवृण्वन्तीति परोक्ष इव । अथवा ते देवा नदीरपवृण्वन्त्वित्याशीः । तस्मात् स्तुव इति सम्बन्धः ॥ ६ ॥

अतितिर्देव्यदीना देवमाता देवैरन्यैर्मित्रादिभिः सह नोऽस्मान्नि पातु । पालयतु । तथा त्राता पालको देवः । इन्द्र इत्यर्थः । सोऽप्यप्रयुच्छन् अप्र्माद्यन् त्रायताम् । वयं च मित्रस्य वरुणस्याग्नेश्च सानु समुच्छ्रितं धासिमन्नं सोमादिलक्षणं प्रमियं हिंसितुं नह्यर्हामसि । आर्हामः । समर्था भवामः । किन्त्वनुष्ठानेन सम्वर्धितुमर्हाम इत्यर्थः ॥ ७ ॥

अग्निर्देवो वसव्यस्य धनसमूहस्येशे । ईष्टे दातुम् । तथाग्निर्महो महतः सौभगस्य सुभगत्वस्यापीशे । अतस्तानि धनानि सौभाग्यं चास्मभ्यं रासते । ददातु ॥ ८ ॥

हे उषो हे मघोनि धनवति हे सूनृते प्रियसत्यरूपवागभिमानिनि हे वाजिनीवत्यन्नवति देवि अस्मभ्यं वार्या वरणीयानि पुरु बहूनि धनान्या वह प्रापय ॥ ९ ॥

येन राधसा धनेन सह सविता भगो वरुनो मित्रोऽर्यमेन्द्रः प्रत्येकमा गमत् । आगच्छति यज्ञम् । तद्रधो धनं ते देवा नोऽस्मभ्यं सु सुष्ठु प्रयच्छन्त्विति शेषः ॥ १० ॥