चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 42

मम द्वितेति दशर्चं दशमं सूक्तम् । पुरुकुत्सस्य पुत्रस्त्रसदस्यू राजर्षिः । आद्यासु षट्स्वात्मनः स्तुत्यत्वादात्मा देवता । अवशिष्तानां चतसृणामिन्द्रावरुणौ देवता । त्रिष्टुप् छन्दः । अत्रानुक्रमणिका । मम द्विता दश त्रिसदस्युः पौरुकुत्स्यः षळाद्या अत्मस्तव इति । उक्तो विनियोगः पूर्वसूक्ते ॥

क्षत्रियस्य क्षत्रियजात्युत्पन्नस्य विश्वायोः कृत्स्नमनुष्याधीशस्य । ममेत्यात्मनो निर्देशः । द्विता क्षितिस्वर्गभेदेन द्वित्वापन्नं राष्ट्रम् । मम त्रसदस्योर्विश्वे सर्वेऽमृता देवा यथा नोऽस्माकं भवन्ति तथा राष्ट्रं प्रजाश्चेत्यर्थः । वरुणस्य वारकस्य वरुणात्मनो वा कृष्टेर्मनुश्यस्य तद्वतो वा उपमस्य । अन्तिकनामैतत् । सर्वेषामन्तिकतमस्य वव्रेः । रूपनामैतत् । रूपवतो मम क्रतुं कर्म सचन्ते । सेवन्ते देवाः सर्वेऽपि । अहं च राजामि । राजतिरैश्वर्यकर्मा । सर्वेश्वरो भवामि । यद्वा । उपमस्य वव्रेः कृष्ते राजामीति योज्यं ॥ १ ॥

अहमेव च राजा वरुणो भवामि । मह्यं मदर्थमेव प्रथमा मुख्यानि तानि प्रसिद्धान्यसुर्याण्यसुरविघातकानि बलानि धारयन्त । अधारयन्देवाः । शिष्तम् गतं ॥ २ ॥

अहं त्रसदस्युरिन्द्र इन्द्रोऽप्यस्मि । अहं वरुणश्च । ते महित्वा महित्वेनोर्वी विस्तीर्णे गभीरे दुरवगाहे अवकाशवतौ वा सुमेके सुरूपे रजसी द्यावापृथिव्यौ ते अप्यहमेव । विद्वान् जानन्नहं त्वष्टेव प्रजापतिरिव विश्वा भुवनानि सर्वाणि भुतानि समैरयम् । संप्रैरयम् । रोदसी द्यावापृथिव्यौ धारयं च । धृतवानस्मि ॥ ३ ॥

अहमेवोक्षमाणाः सिञ्चतीरपोऽपिन्वम् । असेचयम् । तथा ऋतस्योदकस्यादित्यस्य वा सदसे स्थाने निमित्ते सति दिवं द्युलोकं धारयम् । यद्वा । उदकाधारे स्थाने दिवमादित्यं धारयम् । अहमेव ऋतेनोदकेन निमित्तेनादितेः पुत्र रुतावाभूवम् । उतापि च भूम व्याप्तमाकाशं त्रिधातु त्रिप्रकारं वि विशेशेन प्रथयत् । मदर्धमेव क्षित्यादिलोकत्रयमकार्षीत्परमेश्वरः ॥ ४ ॥

मां मामेव स्वश्वाः शोभनाश्वा वाजयन्तः सङ्ग्राममिच्छन्तो नरो नेतारो भटाः । अनुगच्छन्तीति शेशः । मामेव व्रुताः सन्तः समरणे सङ्ग्रामे हवन्ते । आह्वयन्ति युद्धार्थम् । मघवा धनवानहमिन्द्रः सन्नाजिं कृणोमि । करोमि । अभिभूत्योजाः परेषामभिभाविबलोऽहं रेणुमियर्मि । प्रेरयामि ॥ ५ ॥

अहं त्रसदस्युस्ता तानि प्रसिद्धानि विश्वा सर्वाणि चकरम् । अकार्शम् । अप्रतीतमप्रतिगतं मा मां दैव्यं सहो देवसम्बन्धि सहो बलं नकिर्वरते । नैव वारयति । यद्यस्मात्सोमासः सोमा मा मां ममदन् । अमदयन् । यच्चोक्था शस्त्राण्यपि ममदन् तस्मान्मत्तोऽपारे दूरपारे उभे रजसी द्यावापृथिव्यौ भयेते । चलतः ॥ ६ ॥

इतः परमिन्द्रावरुनयोः स्तुतिः । हे वरुण तस्य ते । कर्मणि षष्ठी । तं त्वां विश्वा सर्वाणि ता तानि भुवन्ननि भूतजातानि विदुः । जानन्ति । हे वेधः । स्तोतृनामैतत् । हे स्तोतर्वरुणाय प्र ब्रवीषि । वरुणं स्तौषि । हे इन्द्र त्वं वृत्राणि वैरिणो जघन्वान् हतवानिति शृण्विषे । श्रूयवे । किञ्च हे इन्द्र त्वं वृतानाच्छन्नान् सिन्धून् स्यन्दनस्वभादानप्सङ्घानरिणाः । आगमयः ॥ ७ ॥

पुरुकुत्सस्य महिषी दौर्गहे बन्धनस्थिते । पत्यावराजकं दृष्त्वा राष्ट्र्रं पुत्रस्य सिष्सया । यदृच्छया समायातान् सप्तर्षीन्पर्यपूजयत् । ते च प्रीताः पुनः प्रोचुर्यजेन्द्रावरुणौ भृशम् । सा चेन्द्रावरुणाविष्ट्वात्रसदस्युमजीजनत् । इतिहासमिमं जानन्नृषिर्ब्रूते ऋचाविह । अथास्माकमत्रास्मिन्नराजके देशेऽस्यां पृथिव्यां वा पितरः पालयितार उत्पादकस्त आसन् । अभवन् । एते सप्तर्षयः प्रसिद्धा दौर्गहे दुर्गहस्य पुत्रे पुरुकुत्से बध्यमाने दृढं पाशैर्यस्मादस्या अस्यै पुरुकुत्सान्यै त्रसदस्युमायजन्त । प्रादुरिन्द्रावरुणयोरनुग्रहात् । कीदृशं तम् । वृत्रतुरं वृत्रस्य शत्रोर्हन्तारमर्धदेवं देवानामर्धे समीपे वर्तमानम् । यद्वा । देवनामर्धभूतमिन्द्रं न इन्द्रमिव स्थितं पुत्रं दत्तवन्तः । यत्सर्वेषामर्धमिन्द्रः प्रति तस्मादिन्द्रो देवतानां भूयिष्थभाक्तम इति तैत्तिरीयकम् । तै. सं. ५-४-८-३ ॥ ८ ॥

हे इन्द्रावरुणौ पुरुकुत्साणि पुरुकुत्सस्य पत्नी ऋषिप्रेरिता वां युवामदाशद्धि । आप्रीणयत् खलु । हव्येभिर्हविर्भिर्नमोभिः स्तुतिभिश्च । अथ राजानं त्रसदस्युं वृत्रहणमर्धदेवमुक्तलक्शणं पुत्रमस्या अस्यै पुरुकुत्सान्ये ददथुः । दत्तवन्ताविति ॥ ९ ॥

राया धनेन मदेम ससवांसो युवां सम्भक्तारो वयम् । हव्येन देवा मोदन्तु यवसेन च गावः । तां धेनुं प्रीणयित्रीं रयिं हे इन्द्रा वरुणौ विश्वाहा विश्वस्य हन्तारौ युवं युवां नोऽस्माकं धत्तम् । दत्तम् । कीदृशीम् । अनपस्फुरन्तीमनवहिंसिताम् । यद्वा । विश्वाहेत्यव्ययम् । सर्वदेत्यर्थः ॥ १० ॥