चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 5

चतुर्थे मण्दले प्रथमेऽनुवाके दह्स सूक्तानि । वैश्वानरायेति पञ्चदशर्चं पञ्चमं सूक्तं वामदेवस्यार्षं त्रैष्टुभं ऐश्वानराग्निं देवताकम् । अत्रानुक्रमणिका । वैश्वानराय वैश्वानरीयमिति । विनियोगो लैङ्गिकः ॥

सजोषाः सजोषसः समानप्रीतियुक्ता वयमृत्विग्यजमाना वैश्वानराय विश्वानरसंबन्धिन एतन्नामकाय मीळ्हुषेऽभिमतवृष्ट्यादिसेक्त्रे बृहद्बृहशे महते भा भासमानायाग्नये देवाय कथा कथं केन प्रकारेण दाशेम दद्याम । सामर्थ्याद्धविरिति गम्यते । अथवा बृहद्भा इत्युत्तरत्र योज्यम् । कथा दाशेमेत्युक्तम् । किं तत्राधिक्यमिति तदुच्यते । योऽग्निर्बृहन्माहान्भा भासमानाश्च सन् अनूनेनाविकलेन संपूर्णेन अग्त एव बृहता प्रभूतेन वक्षथेन वोढव्येन स्वशरिरेणोपस्तभायत् । उपस्तभ्नाति । सामर्थ्याद्द्यामिति शेशः । द्युलोकं प्राप्नोतीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः । उपमिन्न रोधः । उप समीपे मीयते क्षिप्यते इत्युपमित् स्थूणा । सा यथा तृणाच्छादनादिनिरोधकं वंशादिकमुपस्तभ्नाति तद्वत् । यद्वा । तक्षथेनोक्थलक्षनेन फलादिवाहकेन स्तोत्रेण सह द्युलोकमुपस्तभायत् । स्तभायत् । स्तन्भुः सौत्रो धातुः । लङि छन्दसि शायजपीति व्यत्ययेनाहावपि शायजादेशः । बहुलं छन्दसीत्यडागमाभावः । किमिव । उपमिन्न रोधः । उप समीपे मीयत इत्युपमिदुदकम् । कूलमिव ॥ १ ॥

हे होत्रादयोऽमुं वैश्वानरमग्निं मा निन्दत । निन्दां मा कुरुत । स्तुतेत्यर्थः । यो देवो दीप्यमानोऽग्निः स्वधावानस्मद्दत्तेन हविर्लक्षणेनान्नेन तद्वान् सन् मर्त्याय मरणधर्माय पाकाय परिपक्वप्रज्ञाय मह्यं यौअमानायेमामिदानीं दीयमानप्रकारां रातिं धनं ददौ । दत्तवान् । स विशेश्यते । ग्रुत्सो मेधावी । मेधाव्नामैतत् । अमृतोऽमरणस्वभावो विचेता विशिष्टप्रज्ञो वैश्वानरो वैश्वर्नरैराहवनीयादिरूपेण नीयमानो नृतमो नेतृतमः फलादीनां यह्वो महान् । महन्नामैतत् । अग्निरङ्गनादिगुणविशिष्टः । तादृशमग्निं स्तुतेति भावः ॥ २ ॥

द्विबर्हा द्वयोर्मध्यमोत्तमयोः स्थानयोः परिवृढस्तिग्मभृष्टिस्तीक्ष्णतेजाः सहस्ररेता बहुविधहिरण्यरेतस्कः रेतः शब्दः सारवाची । प्रभूतसारो वा । वृषभो वर्षिता कामानां तुविष्मान्बहुधन ईदृशोऽयमग्निरत्यन्तगोपितं गोः पदं न नष्टाया गोः पदमिवापगूळ्ःअमत्यन्तरहस्यम् । मनीशाशब्दो ज्ञानवाची सन्नत्र ज्ञातव्ये वर्तते । मनीषां ज्ञातव्यं महि महत्पूज्यं सामास्मदभिमतं स्तोत्रं विविद्वान् विशेषेण जानन् प्रेदु वोचत् । प्रैव ब्रवीतु ॥ ३ ॥

योग्निः सुराधाः शोभनधनः स तग्मजम्भस्तीक्ष्णदंष्ट्रः सन् तपिष्थेन शोचिषातिशयेन शत्रूणां तापकेन तेजसा तान्वक्ष्यमानान् द्वेष्टॄन्प्र बभसत् । प्रकर्षेण भर्तयतु । दहत्वित्यर्थः । भस भर्त्सनदीप्त्योः । लेटीतश्च लोप इतीकारलोपः । लेटोऽडाटावित्यडागमः । तानित्युक्तं कानित्याह । ये द्वेष्टारश्चेततो जानतः । एतदुभयविशेषणम् । मित्रस्य वरुणस्य च प्रिया प्रियाणि ध्रुवाणि स्थिराणि धाम धामानि तेजः स्थानानि कर्माणि वा प्र मिनन्ति । प्रकर्षेण हिंसन्ति । मीञ् हिंसायाम् । मीनातेर्निगम इति ह्रस्वत्वम् । विकरणस्वरः ॥ ४ ॥

अभ्रातरो भ्रात्रादिबन्धुरहिता योषणो न गतभर्तृका योशित इव । वाषपूर्वस्य निगम इति विकल्पनाद्दीर्घाभावः । ता यथा भर्तृगृहात्पितृगृहं प्रत्यायन्ति तद्वद्व्यन्तो गच्छन्तः । यज्ञादीनपहायामार्ते वर्तमाना इत्यर्थः । तथा पतिरिपो न जनयः पतिद्वेषिण्यः स्त्रिय इव दुरेवा दुष्टगतयो दुराचारा अत एव पापासः पापाः सन्तोऽनृता मानससत्यरहिता असत्या वाचिकसत्यरहिता मनसा वाचाग्निमभजमाना इदं पापिभिरनुभूयमानतया प्रसिद्धं गभीरमगाधं पदं नरकस्थानमजनत । अजनयन्त । उत्पादयन्ति । लङि जनेरन्तर्भावितण्यर्थाद्व्यत्ययेनैकवचनं ॥ ५ ॥

हे पावक शोधकाग्ने कियतेऽत्यल्पाय गुरं भारं न वोढुमशक्यं भारमिव । तं यथा धर्तुमसहमानः पातयति तद्वत्त्वदीयं कर्मामिनतेऽहिंसतेऽत्यजते मे मह्यमिदं ज्ञातव्यत्वेन प्रसिद्धं बृअह्त्प्रभूतं मन्म मननीयं धनं दधाथ । देहि । तदेव विशेष्यते । धृशता शत्रूणां धर्षकेण प्रयसा । अन्ननामैतत् । अन्नेन युक्तं गभीरमन्यैरनवगाह्यं यह्वं महत्पृष्ठं स्प्रष्टुं योग्यं सप्तधातु ग्राम्यारण्यभेदेन सप्तप्रकारम् । सप्त ग्राम्याः पशवः सप्तारण्याः । तै. सं. ७-२-२ । इति श्रुतेः । ईदृग्धनं देहीत्यर्थः । गुरुं भारं न अन्यदीयं भारं यथान्यस्मै ददाति तद्वदस्माकं दातव्यं धनं देहीति वा योज्यं ॥ ६ ॥

अग्निविद्युदादित्यास्त्रयोऽपि मतभेदेन वैश्वानरशब्दाभिधेया इति । नि. ७-२३ । यस्केनोक्तत्वादत्रादित्यात्मना वैश्वानरः स्तूयते । तमित्तमेव वैश्वानरं द्युस्थानं समानं सर्वेशामेकरूपं समना सदृशी तद्योग्या पुनत्यस्मान् शोधयित्री धीतिर्मतिरस्मदीया स्तुतिः क्रत्वा तदुचीतेन कर्मणा न्वेन क्षिप्रमेवाश्याः अभिप्राप्नुयात् । भजेदित्यर्थः अश्नोतेर्लिङि बहुलं छन्दसीति विकरणस्य लुक् । व्यत्ययेन परस्मै पदं मध्यमपुरुषत्वं च । पूर्वत्र तच्छब्दश्रुतेर्यच्छब्दोऽध्याहार्यः । यस्य द्युस्थानस्य वैश्वानरस्य जबारु जवमानरोहि जरमाणरोहि वा चारु दीप्तं मण्दलम् । जबारु जरमाणरोहीति वा जवमानरोहीति वेति यास्कः । नो. ६-१७ । अग्रे पुरस्तात्पुर्वस्यां दिशि रूपः । आरोपयति स्वात्मनि सस्यादीनि रुबिति भूमिरुच्यते । तस्याः सकाशात्ससस्य । लुप्तोपममेतत् । स्वपत इव निश्चलस्य पृश्नेः । द्युनामैतत् स्वः पृश्निरिति द्युलोकादित्ययोः साधारणनामसु पाठात् । ज्योतिरादिभिः स्पृश्यमानस्य द्युलोकस्याधि उपरि चर्मन् चर्मणे चरणाय । चरेरौणादिको मनिन् । सुपां सुलुगिति चतुर्थ्या लुक् । आरुपितमारोपितं देवैः तमश्या इति पूर्वत्रान्वयः ॥ ७ ॥

मे मदीयास्यास्य वक्ष्यमाणस्य वचसो वाक्यस्य किं प्रवाच्यमस्ति । तथ्यमेवोच्यत इत्यर्थः । किं तद्वच इत्युच्यते । उस्रियाणाम् । गोनामैतत् । क्शीराद्युत्स्रावीणीनां गवां सम्बन्धि यत्क्षीरं वारिवोदकमिव तद्यथा सेकेनाविष्कुर्वन्ति तथाप वर्न् । अपवृण्वन्ति । दोग्धारो निणिक् । नितरां नेनेक्ति शोधयतिति निणिक् क्षीरमुच्यते । तादृक् क्षीरमनेन वैश्वानरेण गुहा गुहायामुप हितमुपनिहितं वदन्ति वेत्तारः । किञ्चायं वेर्व्याप्ताया रुपो भूम्याः प्रियं सर्वेषामाधारत्वेन प्रियभूतमग्रं श्रेष्ठं पदं स्थानं पाति । रक्षति ॥ ८ ॥

इदमु इदमेव त्यत्प्रसिद्धं महि महत्पूज्यं महां महतां देवानामनीकं समूहरूपं सूर्यमण्दलं वैश्वानर एवेति शेषः । पूर्व्यं पूर्वकालीनं पूरकं वा यन्मण्डलमुस्रिया क्षीराद्युत्स्राविणी गौरग्निहोत्राद्यर्थं सचत । सेवते । ऋतस्योदकस्य पदे स्थानेऽन्तरिक्षेऽध्यधिकम् । यद्वा । अधीति सप्तम्यर्थानुवादः । दीद्यानं द्योतमानं गुहा गुहायां रघुष्यत् शीघ्रं स्यन्दमानं रघुयत् शीघ्रं गच्छत्सूर्यमण्दलं विवेद । वैश्वानरमेवेति ज्ञातवानस्मि ॥ ९ ॥

अध अथ द्युतानो दीप्यमानः पित्रोर्द्यावापृथिव्योः सचा सह मध्ये व्याप्तः सन् पृश्नेर्गोः सम्बन्धि चारु रमणीयं गुह्यमूधसि निगूढं पय असास्वकीयेनास्येनामनुत । पानायाबुध्यत । उक्तमेवार्थं विवृणोति । मातुः क्षीरादिनिर्मात्र्या गोः परमे पद उत्खृष्टे स्थान ऊधोलक्षणेऽन्ति सत् समीपे विद्यमानं क्षीरं वृष्णः फलानां वर्षितुः शोचिषो दीप्तस्य प्रयतस्याहवनीयादिरूपेण नियतस्य वैश्वानरस्य जिह्वा पातुमिच्छतीति शेषः ॥ १० ॥

अहं यजमानो नमसा नमस्कारेण सह पृच्छ्यमानोऽन्यैरनुयुज्यमानः सन् ऋतं वोचे । सत्यं ब्रविमि । किं तदित्युच्यते । हे जातवेदो जातानां वेदितर्जातप्रज्ञ वाग्ने तवाशसा त्वत्स्तुत्या साधनेन यदीदं धनं लब्धमस्माभिः स्यात् अस्य धनस्य त्वं क्षयसि । त्वमेवेश्वरो भवसि । तस्य धनस्य यज्ञादिद्वाराग्न्यर्थत्वादिति भावः । अत्यल्पमिदमुक्तम् । युद्ध विश्वं यत्खलु कृत्स्नं धनमस्ति तस्यापीशिषे । विश्वमिति सामान्येन यदुक्तं तदेव विशदयति । दिवि द्युलोके यदु द्रविणं यदेव धनं यच्च पृथिव्यां धनं तस्य सर्वस्य त्वमीश्वरो भवसि । यज्ञार्थं द्रव्यमुत्पन्नमिति स्मरणात् । अग्निव्यतिरेकेण यज्ञा सम्भवादिति भावः ॥ ११ ॥

पूर्वमन्त्रेण यस्य धनस्याग्निस्वामित्वमुक्तमस्य धनस्य किं द्रविणम् किं साधनभूतं नोऽस्मभ्यं दातव्यं धनमस्ति । कद्ध रत्नं किञ्च रमणीयं हितकरं धनमस्ति । तद्धनं हे जातवेदो जातधनाग्ने चिकित्वांश्चेतनवानभिज्ञस्त्वं नोऽस्मभ्यं विवोचः । विब्रूहि । यद्वा । किं दातव्यं द्रविणमस्ति । अस्य द्रविणराशेः कद्ध रत्नमिति योज्यम् । अस्याध्वनो धनप्राप्तिमार्गस्य यद्गुहा गुहायां निहितं गूढं परममुत्कृष्टं प्राप्तव्यमस्ति तदपि नोऽस्मभ्यं विवोचः । वयं रेकु रिक्तं पदं गन्तव्यं स्थानं गृहादिकं निदाना अन्यैर्निन्द्यमानाः । कर्मणि कर्तृप्रत्ययः । नागन्म । न प्राप्नुमः ॥ १२ ॥

का मर्यादा का प्रीत्यादिव्यवस्था का च वयुना प्रज्ञानं पदार्थविषयम् कद्ध किं च वामं वननीयं पदार्थजातम् । एतत्सर्वमच्छ गमेम । अभिगच्छेम । तत्र दृष्टान्तः । रघवो न वाजम् । शीघ्रगामिनोऽश्वादयः सङ्ग्राममिव तद्वत् । कदा कस्मिन्काले नोऽस्माकं व्यवहाराय देवीर्देव्यो द्योतमाना अमृतस्या मरणधर्मस्यादित्यस्य पत्नीः पत्न्यः पालयित्र्यः सूरः प्रसवित्र्य उषासो वर्णेन प्रकाशेन ततनन् । विस्तारयेयुः । एवं सूर्यसम्बन्धिन उषसः स्तुत्या सर्वात्मनो वैश्वानरस्य स्तुतिरवगन्तव्या । तनोतेर्लेटि बहुलं छन्दसीति विकरणस्य श्लुः । द्विर्भावहलादिशेषौ ॥ १३ ॥

अनिरेण । इरान्नम् । तद्रहितेन फल्ग्वेनोक्थेन प्रतीत्येन प्रतिगन्तव्येन । आरोह्येणेत्यर्थः । कृधुना ह्रस्वेन । कृध्विति ह्रस्वनाम कृधोको वम्रक इति तन्नामसूक्तत्वात् । एवं विधेन वचसातृपासोऽतृप्ता जनाः । अध अधुनेहास्मिन् लोके हे अग्ने ते त्वां किं वदन्ति । निर्हविष्केण वचसा न किञ्चिल्लभ्यत इत्यर्थः । किन्त्वनायुधासः । आयुधशब्दः साधनं लक्षयति । हविरादिसाधनरहितास्तेऽसता जुःखेन सचन्ताम् । सङ्गच्छन्तां ॥ १४ ॥

समिधानस्य समिध्यमानस्य । कर्मणि कर्तृप्रत्ययः । वृष्णो वर्षितुः फलस्य वसोर्वासयितुरस्यग्नेरनीकं तेजः सङ्घो दमे यागगृह आ रुरोच । सर्वतो दीप्यते । किमर्थम् । शिये श्रेयसे यजमानानाम् । सोऽग्नी रुशत् । वर्नानामैतत् । दीप्तं तेजो वसान आच्छादयन् अत एव सुदृशीकरूपः सुष्ठु दर्शनीयरूपं पुरुवारो बहुभिरृत्विग्भिर्यजमानैर्वरणीयः सन्नद्यौत् । द्योतते । किमिव । रायाश्वादिधनेन क्षितिर्न राजादिरिव । क्षितिरिति मनुश्यनाम ॥ १५ ॥