चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 17

त्वं महाङ् इन्द्र तुभ्यमित्येकविंशत्यृचं सप्तमं सूक्तम् । आत्रेयमनुक्रमणिका । त्वं महाङ् असि क्न्योमेकपदेति । असिक्न्यां यजमानो न होतेत्येकपदा विराट् शिष्टा विंशतिस्त्रिष्टुभः । इन्द्रो देवता । समूळ्हे दशरात्रेऽश्टमेऽहनि निष्केवल्य इदं सूक्तं विनियुक्तम् । तथा च सूत्रितम् । त्वं महाङ् इन्द्र तुभ्यमिति निश्केवल्यम् । आ. ८-७ । इति । इन्द्रस्य वृत्रघ्नस्त्वं महाङ् इति पशुपुरोडाशस्यानुवाक्या । सूत्रितं च । त्वं महाङ् इन्द्र तुभ्यं ह क्षाः सत्राहणम् । आ. ३-८ । इति ॥

हे इन्द्र त्वं महान्प्रभूतो भवसि । क्षाः पृघिवी क्षा इति पृथिवीनामैतत् । मंहना महत्त्वेन युक्ता सती तुभ्यं ह त्वदर्थमेव क्षत्रं त्वदीयं बलमनु मन्यत । अन्वमन्यत । अनुमतीचकार । द्यौश्च त्वदर्थं बलमन्वमन्यत । हे इन्द्र त्वं शवसा त्वदीयेन बलेन वृत्रं लोकानामावरकं व्रुत्रनामकमसुरं जघन्वान् । हतवान् । किञ्च अहिना वृत्रेण जग्रसानान् जग्रहाणान् ग्रस्तान् । ग्रसतेर्लिटः कानजादेशः । सिन्धून् अपः सृजः । असृजः । सृष्टवानसि ॥ १ ॥

हे इन्द्र त्विषो दीप्यमानस्य तव त्वदीये जनिमन् जन्मनि सति द्यौरन्तरिक्षं स्वस्य त्वदीयान्मन्योः कोपात् । पञ्चम्यर्थे षष्ठी । भियसा जातभयेन रेजत । अरेजत् । अकम्पत । भूमिश्च रेजत् । कम्पमाना बभूव । स्वभ्वो महान्तः पर्वतासः । पर्वता मेघाः । ऋघायन्त । सस्यादीनां वृष्टि प्रदानार्थं नियामकेन त्वयाबाध्यन्त । तथा मेघा आर्दन् । प्राणिनां पिपासारूपां पीडामहिम्सन् । तथा मेघा धन्वान्युदकरहितान्देशानापोऽपः सरयन्ते । गमयन्ति ॥ २ ॥

सहसानः शत्रूणामभिभवन्नोजस्तेज आविष्कृण्वान आविष्कुर्वन्निन्द्रो वज्रमिष्णिन् वज्रं प्रेरयन् शवसा बलेन गिरिं पर्वतजातं भिनत् । अभिनत् । बिभेद । किञ्च मन्दसानः सोमेन मोदमान इन्द्रो वज्रेण वृत्रं वृत्रनामानमसुरं वधीत् । अवधीत् । जघान । तत आपो वृत्रेणावृतान्युदकानि हतवृष्णीः । हतो वृषा वृत्रो यासां ता हववृष्ण्यः । ता वृत्रवधानन्तरं निवारणरहिताः सत्यो जवसा वेगेन सरन् । असरन् । अगच्छन् ॥ ३ ॥

हे इन्द्र यः प्रजापतिः स्वर्यमृत्विगादिभिः स्तुत्यं सुवज्रं शोभनवज्रोपेतं सदसः स्वकीयात्स्वर्गाख्यात्स्थानादनपच्युतं विनाशरहितं च । नेति समुच्चयार्थे । भूम भूम्ना महत्त्वेन युक्तमीमेनं त्वां जजान । अजीजनत् । जन जनन इति धातुः । र्द्यौद्योतमानस्ते तव जनिता जनयिता स प्रजापतिः सुवीरः शोभनपुत्रवानहमस्मीति मन्यत । अमन्यत । किञ्च इन्द्रस्य कर्तेन्द्रस्य जनयिता प्रजापतिः स्वपस्तमोऽत्यन्तं शोभनकर्माभूत् ॥ ४ ॥

कृष्टीनां सर्वासां प्रजानां राजा प्रभुः पुरुहूतो बहुभिराहूत एक इद्देवानां मध्ये मुख्य एव य इन्द्रो भूम भूतं निष्पन्नं शत्रुभ्यो भयं प्रच्यावयति । प्रकर्षेण नाशयति । विश्वे सर्वे यजमाना मघोनो मघवतः । हविर्लक्शनधनवत इत्यर्थः । देवस्येन्द्रसमाश्रयात् द्योतमानस्य गृणतः स्तुवतो रातिं बन्धुमेनमिन्द्रमनु लक्षीकृत्य सत्यमेव मदन्ति । स्तुवन्ति ॥ ५ ॥

विश्वे सर्वे सोमा अस्येन्द्रस्य सत्रा । सत्रेति सत्यनामैतत् । सत्यमेव प्रभूता अभवन् । किञ्च मदासो मदा मदकराः सोमा बृहतो महतोऽस्येन्द्रस्य मदिष्ठा मादयितृतमाः सत्रा सत्यमेवाभवन् । हे इन्द्र त्वं वसुपतिर्धनपतिः । न केवलं धनपतिः किन्तु वसूनां सर्वेषां पश्वादीनां धनानां पतिः सत्रा सत्यमेवाभवः । भवसि । हे इन्द्र त्वं दत्रे धने निमित्तभूते सति विश्वाः सर्दाः कृष्टीः स्तोत्रीः प्रजा अधिथाः । धारयसि ॥ ६ ॥

अध अपि च प्रथममेव जायमानस्त्वममे वृत्रनिमित्ते भये सति विश्वाः सर्वाः कृष्टीः प्रजा अधिथाः । रक्षकत्वेन धारयसि । हे मघवन्धनवन्निन्द्र त्वं प्रति प्रवतः प्रति प्रवणानुदकवतो देशान् लक्षीकृत्याशयानमपां निरोधकमहिं वृत्रनामानमसुरं वज्रेण वि वृश्चः । व्यवृष्च । छिन्नवानसि ॥ ७ ॥

इन्द्रस्य वृत्रघ्नः पशौ सत्राहणमिति हविषोऽनुवाक्या । सूत्रितं च । सत्राहणं दाधृषिं तुम्रमिन्द्रं सहदानुं पुरुहूत क्शियन्तं ॥ आ. ३-८ । इति ॥

सत्राहणं बहूनां शत्रूणां हन्तारं दाधृषिमत्यन्तं धर्षकं तुम्रम् । तुमिः प्रेरणकर्मा । शत्रूणां प्रेरकं महां महान्तमपारमपरिमाणम् । विनाशरहितमित्यर्थः । वृषभं कामानां वर्षितारं सुवज्रं शोभनेन वज्रेणोपेतमिन्द्रम् । वयं स्तोतारः स्तुमेति शेषः । य इन्द्रो व्रुत्रं वृत्रनामानमसुरं हन्ता हिंसिता भवति । उतापि च य इन्द्रो वाजमन्नं सनिता दाता भवति । सुराधाः शोभनधनयुक्तो यो मघवेन्द्रो मघानि धनानि दाता भवति । तमिन्द्रं स्तुमिति पुर्वेणान्वयः । अत्र सर्वत्र तृनन्तत्वान्न लोकाव्ययेति षष्ठी प्रतिषेधे सति द्वितीयैव भवति ॥ ८ ॥

मघवा धनवान्य इन्द्र आजिषु सङ्ग्रामेष्वेको मुख्य एव शृण्वे । श्रूयते । अयमिन्द्रः समीचीः सङ्गता वृतः । वृण्वन्त्याच्छादयन्ति लोकानिति व्रुतः शत्रुसेनाः । ताश्चातयते । नाशयति । अयमिन्द्रो यं वाजं यदन्नं सनोति । यजमानाय ददाति । तं वाजं भरति । यजमानस्य तदन्नं दातुं बिभर्ति । स्तोतारो वयमस्यैवंभूतस्येन्द्रस्य सख्ये सखत्वे प्रियासः प्रियाः स्याम । भवेम ॥ ९ ॥

अधापि च अयमिन्द्रो जयन् शत्रून्विजयन् शृण्वे । श्रूयते । सर्वत्र प्रख्यातो भवति । उतापि च घन् शत्रून्हिंसन् सर्वत्र श्रूयते । उतापि चायमिन्द्रो युधा युद्धेन गाः पशून्प्रक्रुणुते । शत्रुसकाशादाहरति । किञ्च इन्द्रो यदा मन्युं कोपं सत्यमेव कृणुते । द्विषदर्थं करोति । तदानीं दृढं स्थिरं स्थावररूपमेजत्कंपमानं जङ्गमरूपं च विश्वं समस्तं जगदस्मादिन्द्राद्भयते । बिभेति ॥ १० ॥

यो ह यः खलु मघवा धनवानिन्द्रो गा असुराणां समजयत् । सम्यक् जितवान् भवति । किञ्च हिरण्या हिरण्यानि हिरतमणीयानि शत्रुसम्बन्धीनि धनानि समयत् । तथा अश्वियाश्वियानि शत्रुसम्बन्धिनोऽश्वसमूहान् सम्यक् जयति स्म । तथा पूर्वीर्बर्ह्वीः शत्रुसेनाः समजयत् । इन्द्रः सर्वान् शत्रून् जित्वा सकलमपि पश्वादिधनमपहृतवानित्यर्थः । शाकैः सामर्थ्यैर्नृतमो नेतृतमः पश्वादीनामतिशयेन निर्वाहकः स इन्द्र एभिर्नृभिर्नेतृभिः स्तोतृभिः स्तुतः सन् अस्य रायः पश्वादिरूपस्य धनस्य विभक्ता स्तोतृभ्यो विभागस्य कर्ता । दाता भवतीत्यर्थः । किञ्च वस्वो वसुनो धनस्य सम्भरश्च सम्भर्ता धारकश्च भवति ॥ ११ ॥

य इन्द्रो मातुर्जनन्याः सकाशात्कियत्स्विद्यावद्बलमध्येति । अधिगच्छति । पितुः सकाशात्कियद्यावद्बलमधिगच्छति । य इन्द्रो जनितुर्जयितुर्यस्मात्प्रजापतेः सकाशादिदं दृश्यमानं जगज्जजान । आजनयत् । य इन्द्रस्तस्मात्प्रजापतेः सकाशादस्य जगतः शुष्मं यावद्बलं मुहुकैर्मुहुर्मुहुरियर्ति । प्रेरयति । स्तनयद्भिर्गर्जद्भिरभ्रैर्मेघैर्जूतः प्रेरितो वातो न वायुरिव तथा स इन्द्रः स्तोतृभिर्जूतः प्रेरितो हविश्प्रदानार्थमाहूतो भवति ॥ १२ ॥

मघवा धनवानिन्द्रः क्षियन्तं धनराहित्येन क्षीयमाणं त्वमेकं जनमक्षियन्तं धनेनाक्षीयमाणं कृणोति । करोति । अकिञ्चनः कश्चित्पुरुष इन्द्रं स्तुत्वा धनसमृद्धोऽभवदित्यर्थः । अशनिमानशनिना युक्तो द्यौरिवान्तरिक्शमिव विभञ्जनुः शत्रूणां विशेषेण भञ्जको मघवेन्द्रः समोहं समूढं रेणुं पापमियर्ति । स्तोतुः सकाशात्प्रेरयति । उतापि च मघवा धनवानिन्द्रः स्तोतारं वसौ धने धात् । अधात् । निदधाति ॥ १३ ॥

प्रैतशं सूर्ये पस्पृधानमित्यर्धर्चे । ऋग्वे. १-६१-१५ । पूर्वं काचिदाख्यायिका सूचिता । अत्राप्ययं चक्रमिति पूर्वार्धे सा सूच्यते । स्वस्व्वनामाकश्चिद्राजा । स च पुत्रार्थं सूर्यमुषास्ते । स च सूर्यः पुत्ररूपेण स्वयमेव तत्रोत्पन्नः सन् एतशाख्येन महर्षिणा सार्धं युद्धं चकार । तदानीं स ऋषिर्युद्धे जयार्थमिन्द्रं तुष्टाव । स इन्द्रस्तेन स्तूयमानः सन् स्वश्वपुत्रस्य सूर्यस्य सम्बन्धिन सङ्ग्रामादेनमपालयदिति । अयमिन्द्रः सूर्यस्य चक्रमायुधमिशणत् । प्रैरयत् । ससृमाणं युद्धार्थं सरंतं गच्छन्तमेतशना मानमृषिं नि रीरमत् । न्यरीरमत् । निवारितवान् । जुहुराणः कुटिलं यथा भवति तथा सञ्चरन् कृष्णः कृष्णवर्णो मेघस्त्वचस्तेजसो बुध्ने मूलभूते रजसोऽस्योदकस्य योनौ स्थानेऽन्तरिक्षे स्थितमीमेनमिन्द्रमा जिघर्ति । आसिन्ञ्चति । शत्रूणां प्रेरिताच्चक्रादेस्त्रस्तं ररक्षेत्यर्थः ॥ १४ ॥

एकपदेयमृक् पूर्वर्चा सह दृष्टान्तत्वेन सम्बध्यते । असिक्न्यां रात्रौ यजमानो न यजमान इव होता योतारमाह्वातारमग्निम् । द्वितीयार्थे प्रथमा । सोमेनासिञ्चति तद्वन्मेघ इन्द्रमासिञ्चतीत्यर्थः ॥ १५ ॥

गव्यन्तो गा इच्छन्तोऽश्वायन्तोऽश्वानिच्छन्तो वाजयन्तो वाजमन्नमिच्छन्तो जनीयन्तो जायाश्चेच्छन्तो विप्रा मेधाविनः स्तोतारो वयं सख्यायेन्द्रसम्बन्धिने सखित्वाय वृषणं कामानां वर्षितारं जनिदां जायाप्रदमक्षितोतिमक्षीणरक्षम् । सर्वदा रक्षाकरमित्यर्थः । एवं भूतमिन्द्रमा च्यावयामः । आगमयामः । तत्र दृष्टान्तः । अवते कूपे । अवत इति कूपनाम अवतोऽवटः क्रिविरिति कूपनामसु पाठात् । कोशं न जलोद्धरणपात्रमिव । पुरुषा जलोद्धरणपात्रं जलेन पूरयितुं कूपे यथाच्यावयन्ति तथा वयमाच्यावयाम इत्यर्थः ॥ १६ ॥

हे इन्द्र आपिराप्तो ददृशानः सर्वं पालकत्वेन पश्यन्स्त्वं नोऽस्माकं त्राता रक्शको बोधि । भव । किञ्च । अभिख्याताभिद्रष्टा मर्डिता सुखयिता सोम्यानां सोमार्हाणां यजमानादीनां सखा प्रजापतिना समानख्यातिः पिता पालकः । केवलं पालको न किन्तु पितॄणां पालकानां मध्ये पितृतमोऽतिशयेन पालकः कर्तेमु पितॄणां स्रष्टा च त्वं लोकं स्वर्गादिलोकमुशते कामयमानाय स्तोत्रे वयोधाः । वय इत्यन्ननामैतत् । अन्नप्रदो भव ॥ १७ ॥

हे इन्द्र त्वं सखीयतां सखित्वमिच्छतामस्माकमविता रक्षिता बोधि । भव । तथा गृणानः । स्तूयमानस्त्वं सखा भव । हे इन्द्र स्तुवते स्तुतिं कुर्वते मह्यं वयोऽन्नं धाः । अधाः । धेहि । हे इन्द्र सबाधो बाधासहिता वयं हि वयं खलु ते त्वामा च कृम । आह्वयामः । किं कुर्वन्तः । अभि प्रत्यक्षेणोपलभ्यमानैः शमीभिः स्तुतिरूपैः कर्मभिर्महयन्तस्त्वां पूजयन्तः ॥ १८ ॥

इन्द्रस्य वृत्रघ्नः पुरोडाशस्य स्तुत इन्द्र इति याज्या । सूत्रितं च । स्तुत इन्द्रो मघवा युद्ध वृत्रैवा वस्व इन्द्रः सत्यः सम्राट् । आ. ३-८ । इति ॥

युद्ध यदा खलु मघवा धनवानिन्द्रः स्तुतोऽस्माभिः स्तुतो भवति तदेन्द्र एकोऽसहय एव भूरिणि बहून्यप्रतीन्यप्रतिगमनानि । अभिगमनयुक्तानीत्यर्थः । वृत्रा वृत्राणि शत्रून्हन्ति । हिनस्ति । यस्येन्द्रस्य शर्मन् शर्मण्याश्रये वर्तमानं स्तोतारं देवा नकिर्वारयन्ते । निवारणं न कुर्वन्ति । मर्ताश्च न निवारयन्ते अस्येन्द्रस्य जरिता स्तोता प्रियो भवति ॥ १९ ॥

अग्नि मारुतशस्त्र एवा न इन्द्र इति परिधानीया । सूत्रितं च । एवा न इन्द्रो मघवा विरप्शीति परिदध्यात् । आ. ५.२० । इति ॥

विरप्शी बहुविधशब्दवान् चर्षणी धृत् सर्वासां प्रजानां धारयितानर्वाप्रत्यैतः । केनापि प्रतिकूलेन न प्राप्त इत्यर्थः । मघवा धनवानिन्द्र एवैवमस्माभिः स्तुतः सन् नोऽस्माकं सत्या सत्यरूपाण्यभिमतानि फलानि करत् । करोतु । हे इन्द्र जनुषां जन्मवतां सर्वेषां राजा प्रभुस्त्वं माहिनं महिम्नोपेतं यच्छ्रवो यद्यशो जरित्रे स्तोत्रे देयं तद्यशोऽस्मे अस्मास्वधि अधिकत्वेन धेहि । एवा न इन्द्रो मघवा विरप्शीत्युत्तमया परिधातीयं वा इन्द्रो मघवा विरप्शीत्यादि ब्राह्मणम् । ऐ. ब्रा. ३-३८ ॥ २० ॥

हे इन्द्र नु क्षिप्रं स्तुतः पूर्वैऋषिभिः संस्तुतो नु क्षिप्रं गृणानोऽस्माभिः स्तूयमानश्च त्वमिषमन्नं जरित्रे स्तोत्रे मह्यं नद्यो न अद्भिर्नदीरिव पीपेः । प्यायय । प्रवृद्धं कुरु । हे इन्द्र हरिवो हरिवन् यरिसंज्ञकाश्वोपेतेन्द्र ते तुभ्यं नव्यं नवतरं ब्रह्म स्तोत्रमकारि । अस्माभिः क्रियते । रथ्यो रथवन्तो वयं धिया प्रज्ञारूपया स्तुत्या सदासास्त्वां सर्वदा भजमानास्त्वदर्थं हवीरूपस्यान्नस्य दातारो वा स्याम । भूयास्म ॥ २१ ॥