चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 58

समुद्रादूर्मिरित्येकादशर्चं त्रयोदशं सूक्तम् । अन्त्या जगती शिष्टास्त्रिष्टुभः । अग्निसूर्याभ्गोघृतानामन्यतमो देवता । वामदेव ऋषिः । अत्रानुक्रमणिका । समुद्रादूर्मिरेकादशाग्नेयं जगत्यन्तं सौर्यं वापम् वा गव्यम् वा घृतस्तुतिर्वेति । विषुवतीदं सूक्तमाज्यम् । तथा च सूत्रम् । समुद्रादुर्मिरित्याज्यंत्यं सुमेषम् । आ. ८-६ । इति । व्यूढे दशरात्रे सप्तमेऽहनीदमेव सूक्तमाज्यम् । सूत्रितं च । अथ छन्दोमाः समुद्रादूर्मिरित्याज्यम् । आ. ८-९ । इति ॥

संमोदन्तेऽस्मिन्यजमाना इति वा समुद्रोग्निः पार्थिवः अथवा समुद्द्रवन्त्यापोऽस्मादिति व्युत्पत्त्या वैद्युतोऽग्निः । तस्मादूर्मिरूर्मिवदुपर्युपर्युद्भुतो मधुमान्माधुर्योपेतफलसमूह उदारत् । उद्गच्छति । अथवा वैद्युतादूर्मुत्पादको रस उदारत् । उद्भुतः । अथवा समुद्रात्समुद्द्रवणसाधनादादित्यादूर्मी रस उदकलक्षन उदारत् । आदित्याज्जायते व्रुष्तिरिति श्रुतेः । यद्वा । समुद्रादुक्तव्युत्पत्तेरन्तरिक्षादूर्मिरुदकमुदारत् । अथवा समुद्रादुक्तलक्शणाद्गवामूधसः सकाशादूर्मिरुज्ज्वलः क्षीररसः । एतद्घृतपक्शेऽपि समानम् । यद्यपि घृतं क्षीराज्जायते तथापि तस्योधस उत्पत्तेरेवमुपचर्यते । शिष्टं वाक्यमग्न्यादिपञ्चसु पक्षेश्वपि समानम् । अंशुना दीप्त्यांशेन वामृतत्वं मोक्षमुपसमानट् । उपेति पूरणः । प्राप्नोति नरः । घृतस्य दीप्तस्य क्शीरद्रव्यरूपस्य वा गुह्यं नाम गोपनीयं नमनसाधनं यदस्ति तद्ब्रवीमि । तद्देवानां जिह्वास्वादकजिह्वास्थानीयं भवति । तदेवामृतस्य नाभिर्बन्धकं भवति । तदुभयं भृतस्य नामेत्यर्थः । एवं सर्वमन्त्रेषु तत्तत्पक्षानुसारेन योज्यं ॥ १ ॥

वयं यजमाना घृतस्य नाम प्र ब्रवाम । स्तुमः । अस्मिन्यज्ञे नमोभिर्नमस्कारैर्हविर्भिर्वा धारयाम च । ब्रह्मा परिवृढो देवः शस्यमानं स्तूयमानमिदमुप शृणुवत् । शृणुयात् । चतुः शृङ्गः । चत्वारि शृङ्गाणि देवचतुष्टयरूपाणि यस्य सः । आदित्याग्निपक्श एवम् । इतरेष्वपि यास्कोक्तव्युत्पत्त्या शृङ्गशब्दो व्याख्येयः । गौरोऽरुनवर्णस्तादृशो देव एतत्कर्म जगद्वावमीत् । उद्गिरति । निर्वहतीत्यर्थः ॥ २ ॥

यद्यपि सूक्तस्याग्निसूर्यादिपञ्चदेवताकत्वात्पञ्चधायं मन्त्रो व्याख्येयस्तथापि निरुक्ताद्युक्तनीत्या यज्ञात्मकाग्नेः सूर्यस्य च प्रकाशकत्वेन तत्परतया व्याख्यायते । अस्य यज्ञात्मकस्याग्नेश्चत्वारि शृङ्गा चत्वारो वेदाः शृङ्गस्थानीयाः । यद्यप्यापस्तम्बेन यज्ञं व्याख्यास्यामः स त्रिभिर्वेदैर्विधीयते । परिभा. १-३ । इत्युक्तं तथाप्याथर्वणस्येतरानपेक्शयैवैकाग्निसाध्यानां क्रुत्स्न कर्मणामभिधायकत्वात्तादपेक्शया चत्वारि शृङ्गेत्युक्तम् । त्रयो अस्य पादाः सवनानि त्रीण्यस्य पादाः । प्रवृत्तिसाधनत्वात्पादा इत्युच्यन्ते । द्वे शीर्षे बह्मौदनं प्रवर्ग्यश्च । इष्टसोमप्राधान्येनेदमुक्तम् । सप्त हस्तासः सप्त छन्दांसि । हस्ता अनुष्थानस्य मुख्यसाधनम् । छन्दांस्यपि देवताप्रीणनस्य मुख्यसाधनमिति हस्तव्यवहारः । त्रिधा बद्धो मन्त्रकल्पब्राह्मणैस्त्रिप्रकारं बद्धः । बन्धनमस्य तन्निष्पाद्यत्वम् । वृशभः फलानां वर्षिता रोरवीति । भृशं शब्दायते । ऋग्यजुःसामोक्थ्यैः शस्त्रयागस्तुतिरूपैर्होत्राद्युत्पादितैर्ध्वनिभिरसौ रौति । एवं महो देवो मर्त्याना विवेश । मर्त्यैर्यजमानैर्निष्पाद्यत्वात्प्रवेश उपचर्यते । अत्र यास्कश्चत्वारि शृङ्गेति वेदा वा एत उक्ताः । नि. १३-७ । इत्यादिना निरवोचत् । तदत्रानुसन्धेयम् । अथा सूर्यपक्शे व्याख्यायते । अस्यादित्यस्य चत्वारि शृङ्गाणि चतस्रो दिशः । एताः श्रयणार्थत्वाच्छृङ्गाणीत्युपचर्यन्ते । त्रयो अस्य पादाः । त्रयो वेदाः पादस्थानीया भवन्ति गमनसाधनत्वात् । तथा ह्यृग्भिः पुर्वाह्णे दिवि देव ईयत इत्युपक्रम्य वेदैरशून्यस्त्रिभिरेति सूर्यः । तै.ब्रा. ३-१२-९-१ । इति हि वेदत्रयेण गतिराम्नाता । द्वेशीर्षे । अहश्च रात्रिश्चेति द्वे शिरसी । सप्त हस्तासो अस्य । सप्त रश्मयः षद्विलक्शणा ऋतव एकः साधारन इति वा सप्त हस्ता भवन्ति । त्रिधा बद्धस्त्रिषु स्थानेशु क्शित्यादिष्वग्न्याद्यात्मकत्वेन सम्बद्धः । ग्रीष्म वर्षाहेमन्ताख्यैस्त्रिभिस्त्रेधा बद्धो वा । व्रुषभो वर्शिता रोरवीति । शब्दं करोति व्रुष्ट्यादिद्वारा । स महो महान् देवो मर्त्याना विवेश तन्नियन्तृतया । सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च । ऋग्वे. १-११५-१ । इति हि श्रुतम् । एवं त्वबादितपक्षेऽपि योज्यम् । शाब्दिकास्तु शब्दब्रह्मपरतया चत्वारि शृङ्गेति चत्वारि पदजातानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्चेत्यादिना व्याचक्शते । अपरे त्वपथा । तत्सर्वमत्र द्रष्टव्यं ॥ ३ ॥

पणिभिरसुरैर्गवि गोषु त्रिधा क्शीरदध्याज्यभेदेन त्रिप्रकारं हितं निहितं गुह्यमानं गोपितं घृतं दीप्तं रसरूपं वा द्रव्यं देवासो देवा अन्वविन्दन् । आलभन्त । तत्रेन्द्रं एकं क्षीरं जजान । उदपादयत् । सूर्य एकं जजान । वेनात्कान्तिमतोऽग्नेर्गमनवतो वायोर्वैकं घृतं स्वधायान्नेन निमित्तेन द्रव्येण वा साधनेन निष्ततक्षुः । निरपादयन् देवाः ॥ ४ ॥

एता आपो घृतधारा वार्षन्ति । अधः पतन्ति । शतव्रजा अपरिमितगतयः सत्यो हृद्याद्धृदयङ्गमात्समुद्रादन्तरिक्षाद्रिपुणा जलमोकप्रतिबन्धकारिणा शत्रुना वृत्रेण नावचक्शे न अवदर्शनाय यथादृष्टं भवति तथार्षन्ति । ता घृतस्य धारा अभि चाकशिमि । अभिपश्यामि । कुत्रेति तदुच्यते । हिरण्ययो हिरण्मयो वेतसोऽप्सम्भवोऽग्निर्वैद्युत आसामपां मध्ये वर्तत इति शेशः । अत्र घृतस्य धारा अभिचाकशीमीत्यनेन चरमपादेन होमाधारोऽग्निर्वैद्युतोऽग्निरादित्यो वोक्तः ॥ ५ ॥

अस्याग्नेरुपरि सम्यक् स्रवन्ति । क्षरन्ति । घृतस्य धाराः । किमिव । सरितो न धेनाः प्रीणयित्र्यो नद्य इव । अन्तर्हृदा मनसा हृदयमध्यगतेन चित्तेन । भावनासचिवेनेति यावत् । तेन पूयमानाः शुद्धीकृताः । तेदेवोच्यते । एते घृतस्योर्मयो रसा अर्शन्ति । गच्छन्ति । जुह्वाः सकाशादग्नेरुपरि पतन्ति । किमिव । क्षिपणोः क्षेपकाद्व्याधादिषमाणाः पलायमाना मृगा इव । ते यथा कक्शं प्रविशन्ति तद्वत् । अनेन शैघ्र्यमुक्तं भवति ॥ ६ ॥

सिन्धोः स्यन्दमानाया नद्याः सकाशादिवोदकानीव प्राध्वने प्रवणवति देशे शूघनास आशुगन्त्र्यः । आशु इति च शु इति च क्षिप्रनामनी भवत इति निरुक्तम् । ६-१ । वातप्रमियो वायुवत्प्रकृष्टवेगा यह्वा महत्यो घृतस्य धाराः पतयन्ति । गच्छन्त्यग्नेरुपरि । घृतमुदकमिति पक्षे सिन्धोरिवेत्यत्रेवशब्दोऽनर्थकः । स्यन्दनसाधनादन्तरिक्षादुक्तलक्शणा घृतधारा उदकधाराः पतयन्ति । गच्छन्ति भुमौ । किञ्च घृतसंस्त्यायः काष्ठा मर्यादाभूतान्परिधीन्भिन्दन्नूर्मिभी रसैः पिन्वमानो वर्धमानो भवति । उदकमिति पक्शे काष्ठाः क्रान्त्वा स्थिता दिशो भिन्दन्नूर्मिभिस्तरङ्गैः पिन्वमानो भवति । तत्र दृष्टान्तः । अरुषो न वाजी आरोचमानो गर्वेन गमनशीलोऽश्व इव । स यथा भिन्दन्पिन्वमानश्च भवति तद्वत् ॥ ७ ॥

घृतस्य धारा अमुमग्निं समनेव समानमनस्का योषा योषितः पतिमिवभिप्रवन्त । अभिनमयन्ति । निमग्नं कुर्वन्ति । कीदृश्यस्ताः । कल्याण्यो भद्ररूपाः स्मयमानासो हसन्त्यः । किञ्च ताः समिधः सम्यग्दीपयित्र्यः सत्यो नसन्त । व्याप्नुवन्ति । ता एव धारा जुशानः प्रीयमाणः सेवमानो वायं जातवेदाहर्यति । कामयते । घृतशब्दस्योदकमिति पक्शेऽग्निजातवेदः शब्द्द्भ्यां वैद्युतोऽग्निरादित्यो वा गृह्यते । तं देवमुदकधारा अभि प्रवन्त नसन्त च । स ताश्च हर्यति ॥ ८ ॥

कन्या इवनुधा बालिका इव । ता यथा वहतुमुद्वाहं प्राप्तुमेतवा उ एतुं पतिं गन्तुमंज्यञ्जकमाभरणं तेजो वाञ्जना व्यञ्जयन्त्यः । एवं कुर्वत्यः कन्या इव स्वभर्तृभुतमाध्वरं वैद्युतं वाग्निमादित्यं वा वहतुमेतुमञ्जि व्यञ्जकं तदीयं रूपमञ्जाना व्यञ्जयन्तीर्घृतस्य धारा अभिचाकशीमि । अभिपश्यामि । घृतेनोदकेन च भ्ॐअस्य वैद्युतस्य चाग्नेः प्रज्वलनं प्रसिद्धम् । किञ्च ता धाराः सोमः सूयते यत्र यत्र चेतरो यज्ञस्तायते तत्तं यज्ञमभिलक्ष्य पवन्ते । गच्छन्ति खलु ॥ ९ ॥

हे मदीया ऋत्विजो गव्यं गोसमूहरूपं गोसम्बन्धिनं वाजिं सङ्घातमभ्यर्शत । अभिगच्छत । अभिगमयत वा सुष्टुतिं शोभनां स्तुतिम् । अत्र गोशब्देनोदकानि गावो वोच्यन्ते । तत्सङ्घातोऽभिप्रेतः । अस्मासु यजमानेषु भद्रा स्तुत्यानि द्रविणानि धत्त । धारयत । स्तुत्या खलु फलम् लप्स्यते । किञ्च नोऽस्मदीयमिमं यज्ञं देवता अत्र यष्टव्यान्देवान्नयत । प्रापयत । घृतस्य धारामधुमद्यथा तथा पवन्ते । गच्छन्ति ॥ १० ॥

धामन्त इत्येषोत्तरसूक्तस्याद्या चाध्यायोत्सर्जनोपाकरनयोर्विनियुक्ते । धामन्ते विश्वमिति प्रतीकमुक्त्वा तदन्ते द्वृचाः । आ. गृ. ३-५ । इति सूत्रितत्वात् ।

ते त्वदीये धामन्धामनि तेजः स्थाने विश्वं भुवनमधिश्रितम् । अन्तः समुद्रे वडवाग्नित्वेन ह्रुद्यन्तः सर्वप्राणिनां ह्रुदये वैश्वानरत्वेनायुष्यन्ने सर्वप्राण्याहारत्वेन । यद्वा । आयुशीत्येतद्धृद्विशेशणम् । जठराग्निना खल्वायुर्धार्यते । अपामनीक उदकसंस्त्याये वैद्युताग्नित्वेन समिथे सङ्ग्रामे च शौर्याग्निरूपेण । एवं सर्वेषु स्थानेषु वर्तमानं धाम । तस्मिन्धामनि य ऊर्मिर्घृतरूपो वा रस आभृतः स्थापितः ते त्वदीयं तं रसं मधुमन्तं माधुर्योपेतमश्याम । व्याप्नुयाम ॥ ११ ॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमे हार्दं निवारयन् ।
पुमार्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥