चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 23

कथा महामित्येकादशर्चं द्वितीयं सूक्तं वामदेवस्यार्षं त्रैष्टुभमैन्द्रम् । ऋतस्य हीत्याद्यास्तिस्र ऋतदेवताका वा । तथा चानुक्रान्तम् । कथोपांत्यास्तिस्र ऋतदेव्यो वेति । आभिप्लविकेऽहनि दशरात्रे प्रथमेऽहनि माध्यन्दिनसवने मैत्रावरुणशस्त्रेऽहीनसूक्तस्य स्थान इदं तृतीयं सम्पातसूक्तम् । सूत्रितं च । कथा महामिन्द्रः पूर्भिद्य एक इत् । आ. ७-५ । इति ॥ महाव्रते निश्केवल्य एतत् । तथैव पञ्चमारण्यके शौनकेन सूत्रितं च । कथा महामवृधत्कस्य होतुरिति सम्पातः । ऐ. आ. ५-२-२- ॥ इति ॥

महां महान्तं गुणैः प्रवृद्धमिन्द्रं कथा कथं केन प्रकारेणाव्रुधत् । वर्धयेत् । अस्मत्प्रेरिता स्तुतिरिति शेशः । तस्य महिम्नोऽतिमहत्त्वादिति भावः । स एवेन्द्रो होतुर्होमनिश्पादकस्य कस्य यजमानस्य यज्ञं यागं जुशाणः प्रीयमानः सन् अभि । गच्छेदिति शेशः । उपसर्गश्रुतेरुचितक्रियाध्याहारः । किञ्च ऊध उद्धतमतिप्रव्रुद्धं सोममन्धः सोमलक्षणमन्नं पिबन्नास्वादयन् उशानस्तदेवानां कामयमानो जुशमाणः सेवमानश्च ऋष्वो महानिन्द्रः शुचते प्रदीप्ताय धनाय हिरण्यादि लक्शणाय । उक्तलक्षणं धनं कस्मै यजमानाय दातुं ववक्षे । वहति । पीतमेवान्नं जठरे धारयति । अनेन वाक्यद्वयनेन्द्रस्याचिन्त्यचरितत्वं ख्यापितं भवति ॥ १ ॥

अस्येन्द्रस्य सम्बन्धिनं सधमादम् । सह माद्यन्तीति सधमादः सङ्ग्रामः । तं सह सोमपानं वा वीरः स्तोत्राणाममित्राणां वा वीरयिता कः पुमानाप । प्राप्नोति । कश्चास्येन्द्रस्य सुमतिभिः शोभनाभिरनुग्रहबुद्धिभिः समानंश । सङ्गच्छते । कत्कदा वास्येन्द्रस्य चित्रं चायनीयं धनं चिकिते । प्रज्ञायते । तत्प्रदानसमयं न कोऽपि जानातीत्यर्थः । कत्कदा वा शशमानस्य स्तुवतो यज्योर्यष्तुर्यजमानस्य व्रुधे वर्धनायोती ऊत्या रक्षया भुवत् । भवेत् ॥ २ ॥

इन्द्रः परमैश्वर्ययुक्तो हूयमानमाह्वयन्तं स्तोतारं कथा कथं शृणोति । स्तोत्राणि शृण्वन्नस्य स्तोतुः सम्बन्धीन्यवसां रक्षणानि कथा कथं च वेद । वेत्ति । पूर्वीः पुरातनान्यस्येन्द्रस्य सम्बन्धीन्युपमातयो दानानि का ह । कानि चित् सन्तीति शेषः । तानि दानानि जरित्रे स्तोतुः सम्बन्धिनां कामानां पपुरिं पूरयितारमेनमिन्द्रं कथा कथं चाहुः । वदन्ति ॥ ३ ॥

स बाधः सपत्नानां पीडासहितः शशमान इन्द्रविषयां स्तुतिं कुर्वन् दीध्यानः कर्मभिर्दीप्यमानो यजमानोऽस्येन्द्रस्य सम्बन्धि द्रविणं पश्वादिधनं कथा कथमभि नशत् । अभिप्राप्नोति । नमो हविर्लक्षणमन्नं जगृभ्वान् गृहीतवानिन्द्रो यद्यदाभि जुजोशत् मामभिसेवेत तदा देवो दीप्यमान इन्द्रो मे मदीयानामृतानां स्तोत्राणां नवेदा अतिशयेन ज्ञाता भुवत् । भवेत् । अत्र निपातस्थो नकारोऽतिशयवाची ॥ ४ ॥

देवो द्योतमान इन्द्रोऽस्या उषसो व्युष्टौ प्रभाते मर्तस्य मर्त्यस्य मनुष्यस्य स्तोतुः सम्बन्धि सख्यं सखिकर्म कथा कथं केन प्रकारेण तत्कदा जुजोष । सेवेत । ये स्त्योतारोऽस्मिन्निन्द्रे सुयुजं सुष्ठु प्रयुज्यमानं कामं कामनीयं हविः स्तोत्रं च ततस्ते वितेनिरे अस्येन्द्रस्य सख्यं सखिकर्म सखिभ्यः कथा कथं कत्कदाचित् । भवेदिति शेशः ॥ ५ ॥

हे इन्द्र वयं यजमानास्ते त्वदीयममत्रं शत्रूनभिभावुकं सख्यं सखिकर्म सखिभ्यः स्तोतृभ्यः किमात् किं स्वित् प्र ब्रवाम । प्रकर्षेण वदेम । ते त्वदीयं भ्रात्रं भ्रातृकर्म च कदा नु कदा खलु प्र ब्रवाम । सुदृशः शोभनदर्शनस्यास्येन्द्रस्य सम्बन्धिनः सर्गा उद्योगाः श्रिये सर्वेषां स्तोतॄणां श्रेयसे । भवन्तीति शेषः । स्वर्ण सूर्यो यथा दर्शनीयतमस्तथा गोर्गन्तुरिन्द्रस्य चित्रतमं दर्शनीयतमं वपुः शरीरमेषे । आ समन्तात्सर्वैरिषुयते ॥ ६ ॥

अयमिन्द्रो द्रुहं द्रोहं कर्वतीं ध्वरसं हिंसिकामनिन्द्रामिन्द्रमजानतीं राक्षसीं जिघांसन् हन्तुमिच्छन् तिग्मा तिग्मानि पूर्वमेव तीक्ष्णान्यनीकानीकान्यायुधानि तुजसे तद्वधाय तेतिक्ते । अत्यर्थं तीक्ष्णीकरोति । यत्र यासूषः सु तुदुपलक्षितेष्वहः स्वृणा चित् ऋणान्यपि नोऽस्यान्बाधन्त इति शेषः । ता उषसश्चोग्र उद्गूर्णबल ऋणया ऋणस्य हन्तेन्द्रः । यावर्वधकर्मा । दूरेऽज्ञाता अननुभूताः सतीर्बबाधे । अपीडयत् ॥ ७ ॥

ऋतपेयनाम्न्येकाहे मरुत्वतीयनिष्केवल्यशस्त्रौयोर्निविद्धानात्पुरस्तादृतस्य हीत्येतदादिके द्वे ऋचौ क्रमेण शंसनीये । सूत्रितं च । ऋतस्य हि शुरुधः सन्ति पूर्वीरिति सूक्तमुखीये । आ. ९-७ । इयि ॥

अत्र ऋतशब्देनेन्द्रो वादित्यो वा सत्यं वा यज्ञो वोच्यते । ऋतस्य ऋतदेवस्य सम्बन्धिन्यः पूर्वीर्बह्व्यः शुरुध आपः सन्ति हि । भवन्ति खलु । ऋतस्य ऋतदेवस्य सम्बन्धिनी धीतिः प्रज्ञा तद्विषया स्तुतिर्वा वृजिनानि वर्जनीयानि पापानि हन्ति । हिनस्ति । ऋतस्य ऋतदेवस्य सम्बन्धिनी श्लोकः स्तुतिरूपा वागायोर्गन्तुर्मनुश्यस्य सम्बन्धिनौ बधिरा बधिरौ प्रतिबद्धौ कर्णा कर्णाकर्णौ ततर्द । तृणत्ति । कीदृशः श्लोकः । बुधानो बुध्यमानः शुचमानो दीप्यमानः ॥ ८ ॥

वपुषे वपुश्मतः । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । ऋतस्य ऋतदेवस्य सम्बन्धीनि दृळ्हा दृढानि धरुणानि धारकाणि पुरूणि बहूनि चन्द्रा चन्द्राण्याह्लादकानि वपूंषि रूपाणि सन्ति । भवन्ति । ऋतेन ऋतदेवेन दीर्घमत्यधिकं पृक्षोऽन्नमिशणन्त । स्तोतार इच्छन्ति । ऋतेन ऋतदेवेन गावो धेनव ऋतं यज्ञम् दक्षिणात्वेना विवेशुः । प्रविशन्ति । यद्वा । गावो रश्मय ऋतमुदकमा विवेशुः ॥ ९ ॥

ऋतमृतदेवं येमानो नियच्छन् स्तुतिभिर्वशीकुर्वन् स्तोता ऋतमित् ऋतदेवमेव वनोति । सम्भजते । ऋतस्य ऋतदेवस्य सम्बन्धि शुष्मो बलं तुरयास्तूर्णम् गव्युः । उ इति चार्थे । जलकामश्च भवति । बहुले विस्तीर्णे गभीरे दुरवगाहे पृथ्वी च्यावापृथिव्यावृताय ऋतदेवाय भवतः । धेनू प्रीणयित्र्यौ परमे उत्कृष्टे द्यावापृथिव्यावृताय ऋतदेवायैव दुहाते । दोहनं कुर्वाते ॥ १० ॥

हे इन्द्र नु क्षिप्रं स्तुतः पूर्वैरृषिभिः संस्तुतो नु क्षिप्रं गृणानोऽस्माभिः स्तूयमानस्त्वमिषमन्नं जरित्रे स्तोत्रे मह्यं नद्यो नाद्भिर्नदीरिव पीपेः । प्यायय । प्रवृद्धं कुरु । हे हरिवो हरिसंज्ञकाश्वोपेतेन्द्र ते तुभ्यं नव्यं नवतरं ब्रह्मस्तोत्रमकारि । अस्माभिः क्रियते । रथ्यो रथवन्तो वयं धिया प्रज्ञारूपया स्तुत्या सदासास्त्वां सर्वदा भजमानास्त्वदर्थं हवीरूपस्यान्नस्य दातारो वा स्याम । भूयास्म ॥ ११ ॥