चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 24

का सुष्टुतिरित्येकादशर्चं तृतीयं सूक्तं वामदेवस्यार्षमैन्द्रम् । दशम्यनुष्तुप् शिष्टास्त्रिष्टुभः । तथा चानुक्रमणिका । का सुष्टुतिरुपान्त्यानुष्टुबिति । विनियोगो लैङ्गिकः ॥

का कीदृशी सुष्टुतिः शवसः सूनुं बलस्य पुत्रम् । अतिबलिनमित्यर्थः । अर्वाचीनमस्मदभिमुखमिन्द्रं परमैश्वर्ययुक्तं राधसे धनायास्मभ्यं धनं दातुमाववर्तत् । आवर्तयेत् । हे जनासो जना यजमाना वीरो विक्रान्तो गोपतिः पश्वादिधनस्य पालकः स इन्द्रो निष्षिधां निष्षेद्धॄणां शत्रूणां सम्बन्धीनि वसूनि धनानि गृणते गृणद्भ्यः स्तोतृभ्यो नोऽस्मभ्यं ददिर्हि । दाता खलु भवति ॥ १ ॥

स इन्द्रो वृत्रहत्ये वृत्राणां शत्रूणां हत्ये हनने निमित्तभूते सति यामन्युद्धे हव्य आह्वातव्यो भवति । स इन्द्र ईढ्यः स्तुत्यो भवति । स इन्द्रः सुष्टुतः सन् सत्यराधा यजमानेभ्यो दातुं सत्यधनो भवति । मघवा धनवान् स इन्द्रो ब्रह्मण्यते स्तोत्रमिच्छते सुष्वये सोमं सुन्वते मर्त्याय मनुष्याय यजमानाय वरिव्बो धनम् । वरिव इति धननामैतत् । आ धात् । आ समन्ताद्ददाति ॥ २ ॥

नरो नेतारो मनुष्याः समीके युद्धे तमित्तमेवेन्द्रं वि ह्वयन्ते । विविधमाह्वानं कुर्वते । तन्वः स्वकीयानि शरीराणि रिरिक्वांसस्तपसा रेचयन्तो यजमानास्तमेवेन्द्रं त्रां त्रातारं कृण्वत । कृण्वते । कुर्वते । यद्यदा मिथः परस्परं सङ्गता उभयास उभये यजमानाः स्तोतारश्च त्यागं त्यागकर्तारं दातारमिन्द्रमग्मन् उपगच्छन्ति तदा नर उभयविधा मनुष्यास्तोकस्य पुत्रस्य तनयस्य पौत्रस्य च सातौ लाभे निमित्तभूते सति तमेवेन्द्रं त्रातारं कुर्वन्तीति सम्बन्धः ॥ ३ ॥

हे उग्रोद्गूर्णबलेन्द्र आशुषाणासो व्याप्नुवन्तः क्षितयो मनुष्याः । क्षितय इति मनुष्यनामैतत् । अर्णसातौ सस्यादिफलसिद्ध्यर्थमुदकलाभे निमित्ते सति मिथः परस्परं योगे सम्बन्धे सति क्रतूयन्ति । क्रतूनि कर्माणीच्छन्ति । यद्यदा युध्मा योधयिओत्र्यो विशः प्रजा अभीके युद्धे । अभीक इति सङ्ग्रामनामैतत् । समववृत्रन्त संवर्तन्ते परस्परं गङ्गच्छन्ते आदित् तदानीमेव नेमे केचन भाग्यवन्तो योधका इन्द्रयन्ते । युद्ध मिन्द्र्मिच्छन्ति ॥ ४ ॥

आदित्तदानीमेव युद्धकाले नेमेऽन्ये योधा इन्द्रियं बलवन्तमिन्द्रं यजन्ते ह । पूजयन्ति खलु । कश्चिदादिदनन्तरमेव पुरोळाशं पिष्तरूपं हविः पक्तिः पचन् रिरिच्यात् । इन्द्राय दद्यात् । आदिदनन्तरमेव सोमोऽभिषुतसोमो यजमानोऽसुष्वीननभिषुतसोमान्यजमानान्वि पपृच्यात् । धनैः पृथक्कुर्यात् । आदिदनन्तरमेव कश्चिद्व्रुषभं कामानां वर्षितारमिन्द्रं यजध्यै यष्टुं जुजोश । सेवते ॥ ५ ॥

यो यजमानः सोमयुशते कामयमानायेत्थामुत्र स्वर्गलोके स्थितायेन्द्राय सुनोति अभिषवं करोति इन्द्रोऽप्यस्मै यजमानाय वरिवो धनं कृणोति । करोति । सध्रीचीनेन सङ्गतेन मनसा प्रवणेन चित्तेनाविवेनम् । वेनतिः कान्तिकर्मा । विवेनो विगतेच्छः । तदन्योऽविवेनः । आत्मानं कामयमानं तमित्तमेव सुन्वन्तं यजमानं सखायं मित्रं समत्सु सङ्ग्रामेष्विन्द्रः कृणुते । करोति ॥ ६ ॥

आद्यास्मिन्दिवसे यो यजमान इन्द्राय परमैश्वर्ययुक्ताय देवाय सोमं सोमलक्षणमन्नं सुनवत् सुनयात् अभिषवं कुर्यात् । तथा यः पक्तीः पक्तव्यांश्च पुरोडाशादीन्पचात् पचेत् पचनं कुर्यात् । उतापि च यो धाना भर्जनयोग्यान्यवान् । अत्र भृष्टयववाची धानाशब्दस्तद्योग्यं यवमात्रं लक्षयति । भृज्जाति घृज्जेत् भर्जनं कुर्यात् । इन्द्रो मनायोः स्तुतिमिच्छतो यजमानस्योचथानि स्तोत्राणि प्रति हर्यन् प्रतिकामयमानः सन् तस्मिन्यजमाने वृषणं कामानां वर्षणसमर्थं शुष्मं बलं दधत् । धारयति ॥ ७ ॥

यदा ऋघावा शत्रूणां हिंसक इन्द्रः समर्यं सह मर्तव्यं शत्रुं व्युचेत् व्यज्ञासीत् विशेषेण जानीयात् । यद्यादार्यः स्वामीन्द्रो दीर्घमत्यधिकमाजिं सङ्ग्राममभ्यख्यत् अभिपश्येत् तदा तस्येन्द्रस्य पत्नी दुरोणे यज्ञगृहे सोमसुद्भिः सोमं सुन्वद्भिरृत्विग्भिर्निशितं तीक्ष्णीकृतम् । सोमपानेनोत्साहवन्तमित्यर्थः । वृषणं कामानां वर्षितारमिन्द्रमच्छाभि आचिक्रदत् । आक्रन्दति । आह्वयते ॥ ८ ॥

अत्र ऋग्द्वये सम्प्रदायवद्भिः पूर्वाचार्यैः केचित् श्लोकाः पठ्यन्ते । त एव लिख्यन्ते । अल्पं यः परिगृह्णाति मूल्यं पण्येन भूयसा । स क्रेतारं पुनर्गच्छन्न विक्रीतस्त्वयं मया । इति ब्रुवन्कामयते पुनर्मूल्यस्य पूरणम् । स विक्रेता पुनर्मूल्यं भूयसा न प्रपूरयेत् । हीनं न लभते वस्नं यदा विक्रीतवान्पुरा । यथासमयमेव स्यात्तयोर्न पुनरन्यथा । अयं विक्रय एवेति समयश्चेत्कृतो भवेत् । आध मूल्यार्थमेतत्स्याद्विचार्यैव तु निर्णयः । इत्येवं समयोऽकारि तदा मूल्यं प्रपूर्यते । तस्मादादौ दुया कार्यः समयोऽत्रेति चिन्तयन् । वामदेवो वशीकृत्य शक्रं स्तोत्रेण भूयसा । विक्रीणन् समयं चक्र इन्द्रं क इममित्यृचि । अतश्च द्वृच एकार्थो भूयसा वस्नमित्ययमिति । अयमर्थः प्रतिपद्यते । कश्चिद्भूयसा भूम्ना पण्येन द्रव्येण पनीयोऽल्पतरम् वस्नं वसुमूल्यं धनमचरत् । प्राप्नोति । पुनर्यन् क्रेतारं पुनर्गच्छन् स विक्रेतायमर्थो मया विक्रीत इति ब्रुवन्नकानिषम् । मूल्यपूर्तिं कामयते । व्यत्ययेनोत्तमपुरुषः । स विक्रेता भूयसा धनेन कनीयोऽल्पतरं मूल्यं नारिरेचीत् । क्रेतुः सकाशान्न रिक्तीकरोति । न लभत इत्यर्थः । दीना असमर्था दक्षाः समर्थाश्च वाणं वचनं वि प्र दुहन्ति । यथ्क्तं क्रयकाले तथैव लभन्ते ॥ ९ ॥

मम मदीयमिमं स्वभूतमिन्द्रं धेनुभिः प्रीणयित्रीभिर्दशभिर्दशङ्ख्याकाभिः स्तुतिभिः कः क्रीणाति । क्रयं करोति । तदानीं हे क्रेतारो युष्माकं मध्यएवमपि समयः क्रियते । यदायमिन्द्रो वृत्राणि त्वदीयान् शत्रून् जङ्घनत् हन्यात् अथानन्तरमेवैनमिन्द्रं मे मह्यं पुनर्ददत् । पुनर्दद्यात् ॥ १० ॥

हे इन्द्र नु क्षिप्रं स्तुतः पूर्वैऋषिभिः संस्तुतो नु क्षिप्रं गृणानोऽस्माभिः स्तूयमानस्त्वमिषमन्नं जरित्रे स्तोत्रे मह्यं नद्यो नाद्भिर्नदीरिव पीपेः । प्यायय । प्रवृद्धं कुरु । हे हरिवो हरिसंज्ञकाश्वोपेतेन्द्र ते तुभ्यं नव्यं नवतरं ब्रह्म स्तोत्रमकारि । अस्माभिः क्रियते । रथ्यो रथवन्तो वयं धिया प्रज्ञारूपया स्तुत्या सदासास्त्वां सर्वदा भजमानास्त्वदर्थं हवीरूपस्यान्नस्य दातारो वा स्याम । भूयास्म ॥ ११ ॥