चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 36

अनश्वो जात इति नवर्चं चतुर्थं सूक्तमार्भवम् । ऋषिर्वामदेवः । अन्त्या त्रिष्टुप् शिष्टास्त्रिष्टुबन्तपरिभाषया जगत्यः । अनश्वोऽन्त्या त्रिष्तुबित्यनुक्रमणिका । आभिप्लविके तृतीयेऽहनि वैश्वदेवशस्त्र आर्भवनिविद्धानीयमिदम् । तथा च सूत्रितम् । आनश्वो जातः परावतो य इति वैश्वदेवम् । आ. ७-७ । इति ॥

हे ऋभवोऽश्विनोः सम्बन्धी युष्मद्धत्तो रथोऽनश्वो जातो वाहनाश्वनिरपेक्षः सम्पन्नः । तथानभीशुः प्रग्रहरहित उक्थ्यः स्तुत्यस्त्रिचक्रश्चक्रत्रययुक्तः सन् रजोऽन्तरिक्षं परि वर्तते । परिभ्रमति । महत्प्रभूतं तद्रथनिर्माणाख्यं कर्म वो युश्माकं देव्यस्य देवत्वस्य प्रवाचनं प्रवक्तृ प्रख्यापकम् । यच्च येन कर्मणा द्यां पृथिवीं च पुष्यथ । पुष्टां कुरुथ ॥ १ ॥

सुचेतसः शोभनचित्ता य ऋभवः सुवृतं सुवर्तनचक्रमविह्वरन्तमकुटिलं रथं मनसः परि ध्यया मनसो ध्यानेनाप्रयत्नेन नु क्शिप्रं चक्रुः तान् । उशब्द एवार्थे । तानेवास्य सवनस्य पीतय एतं सोमं पातुं हे वाजा हे ऋभवो वो युष्माना वेदयामसि । आवेदयामः ॥ २ ॥

हे वाजा ऋभवो हे विभ्वो विभवः । इत्ररपेक्शया परस्परं बहुवचनमित्युक्तम् । वो युष्माकं तन्महित्वनं महत्त्वं महात्म्यं देवेषु मध्ये सुप्रवाचनं प्रवाच्यमभवत् । तदित्युक्तं यदित्याह । जिव्री वृद्धौ सन्ता सन्तौ सनाजुरा सदा जीर्णौ सन्तौ पितरा पितरौ पुनर्युवाना नित्यतरुणौ चरथाय यथेच्छं सञ्चरणाय तक्षथ । सम्पादितवन्तः ॥ ३ ॥

हे ऋभव एकं चमसमेकवेव सन्तं पानसाधनं चमसं चतुर्वयम् । वयाः शाखाः । चतुः शाखं चतुरवयवं वि चक्र । व्यकुरुत । तथा धीतिभिः कर्मभिश्चर्मणो नूतनां गां निररिणीत । समस्कुरुत । निरित्येष समित्येतस्य स्थाने । अथ अतः कारणात् देवेषु मध्येऽम्रुतत्वमानश । प्राप्नुत । हे वाज हे ऋभवस्तत्तादृशं वो युष्माकं कर्म । श्रुष्टीति क्शिप्रनामैतत् । क्शिप्रमुक्थ्यं स्तुत्यं भवति ॥ ४ ॥

ऋभन्त ऋभूणां सकाशात्प्रथमश्रवस्तमः प्रथमं मुख्यमतिशयितमन्नं यशो वा यस्य धनस्य तद्रयिर्धनम् । अस्माकं भवत्विति शेषः । वाजश्रुतासो वाजैः सह विख्याता नरो नेतार ऋभवो यं रयिमजीजनन् । उत्पादितवन्तः । विभ्वतष्टो विभ्वभिर्यभुभिस्तष्टस्तक्षनसम्पन्नश्चमसोऽश्विनो रथो वा विदथेषु यज्ञेषु प्रवाच्यः । प्रकर्षेण स्तुत्यः । हे देवासो द्योतमाना यूयं यं रथं चमसं वावथ । रक्शथ । स विचर्षणिर्विविधं द्रष्टा भवति । द्रष्टव्यो भवतीत्यर्थः ॥ ५ ॥

स वाजी वेजनवान् बलवान् सन् अर्वारनकुशलो भवति । स ऋषिरतीन्द्रियज्ञानी सन् वचस्यया स्तुत्या युक्तो भवति । स शूरो विक्रान्तः सन् अस्ता क्षेप्ता शत्रूणां भवति । स्वयं च पृतनासु सङ्ग्रामेषु दुष्टरो नाभिभाव्यो भवति । स एव रायस्पोषं धनपुष्टिं दधे । धत्ते । स सुवीर्यं सुवीरत्वं दधे । धत्ते । यं मनुष्यं वाजो विभ्वा ऋभवश्चाविषुः । अरक्षन् । स एवमेवं भवतीति । अन्त्यस्य बहुवन्निर्देशस्त्रयाणामृभुव्यवहारप्राचुर्याभिप्रायः ॥ ६ ॥

श्रेष्ठमत्युत्कृष्टमत एव दर्शतं दर्शनीयं वो युष्माकं पेशो रूपमधि धायि । अधिनिहितम् । अतस्तदुचितो यः स्तोमः स्तोत्रमस्मत्कृतमस्ति हे वाजा ऋभवस्तं स्तोमं स्तोत्रं जुजुष्टन । सेवध्वम् । ये यूयं धीरासो हि धीमन्तः प्रसिद्धाः कवयो मेधाविनो विपश्चितो ज्ञानवन्तः स्थ तान्वो युष्मानेनैनेन ब्रह्मणा मन्त्रेण शस्त्रात्मकेना वेदयामसि । अथवोक्तलक्शना विपश्चितः स्तोतारो यान् । स्तुवन्तीति शेशः । तान्ब्रह्मणा आ वेदयामसि । प्रज्ञापयामः ॥ ७ ॥

हेऋभवो यूयमस्मभ्यं धिषणाभ्यस्परि स्तुतिभ्यो निमित्तभुताभ्यः । परीति पञ्चम्यर्थानुवादी । यद्वा । अस्मन्मतिभ्योऽधिकानि नर्यानि नृभ्यो हितानि विश्वा सर्वाणि भोजना भोग्यानि विद्वांसो जानन्तः सन्त आ तक्षत । सम्पादयत । किञ्च द्युमन्तं दीप्तिमन्तं हिरण्यादिरूपं वाजं बलवन्तं वृषशुष्मं सेक्तॄणां बलवतां शोषकमुत्तमं रयिं नोऽस्माकं वयोऽन्नं चा तक्षत हे ऋभवः ॥ ८ ॥

नो अस्माकमिह यज्ञे रराणा रममानाः प्रजां पुत्रपौत्रादिरूपां तक्षत । सम्पादयत । इहैव यज्ञे रयिं च तक्षत । इहैव यज्ञे श्रवो यशो वीरवद्वीरैर्भृत्यादिभिरुपेतं तक्षत । किञ्च वयं येन वाजेनान्यानस्मत्समानति चितयेम । अतिक्रम्य ज्ञायेमहि । तं चित्रं चायनीयं वाजमन्नं हे ऋभवो नो दद । अस्मभ्यं दत्त ॥ ९ ॥