चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 33

चतुर्थेऽनुवाके त्रयोदश सूक्तानि । तत्र प्र ऋभुभ्य इत्येकादशर्चं प्रथमं सूक्तं वामदेवस्यार्षं त्रैष्टुभम् । त्य्ह्यादिपरिभाषयेदमादिसूक्तपञ्चकमृभुदेवताकम् । अत्रानुक्रमणिका । प्र ऋभुभ्य एकादशार्भवं वा इति । व्यूढे दशरात्रे चतुर्थेऽहनि वैश्वदेवशस्त्र आर्भवनिविद्धानीयमिदम् । तथा च सूत्रितम् । प्र ऋभुभ्य प्र शुक्रैत्विति वैश्वदेवम् । आ. ८-८ । इति ॥

तत्र ऋभूणां पूर्वं मनुष्याणामेव सतां तपसा देवत्वप्राप्तिरार्भवं शंसत्यृभवो वै देवेभ्यः । ऐ. ब्रा. ३-३० । इत्यत्र ब्राह्मणे स्पष्टमाम्नाता । केचन ऋभवो नाम सूर्यरश्मय इत्याचक्षते । अहं यजमान ऋभुभ्य उरुभासमानेभ्य एतन्नामकेभ्यो देवेभ्यो वाचं स्तुतिरूपां प्रेष्ये । प्रेरयामि । किमिव । दूतमिव । यथा दूतं स्वकार्यं प्रति प्रेषयन्ति तद्वत् । किञ्च उपस्थिरे सोमोपस्तरणाय श्वैतरीं पयोयुक्तां श्वेततरां वां धेनुमीळे । याचाम्यृभून् । य ऋभवो वातजूत वातसमानगतयोऽषसो जगदुपकारिकर्माणः सन्तस्तरणिभिस्तारकैरेवैर्गमनशीलैरश्वैर्द्यामन्तरिक्षं सद्यस्तदानीमीव परि बभूवुः । परिभवन्ति । सर्वतो व्याप्नुवन्ति । अथ रश्मय एव ऋभव इत्युक्तत्वादादित्यं वा रश्मयः परितो व्याप्नुवन्ति ॥ १ ॥

यदा यस्मिन्काल ऋभवः पितृभ्यां मातापितृभ्यां परिविष्टी परिवेषणेन परिचर्यया वेषणा वेषनेन व्याप्त्या । यद्वा । वेषेण जरदूपयोर्युवत्वकरणेन दंअनाभिरन्यैश्च मसनिर्माणादिकर्मभिररमत्यर्थमक्रन् आदिदनन्तरमेव देवानामिन्द्रादीनां सख्यं सखित्वं समानख्यानत्वं देवतात्वमुपायन् । आगमन् । युवशा कर्त्वा । ऋग्वे. १-१६१-३ । इति देवत्वप्राप्तेरेकान्तत्वेन देवैरुक्तत्वादिति भावः । किञ्च धीरासो धीरा बुद्धिमन्तस्तेषां पुष्टिं गवादिविषयां मनायै मतिकृते यजमानायावहन् । वहन्ति । धारयन्ति । यद्वा । सविषयाम् पुष्टिं मनायै मनसे प्रक्शुष्तमनस्कत्वायावहन् ॥ २ ॥

य ऋभवः पितरा माता पितरौ यूपेव छिन्नस्थाणू इव जरणा जीर्णौ शयाना शयानौ पुनः सना सदा युवाना युवानौ चक्रुः । नित्यतरुणवकुर्वन् । ते वाजो विभ्वा ऋभुश्च एतन्नामकास्त्रयह् सुधन्वन आङ्गिरसस्य पुत्रा ऋभव इन्द्रवन्तोऽनुग्राहकेणेन्द्रेण तद्वन्तो मधुप्सरसो मधुरस्य सोमरसस्य भक्षयितारो मनोहररूपा वा नोऽस्मदीयं यज्ञमवन्तु । रक्षन्तु गच्छन्तु वा ॥ ३ ॥

संवत्सम् । संवसन्ति भूतान्यस्मिन्निति संवत्सः संवत्सरः । संवत्सरपर्यन्तमृभवो गां मृतामरक्षन्नपालयन् । स्वसामर्थ्यादिति यत् यदेतत्कर्मास्ति । तथा संवत्सं संवत्सरमृभवो मास्तस्या एव गोर्मांसमपिंशन् अवयवानकुर्वन्निति यत् किञ्च संवत्सं संवत्सरपर्यन्तमस्या भासोऽभरन् दीप्तीरवयवशोभा कुर्वन्निति यत् ताभिः शमीभिर्मृताया गोर्नवीकरणविशयैः कर्मभिरमृतत्वमाशुः । देवत्वं प्राप्ताः । धेनुः कर्त्वेति देवत्वप्राप्तिसाधनत्वेन देवैः प्रतिश्रुतत्वात् । यद्वा । अत्र संवत्समित्येतद्वत्सेन सहेति व्याख्येयं ॥ ४ ॥

एकं चमसं चतुरस्कृणोतन । ऋग्वे. १-१६१-२ । इति यदा देवदूतोऽग्निरृभूनाह देवत्वप्राप्त्युक्थेन तदा तेषु मध्ये देवत्वप्राप्त्युत्क एको ज्येष्ठ ऋभुरिततावाह । किमिति । उच्यते । चमसा द्वा करेति । एकमेव सन्तं क्वौ कृणवामेति । कनीयान् तदनन्तरो विभ्वा त्रीन् कृणवाम करवामेत्याह । तदवरः कनिष्ठो वाजश्चतुरः कर चतुर्था करवामेत्याह । तदेव चतुष्करणरूपं हे ऋभवस्त्वष्टा युष्मद्गुरुः वो वचः युष्मद्वचनं पनयत् । अस्तौत् । अङ्गीचकारेत्यर्थः ॥ ५ ॥

नरो मनुष्यरूपा ऋभवः सत्यमूचुः । सत्यमेवाब्रुवन् । हि यस्मादेश एवैवं चक्रुः । चतुरोऽकुर्वन् । यथोक्तं तथैव कृतत्वादित्यभिप्रायः । अनुचतुर्धाकरनान्तरमेतां तृतीयसवनगतां स्वधां सोमाख्यममृतमृभवो जग्मुः । एकं चमसं चतुरस्कृणोतन साकं देवैर्यज्ञियासो भविष्यथेति श्रुतत्वात् । अथ त्वष्ट्वा देवो विभ्राजमानानहेवाहानीव दीप्यमानांश्च मसांश्चतुरो ददृश्वान्दृश्टवान् सन्नवेनत् । अकामयत । अङ्गीचकारेत्यर्थः ॥ ६ ॥

तत्र रश्मय एव ऋभव इत्युक्तत्वात्तद्रूपेण स्तूयन्ते । यद्यदा द्वादशद्यून्दिवसान् । आर्द्रादिद्वादशवृष्टिनक्षत्राणीत्यर्थः । अगोह्यस्यागोप्यस्यादित्यस्य गृह आतिथ्ये । अकस्माक्दागतोऽतिथिः । तदुचितं सत्काररूपं कर्मातिथ्यम् । तदर्थं ससंतः स्वपन्तः सुखेन निवसन्त ऋभवो रणन् रमन्ते । अगोह्यस्य यदसस्तना गृहे । ऋग्वे. १-१६१-११ । इत्युक्तम् । तदानीं सुक्षेत्राकृण्वन् । अकृष्तानि शून्यानि क्षेत्राणि वृष्ट्या सस्यादिसमृद्धान्यकुर्वन् । स्निधून्नदीरनयन्त । प्रैरयन् । तस्मिन् काल ओषधीरोषधयो धन्व निरुदकस्थानमाश्रित्यातिष्ठन् । निम्नं नीचस्थानमाप्नोऽतिष्ठन् । उद्वत्स्वस्मा अकृणोतना तृणं निवत्स्वप इत्युक्तं ॥ ७ ॥

य ऋभवः सुवृतं सुचक्रं सुष्ठु वर्तमानं वा नरेष्ठां नेतरि चक्रे वर्तमानं रथम् चक्रुः । ये च विश्वजुवं विश्वस्य प्रेरयित्रीं विश्वरूपां बहुरूपामेतन्नामिकां वा धेनुं गां चक्रुः । अकुर्वन् । बृअह्स्पतिर्विश्वरूपामुपाजत । ऋग्वे/ १-१६१-६ । इतिह्युक्तम् । ते महान्त ऋभवो नोऽस्माकं रयिं धनमा तक्षन्तु । सर्वतो निष्पादयन्तु । कीदृशास्त ऋभवः । स्वपसः सुकर्माणः स्ववसः शोभनान्नोपेताः सुरक्षणा वा सुहस्ताः शोभनहस्ताः कुशलहस्ताः ॥ ८ ॥

एषामृभूणामपोऽश्वरथनिर्माणादिरूपं कर्म देवा इन्द्रादयोऽजुषन्त । आसेवन्त । इन्द्रो हरी युयुजे अश्विना रथमित्यादिमन्त्रोक्तप्रकारेण स्वीकृतवन्त इत्यर्थः । कीदृशास्ते । क्रत्वा वरप्रदानरूपेण कर्मणा मनसा शोभनेन चित्तेनानुग्रहयुक्तेनाभि दीध्याना दीप्यमानाः । देवानामनुग्रहेण किं लब्धमित्याह । सुकर्माशोभनव्यापारो वाजः कनीयान्देवानां सर्वेषां सम्बन्ध्यभवत् । तथेन्द्रस्य संबन्ध्यृभुक्षा ऋभुज्येष्ठः । व्भ्वा मध्यमो वरुणस्य सम्बन्ध्यभवत् ॥ ९ ॥

य ऋभवो हरी अश्वौ मेधया प्रज्ञयोखा उक्थैः स्तुतिभिर्मदन्तो हर्षयन्तश्चक्रुः । ये च तौ सुयुजा सुयुजौ सुयोजनावश्वाविन्द्रायेन्द्रार्थं चक्रुः । अकुर्वन् । हे ऋबवस्ते यूयं रायस्पोषं धनपुष्तिं द्रविणानि गवादिधनानि च सुखानि वास्मे अस्मासु धत्त । धारयत । किमिव । क्षेमयन्तः क्षेममिच्छन्तो मित्रं न मित्रमिव । अत्र यद्यप्येक एव ऋभुनामा तत्सम्बन्धादितरेऽप्यृभव उच्यन्ते प्राणभृन्न्यायेन ॥ १० ॥

इदेदानीं चमसादिनिर्माणानन्तरमह्नः सुत्याहसम्बन्धिनस्तृतीये सवने पीतिं सोमपानमुतापि च मदं तज्जनितं वो युष्माकं धुः । ददुर्देवाः । श्रान्तस्य श्रान्तात्तपोयुक्तादृते सख्याय सखित्वाय न भवन्ति देवाः । यत एते श्रान्ता अतो ददुरित्यर्थः । हे ऋभवस्ते महान्तो यूयं नूनं निश्चयमस्मे अस्मास्वस्मिन् तृतीये सवने वसूनि धनानि दधात । धारयत ॥ ११ ॥