चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 8

दूतं व इत्यष्टर्चमष्टमं सूक्तं वामदेवस्यार्षं गायत्रीछन्दस्कमग्निदेवताकम् । तथा चानुक्रम्यते । दूतं वोऽष्टौ गायत्रं त्विति । व्यूळ्हे दशरात्रे प्रथमे छन्दोम इदं सूक्तं जातवेदस्यनिविद्धानीयम् । तथा च सुत्रितम् । दूतं व इत्याग्निमारुतम् । आ. ८-९ । इति । इदमादिके द्वे सूक्ते प्रातरनुवाकस्याग्नेये क्रतौ गायत्रे छन्दसि विनियुक्ते । सुत्रितं च । अग्ने पावक दूतं व इति सूक्ते । आ. ४-१३ । इति ॥

हे अग्ने विश्ववेदसम् । विश्वं समस्तं वेदो धनं यस्यासौ विश्ववेदाः । तं सर्वविदं वा हव्यवाहं देवेभ्यो हविषां वोढारममर्त्यममरणधर्माणं यजिष्थमतिशयेन यष्तारं दूतं देवानां वस्त्वाङ्गिरा स्तुतिरूपया वाचा ऋञ्जसे । यजमानोऽहं प्रसाधयामि । वर्धयामीत्यर्थः । ऋञ्जतिः प्रसाधनकर्मेति यास्कः ॥ १ ॥

स हि प्रसिद्ध एवाग्निर्वसुधितिं यजमानाभीश्टफलरूपधनस्य दानं वेद । वेत्ति । महान् प्रभूतोऽग्निर्दिव आरोधनमारोहणं देवानां स्थानं वेत्ति । सोऽग्निरिहास्मिन्यज्ञे देवानिन्द्रादीना वक्शति । आवहतु । वहेर्धातोर्लिङर्थे लेटिति लेट् । तस्य तिप् । सिब्बहुलं लेटीति सिप् । लेटोऽडाटावित्यडागमश्च । हो ढ इति धत्वम् । ठत्वकत्वषत्वानि । तिङ तिङ इति निघातः ॥ २ ॥

देवो द्योतमानः सोऽग्निरानमं यजमानादीनानमयितुं नमस्कारतुं देवानिन्द्रादीन्वेद । क्रमेण वेत्ति । दमे यज्ञगृह ऋतायत ऋतं यज्ञमिच्छते यजमानाय प्रियाणि चिदभीष्टान्यपि वसु वसूनि पश्वादीनि धनानि दाति । ददाति । प्रयच्छति ॥ ३ ॥

सोऽग्निर्होत देवानामाह्वाता भवति । सेचु स एवाग्निर्द्यूत्यं देवानां दूतकर्म चिकित्वान् जानन् दिवः स्वर्नस्यारोधनमारोहणमारोहणार्हं देवानां स्थानं च विद्वान् जानन् अन्तर्द्यावापृथिव्योर्मध्य ईयते । गच्छति । ईङ् गतौ । दिवादिभ्यः श्यन् । तिङ्ग तिङ इति निघातः ॥ ४ ॥

ते तव यजमानाः स्याम । भूयाम । त इत्युक्तम् । क इत्युच्यते । ये यजमाना अग्नये हव्यदातिभिर्हविर्दानैर्ददाशुः । प्रीतिं कुर्वन्ति । ईमेनमग्निं पुष्यन्तो वर्धयन्तो ये यजमाना इन्धते । समिद्भिर्दीप्तियुक्तं कुर्वन्ति ॥ ५ ॥

ये यजमाना अग्नाग्नौ । सुपां सुलुगित्याकारः । दुवः परिचर्यां दधिरे । धारयन्ति । कुर्वन्तित्यर्थः । ते ससवांसोऽग्निं सम्भजमाना राया पश्वादिलक्षणेन धनेन वि शृण्विरे । विश्रूयन्ते । प्रख्यायन्ते । ते सुवीर्यैः शोभनवीर्योपेतैः पुत्रादिभिश्च विश्रूयन्ते ॥ ६ ॥

पुरुस्पृह ऋत्विगादिभिरभिलष्यमाणा रायः पश्वादिधनान्यस्मे अस्मासु यजमानेषु दिवे दिवे प्रतिदिनं सं चरन्तु । प्रचरन्त्यो भवन्तु । दिव्यब्दादुत्तरस्याः सप्तम्याः सुपां सुलुगित्यादिना शे आदेश ऊडिदमित्यादिना च तस्योदात्तत्वम् । नित्यवीप्सयोरिति द्विर्भावे सत्युत्तरभागस्यानुदात्तं चेत्यनुदात्तत्वम् । वाजासोऽन्नानिचास्मे अस्मानीरताम् । यज्ञार्थं प्रेरयन्तु ॥ ७ ॥

विप्रो मेधावी । विप्र इति मेधाविनाम विप्रो धीर इति तन्नामसु पाठात् । सोऽग्निः शवसा बलेन । शव इति बलनाम पाजः शव इति तन्नामसु पाठात् । मानुषाणां मनुसम्बन्धिनां चर्षणीनां प्रजानां क्षिप्रेव क्षेप्याण्येव विनाशयितुमर्हाणि । दुरितानीति शेषः । अति विध्यति । अति विध्यतु । अतिशयेन नाशयतु ॥ ८ ॥