चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 30

नकिरिन्द्रेति चतुर्विंशत्युचं नवमं सूक्तं वामदेवस्यार्षं गायत्रम् । अष्टमी चतुर्विंशी च द्वे अनुष्टुभौ । इन्द्रो देवता । द्विश्चिद्घेत्ययं तृच उषोदेवताक इन्द्रदेवताकश्च । तथा चानुक्रान्तम् । नकिश्चतुर्विंशतिर्दिवश्चित्तृच उषस्यश्च गायत्रं ह्यष्टम्यन्त्ये चानुष्टुभाविति । अतिरात्रे तृतीये पर्याये मैत्रावरुणसस्त्र उत्तमावर्जमिदं सूक्तं तथा च सूत्रितम् । नकिरिन्द्र त्वदुत्तर इत्युत्तमामुद्धरेत् ॥ आ. ६-४ ॥ इति ॥

हे वृत्रहन्निन्द्र वृत्रस्य नाशकेन्द्र । लोक एकोऽपीति शेशः । त्वत्त्वत्त उत्तर उत्कृष्ततरो निकिरस्ति । न भवति । त्वत्तो ज्यायान् प्रशस्यतर एकोऽपि नास्ति । हे इन्द्र त्वं लोके यथा प्रसिद्धो भवसि तथाविध एकोऽपि नकिरेवास्ति । नैव भवति । कश्चिदपि लोक इन्द्रसदृशो नास्तीत्यर्थः ॥ १ ॥

हे इन्द्र कृष्तयः प्रजास्ते त्वामनु लक्षीकृत्य सत्रा सत्यमेव ववृत्य्ः । वर्तन्ते । तत्र दृष्टान्तः । विश्वा विश्वानि व्याप्तानि चक्रेव चक्राणीव । यथा चक्राणि शकटमनुवर्तन्ते तद्वत् । हे इन्द्र महान्स्त्वं सत्रा सत्यमेव श्रुतो विश्रुतोऽसि । गुणैः प्रख्यातो भवसि ॥ २ ॥

हे इन्द्र विश्वे च नेत्सर्व एव देवासोऽसुरान्विजिगीषवो देवा अना प्राणरूपेण बलेन त्वा त्वां सहायं सब्ध्वा युयुधुः । असुरैः सह युद्धं चक्रुः । यद्यस्मात्कारणादहा अहःसु नक्तं रात्रिषु चातिरः । आ समन्तात् शत्रूनवधीः । अतः कारणाद्युयुधुरिति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ ३ ॥

यत्र यस्मिन्युद्ध उतापि च हे इन्द्र त्वं बाधितेभ्यः कुत्ससहायेभ्यो युध्यते युद्धं कुर्वते कुत्साय च सूर्यं सूर्यसम्बन्धि चक्रं मुषायः । अमुष्णाः । अपहृतवानसीत्यर्थः । तस्मिन्युद्धे प्रावः शचीभिरेतशमिति परेण सम्बन्धः ॥ ४ ॥

हे इन्द्र त्वमेक इदसहाय एव यत्र यस्मिन् सङ्ग्रामे देवानिन्द्रादीनृघायतो बाधमानान्विश्वान् सर्वान्राक्षसादीनयुध्यः । युद्धमकरोः । तथा वनून् हिंसकानहन् । अवधीः ॥ ५ ॥

यत्र यस्मिन् सङ्ग्राम उतापि च हे इन्द्र त्वं मर्त्याय मनुष्युआयैतशाख्याय ऋषये सूर्यमरिणाः । अहिंसीः । कमिति पूरणः । तदानीं शचीभिर्युद्धकर्मभिरेतशमेतत्संज्ञकमृषिं प्रावः । प्रकर्षेणारक्षः ॥ ६ ॥

हे वृत्रहन् वृत्राणामावरकाणां तमसां हन्तर्मघवन्धनवन्निन्द्र त्वमादनन्तरमेव उतापि च । किमितिप्रश्ने । मन्युमत्तमोऽसि । अत्यन्तं क्रोधवान् भवसि । अत्रास्मिन्नन्तरिक्षेऽहैव दानुं दनोः पुत्रं वृत्रमातिरः । आ समन्तादहिंसीः ॥ ७ ॥

हे इन्द्र उतापि च यद्यस्त्वमेतदुपलक्षितं पौंस्यं बलं वीर्यं सामर्थ्योपेतं चकर्थ । कृतवानसि । घेदिति पूरणौ । किञ्च दुर्हणायुवं दुष्टं हननमिच्छन्तीं दिवो दुहितरं द्युलोकसकाशादुत्पन्नां स्त्रियमुषसं वधीः । अवधीः ॥ ८ ॥

हे इन्द्र महांस्त्वं दिवो दुहितरं द्युलोकस्य पुत्रीं महीयमानां पूज्यमानामुषसमुषोदेवीं सं पिणक् चिद्घ । संपिष्तवानसि खलु ॥ ९ ॥

वृषा कामानां वर्षितेन्द्रो यद्यदा सीमेतदुषः सम्बन्धि शकटं नि शिश्नथत् । न्यवधीत् । तदोषा उषोदेवता बिभ्युषीन्द्रसकाशाद्भीता सती संपिष्टादिन्द्रेण सञ्चूर्णितादनसः शकटादप सरत् । अपासरत् । अपजगाम । अहेति पूराः ॥ १० ॥

सुसंपिष्टमिन्द्रेण सुष्ठु सञ्चूर्णितमस्या उषसः सम्बन्ध्येतदनः शकटं विपाशि । विपाडाख्या नदी । तस्यां तत्तीर आ शये । आ समन्ताच्छेते । अशेत । सीमेयमुषोदेवता शकटे भग्ने सति परावतो दूरदेशात्ससार । अपससार ॥ ११ ॥

हे इन्द्र उतापि च विबाल्यं विगत बाल्यावस्थां सम्पूर्णजलां वितस्थानां वितिष्ठमानां सिन्धुं सदीमधि क्षमि क्षमायां मायया प्रज्ञया परि ष्थाः । पर्यस्थाः । सर्वतः स्थापनं कृतवानसि ॥ १२ ॥

उतापि च हे इन्द्र धृष्णुया धृष्णुः धर्षकस्त्वं शुष्णस्य शुष्णनाम्नोऽसुरस्य सम्बन्धि वेदनं वित्तमभि अभितः सर्वतः प्रम्रुक्षः । प्रकर्षेणाबाधथाः । यद्यदास्य शुष्णस्य पुरः पुराणि नगराणि सम्पिणक् । सम्पिष्तवानसि । तदा प्र मृक्ष इति सम्बन्धः ॥ १३ ॥

उतापि च हे इन्द्र त्वं दास मुपक्षपयितारं कौलितरं कुलितरनाम्नोऽपत्यं शंबरमसुरं बृहतो महतः पर्वतादद्रेरध्युपरि अव अवाचीनं कृत्वाहन् । हतवानसि ॥ १४ ॥

उतापि च हे इन्द्र त्वं प्रधीनिव चक्रस्य परितः स्थितान् शङ्कूनिव हिंसकान्पन्च शता पञ्चशतानि पञ्चशतसंख्याकान् सहस्राणि सहस्रसंख्याकान्दासस्य लोकानामुपक्षपयितुर्वर्चिनो वर्चिनामकस्यासुरस्य सम्बन्धिनोऽनुचरान्पुरुषानध्यधिकमवधीः । हतवानसि ॥ १५ ॥

उतापि च शतक्रतुः शकर्मेन्द्रस्त्यं तं प्रसिद्धमग्रुव एतनाम्न्याः पुत्रं परावृक्तमेतन्नामकमुक्थेषु स्तोत्रेष्वाभजत् । भागिनं कृतवान् । अयमर्थो वम्रीभिः पुत्रमग्रुवः । ऋग्वे. ४-१९-९ । इतस्यामृचि प्रतिपादित इति ॥ १६ ॥

उतापि च अस्नातारास्नातारौ ययातिशापादनभिषिक्तौ त्या त्यौ तौ प्रसिद्धौ तुर्वशायदू तुर्वशनामानं यदुनामकं च राजानौ शचीपतिः कर्मणां पालकः । यद्वा । शचीन्द्रस्य भार्या । तस्याः पतिर्घर्ता विद्वान् सकलमपि जानन्निन्द्रोऽपारयत् । अभिषेकार्हावकरोत् ॥ १७ ॥

उतापि च सद्यः सपदि हे इन्द्र त्वं त्या त्यौ तावार्यार्यावार्यत्वाभिमानिनौ सन्तावपि । इन्द्रविषयभक्तिश्रद्धारहितावित्यर्थः । सरयोः सरय्वा नद्याः पारतः पारे तीरे वसन्तावर्नाचित्ररथा अर्णनामकं चित्ररथनामकं च राजानाववधीः । अहिंसीः ॥ १८ ॥

हे वृत्रहन् वृत्रस्य हिंसकेन्द्र त्वं जहिता जहितौ सर्वैर्बन्धुभिस्त्यक्तावन्धं चक्षुर्हीनमेकं श्रोणं च पङ्गुमपरं च द्वा एतौ द्वावनु नयः । अन्धपङ्गुत्व परिहारेणानुनीतवानसि । हे इन्द्र ते त्वया दत्तं तत्सुम्नं सुखमष्टवे व्याप्तुं कोऽपि न प्रभवतिति शेषः ॥ १९ ॥

इन्द्रोऽश्मन्मयीनां पाषाणैर्निर्मितानां पुरां शम्बरस्य सम्बन्धिनां नगराणाम् शतं शतसंख्याकं दिवोदासायैतन्नामकाय दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानाय व्यास्यत् । व्यक्शिपत् । ॥ २० ॥

इन्द्रो मयया स्वकीयया शक्त्या दासानां लोकानामुपक्षपयितॄणां राक्षसादीनां त्रिंशतं त्रिंशत्संख्याकानि सहस्रा सहस्राणि दभीतये दभीतिनामकस्यार्थाय हथैर्हननसाधनैरायुधैरस्वापयत् । अवधीत् ॥ २१ ॥

उतापि च हे इन्द्र यस्त्वं ता तानि विश्वानि समस्तान् शत्रून् चिच्युषे । प्रच्यावयः । हे वृत्रहन् वृत्राणां शत्रूणां हिंसकेन्द्र गोपरिर्गवां पालकः स त्वं समानः सर्वेषां यजमानानां समः सन् प्रख्यातोऽसि । घेदिति पूरणौ ॥ २२ ॥

उतापि च हे इन्द्र यत्पौंस्यं त्वदीयं बलमिन्द्रियं सामर्थ्योपेतं नूनं करिष्याः । क्वतवानसि खलु । अद्याद्यतनः कश्चित्तद्बलं नकिरा मिनत् । न हिंस्यात् ॥ २३ ॥

हे अदुरे शत्रूणामादारयितरिन्द्र ते तव वामं वामं यद्यद्वननीयं सम्भजनीयं धनमस्ति लोके तद्वामं वस्वर्यमारीणां नियमयितैतन्नामको देवो ददातुय् । प्रयच्छतु । तथा करूळती कृत्तदन्तः पूषा पोषको देवो वामं धनं ददातु । भगोऽपि धनं ददातु । ननु करूळतीत्येतत्संनिहितत्वाद्भग इत्यनेन सम्बन्धनीयम् । अथवार्यमादीनां त्रयाणामपि विशेषणत्वेन भाव्यं कथं पूष्णो विशेषणं स्यादिति सखांक्षत्वात् न । सान्निध्यकाङ्क्षयोः सद्भावेऽपि योग्यतामन्तरेणान्वयायोगात् । तस्मात्पूषा प्रपिष्तभागोऽदन्तको हि । तै. सं २-६-८-५ । इत्यादिश्रुतिषु पूष्ण एवादन्तकत्वेन प्रसिद्धेर्व्यवहितस्यापि तस्यैव विशेषत्वं युक्तम् । वामं वननीयं भवतीत्याअदि निरुक्तम् । ६-३१ । अत्र द्रष्टव्यम् ॥ २४ ॥