चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 22

तत्र तृतीयानुवाक एकादश सूक्तानि । तत्र यन्न इन्द्र इत्येकादशर्चं प्रथमं सूक्तं वामदेवस्यार्षं त्रैष्टुभमैन्द्रम् । यन्न इत्यनुक्रमणिका । पृष्थ्याभिप्लवषडहयोः प्रथमेऽहनि माध्यन्दिनसवने मैत्रावरुणशस्त्रे द्वितीयमिदं सम्पातसूक्तम् । सूत्रितं च । एवा त्वामिन्द्र यन्न इन्द्रः । आ. ७-५ । इति ॥

इन्द्रो नोऽस्मदीयं युद्धविर्लक्षणान्नादिकं जुजुषे सेवते यच्च हविरादिकं च वष्टि कामयते महान् प्रभूतः शुष्मी बलवानिन्द्रः । चिचिति चार्थे । ब्रह्म चित् हविर्लक्षनपुरोडाशादिकमन्नं च स्तोमं स्तोत्रसमूहं च सोममभिषुतं सोमं चोक्थोक्थानि शस्त्राणि चेत्येवं भुतं तद्ब्रह्मादिचतुष्टयमाकरति । आकरोतु । स्वीकरोतु । मघवा धनवान् । अत्राश्मशब्दो वज्रवाची । अश्मानं वज्रं बिभ्रत् धारयन् शवसा बलेन युक्तो य इन्द्र एति आगच्छति । स इन्द्रः स्वीकरोत्विति पूर्वेन सम्बन्धः ॥ १ ॥

वृषा कामानां वर्षिता वृषन्धिं मेघभेदनद्वारेण वर्षं कुर्वन्तं चतुरश्रिं चतुसृभिरश्रिभिर्धाराभिरुपेतं वज्रं बाहुभ्यां हस्ताभ्यामस्यन् शत्रुषु प्रक्शिपन् उग्र उद्गूर्णबलो नृतमः नेतृतमः शचीवान् कर्मवानिन्द्र ऊर्णामाच्छादिकां परुष्णीं पर्ववतीं नदीं श्रिय आश्रयणार्थमुषमाणः सेवमानो भवति । यस्या नद्याः पर्वाणि भिनाअन्देशान् सख्याय सखिकर्मणे विव्ये संवृतान् ॥ २ ॥

देवो दीप्यमानो देवतमो दातृतमो जायमान उत्पद्यमानो य इन्द्रो महो महद्भिर्वाजेभिरन्नैर्महद्भिः शुष्मैर्बलैश्च । युक्तोऽभवदिति शेशः । स इन्द्रो बाह्वोर्हस्तयोरुशन्तं कामयमानं वज्रं दधानो धारयन् अमेन बलेन द्यां द्युलोकं च भूम भूलोकं च प्र रेजयत् । प्रकम्पयति स्म ॥ ३ ॥

विश्वा विश्वानि रोधांसि । रोधः शब्देनोन्नतप्रदेशा उच्यन्ते । उन्नतप्रदेशाः पर्वताश्च पूर्वीः पूर्व्यो बहूनि प्रवतः प्रवणानि । समुद्राश्चेत्यर्थः । द्यौर्दुलोकश्च क्शाः पृथिवी च जनमन्निन्द्रस्य जन्मनि सत्यृष्वान्महतोऽस्मादिन्द्राद्रेजत । अरेजन्त । अकंपन्त । किञ्च युष्मी बलवानिन्द्रो गोर्गन्तुः सूर्यसय् मातरा मातरौ मातापितृभूतौ द्यावापृथिव्यौ च । आ इति चार्थे । आ भरति । आ समन्ताद्बिभर्ति । नृवन्मनुष्या इव वाता इन्द्रेण प्रेरिता वायवश्च परिज्मन्नन्तरिक्षे नोनुवन्त । शब्दायन्ते ॥ ४ ॥

हे इन्द्र महतः प्रभूतस्य ते त्वदीयानि ता तानि कर्माणि तु क्षिप्रं महानि महान्ति भवन्ति । विश्वेष्वित्सर्वेष्वेव सवनेषु प्रातः सवनादिकर्मसु त्वदीयानि कर्माणि प्रवाच्या प्रवाच्यानि स्तोतृभिः प्रकर्षेण वक्तुं योग्यानि स्तुत्यानीति यत् । हे धृष्णो प्रगल्भ हे शूर विक्रान्तेन्द्र दधृष्वान्पालकत्वेन लोकान्धारयन् शवसा बलेन युक्तस्त्वं धृषता धर्षकेण वज्रेणाहिं वृत्रमसुरमविवेषीः अवधीरिति यत् । एतदादीनि कर्माणि महान्तीति पूर्वेण सम्बन्धः । अत्राविवेषीरिति वधकर्मा ॥ ५ ॥

हे तुविनृम्णाधिकबलेन्द्र ते त्वदीयानि विश्वा विश्वानि ता तानि कर्माणि तु क्शिप्रं सत्या सत्यानि भवन्ति । हे इन्द्र वृष्णः कामानां वर्शितुस्त्वत्तो भयाद्धेनवो गव ऊध्नः स्वकीयादापीनात्प्रसिस्रते । प्रकर्षेण क्षीरं क्शरन्ति । अधापि च हे वृषमनः कामानां वर्षणपरमनस्केन्द्र सिन्धवो नद्यस्त्वत्त्वत्तोभियाना बिभ्यत्यः सत्यो जवसा वेगेन प्र चक्रमन्त ह । प्रकर्षेण गच्छन्ति खलु ॥ ६ ॥

हे इन्द्र त्वं यद्याद बद्बधाना वृत्रेण बध्यमानाः सीमनु एना नदीरुद्दिश्य दीर्घामत्यधिकां प्रसितिं बन्धनमनु स्यन्दयध्यै यथाकामं स्यन्दितुं प्र मुचः । प्रकर्षेणामोचयः । हे हरिवो हरिवन्निन्द्र अत्राहत्रैव मोचनमेलायां ता उ ताः प्रसिद्धा एव देवीर्देव्यो द्योतमानाः स्वसारो नद्यः । अत्र स्वसृशब्दो नदीवाची । अवोभिस्त्वत्कृतै रक्षणैस्ते त्वां स्तवन्त । स्तावयन्ति । नदीपूरणादिभिः कर्मभिर्जना इन्द्रं स्तुवन्तीत्यर्थः ॥ ७ ॥

हे इन्द्र मद्यो मादयितांशुः सोमः पिपीळे । आपीड्यत । अभ्यसूयतेत्यर्थः । नेति सम्प्रत्यर्थे । न इदानीं सिन्धुः स्यन्दमानः सोमस्त्वा त्वामायम्याः । आयच्छतु । शुशुचास्य दीप्यमानस्य शशमानस्य स्तुवतः सम्बन्ध्यस्यद्र्यगस्मदभिमुखं शमी शमनं शक्तिः स्तुतिकर्म चायच्छतु । तत्र दृष्टान्तः । आशुः शीघ्रगामी यन्ता गोर्गन्तुरश्वस्य तुव्योजसं बहुबलम् । दृढमित्यर्थः । रश्मिं न अश्वबन्धनरज्जुमिव तद्वत् ॥ ८ ॥

हे सहुरे सहनशीलेन्द्र त्वं सत्रा सर्वदा सहांसि शत्रूनभिभावुकानि वर्षिष्ठा वर्षिष्थानि प्रवृद्धानि ज्येष्था ज्येष्थानि प्रशस्तानि नृम्णानि बलान्यस्मे अस्मभ्यं क्रुणुहि । कुरु । हे इन्द्र त्वमस्मभ्यम् सुहनानि शोभनवधानि व्रुत्रा व्रुत्राणि शत्रून् रन्धि । रन्धय । वशं नय । किञ्च वनुषो किंसकस्य मर्त्यस्य मरणधर्मणः शत्रोः संबन्धि वधो हननसाधनमायुधं जहि । नाशय ॥ ९ ॥

हे इन्द्र त्वमस्माकमित् अस्मदीया एव स्तुतीः सु सुष्ठु शृणुहि । तथा हे इन्द्र त्वं चित्रान् चायनीयानि वाजानन्नान्यस्मभ्यमुप माहि । देहि । किञ्च अस्मभ्यं विश्वाः सर्वाः पुरन्धीर्बुद्धीरिषणः । प्रेरय । अपि च हे मघवन्धनवन्निन्द्र अस्माकं गोदा गवां दाता सु सुष्ठु बोधि । भव ॥ १० ॥

हे इन्द्र नु क्षिप्रं स्तुतः पूर्वैऋषिबिह्ः सम्स्तुतो नु क्शिप्रं गृणानोऽस्माभिः स्तूयमानास्त्वमिषमन्नं जरित्रे स्तोत्रे मह्यं नद्यो नाद्भिर्नदीरिव पिपेः । प्यायय । प्रवृद्धं कुरु । हे हरिवो हरिसंज्ञकाश्वोपेतेन्द्र ते तुभ्यं नव्यं नवतरं ब्रह्मस्तोत्रमकारि । अस्माभिः क्रियते । रथ्यो रथवन्तो वयं धिया प्रज्ञारूपया स्तुत्या सदासास्त्वां सर्वदा भजमानास्त्वदर्थं हवीरूपस्यान्नस्य दातारो वा स्याम । भूयास्म ॥ ११ ॥