चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 50

यस्तस्तम्भेत्येकादशर्चं पञ्चमं सूक्तं वामदेवस्यार्षं त्रैष्टुभम् । दशमी जगती । दशम्येकादश्याविन्द्राबृहस्पतिदेवताके शिष्टा नव बार्हस्पत्यः । अत्रानुक्रमणिका । यस्तस्तम्भैकादश बार्हस्पत्यमन्त्ये ऐन्द्र्यौ चोपान्त्या जगती । आभिप्लविकेषूक्थेषु तृतीयसवने ब्राह्मणाच्छंसिनः स्तोमव्रुद्धाविदं सूक्तमावापार्थम् । तथा च सूत्रम् । यस्तस्तम्भ यो अद्रिभित् । आ. ७-९ । इति । आद्ये ब्रुहस्पतिसवने मरुत्वतीयनिष्केवल्ययोः सूक्तमुखीये । सूत्रितं च । यस्तस्तम्भधुनेतय इति सूक्तमुखीये । आ. ९-५ । इति ॥

यो बृहस्पतिर्बृहतो देवस्य यज्ञस्य वा पालयिता देवः सहसा बलेन ज्मः पृथिव्या अन्तान् । दश दिश इत्यर्थः । तानिव् तस्तम्भ । विविधं स्तम्भितवान् । नियमितवान् । त्रिषधस्थस्त्रिषु स्थानेषु वर्तमानो रवेणैवं तिष्ठतेत्यनेन शब्देन तं देवं प्रत्नासः पुराणा ऋषयोऽतीन्द्रियद्रष्टारो दीध्याना दीप्यमाना विप्रा मेधाविनो यजमानादयः पुरो दधिरे । पुरुस्तात्स्थापितवन्तः स्तुत्यादिना । मन्द्रजिह्वं मादनजिह्वं मोदनजिह्वं ॥ १ ॥

हे बृहस्पते धुनेतयः । धुना शत्रूणां कम्पयित्रीतिर्गतिर्येषाम् ते । तादृशाः सुप्रकेतं शोभनप्रज्ञं त्वां मन्दतो मादयन्तो नोऽस्मत्सम्बन्धिनो य ऋत्विजोऽभि ततस्रे आत्मनमुपक्षिपन्ति स्तुवन्ति वा अस्यैषां योनिं कारणं यज्ञं यजमानं वा मां रक्षकात् । रक्श । योनिर्विशेष्यते । पृषन्तिअं फलानि सिञ्चन्तं सृप्रं सर्पणस्वभावमदब्धमहिंसितमूर्वमुरुं ॥ २ ॥

बृहस्पते येत्यादिके द्वे बार्हस्पत्ये पशौ वपापुरोडाशयोरनुवाक्ये । बृहस्पते या परमा परावदिति द्वे । आ. ३-७ । इति हि सूत्रितम् ॥

हे बृहस्पते या प्रसिद्धा परमोत्कृष्टा परावदत्यन्तं दूरभूता वसतिः स्वर्गाख्यास्ति । यद्वा लिङ्गव्यत्ययः । परमं स्थानमस्ति । अतोऽस्माद्देशादा । आ इत्यर्वागर्थे । अधस्तात्ते तव सम्बन्धिन ऋतस्पृशो यज्ञं स्पृशन्तोऽश्वानि षेदुः । निषण्णा भवन्ति । तुभ्यं खाता अवताः । लुप्तोपमैषा । यथा खाताः कूपा अभितः श्चोतन्ति तद्वदद्रिदुग्धा ग्रावभिरभिषुताः सोमा विरप्यं विशेषेण शब्देन स्तोत्रं यथा भवति तथा मध्वो मधुररसं श्चोतन्ति । स्रवन्ति ॥ ३ ॥

अयं बृहस्पतिर्मन्त्राभिमानी चेवो महो महतो ज्योतिषो दीप्तस्यादित्यस्य परमे निरतिशये व्योमन् व्योमनि प्रथमं जायमानः प्रादुर्भवन् सप्तास्यः सप्तच्छन्दोमयमखस्तुविजातो बहुप्रकारं सम्भूतो रवेण सह्ब्देन सप्तरश्मिः सर्पणस्वभावतेजोयुक्तस्तमांसि व्यधमत् । धमतिर्गतिकर्मेति निरुक्तम् । ६-२ । विविधं गच्छति । नाशयतीत्यर्थः ॥ ४ ॥

स बृहस्पतिः सुष्टुभा शोभनस्तुतिमतर्क्वता दीप्तिमता गणेनाङ्गिरसां रवेन शब्देन च सह फलिगम् । ञिफला विशरणे । फलिर्भेदः । तेन गच्छतीति फलिगम् । वलं वलनामानमसुरं रुरोज । बभञ्ज । द्वितीयः सशब्दः पूरणः । स एव देव उस्रिया भोगानामुत्स्राविणीर्हव्यसूदः क्षीरादिहविष्प्रेरिका वावशतीर्वावश्यमाना गा कनिक्रदत् शब्दं कुर्वन्नुदाजत् । उद्घाटयति स्म ॥ ५ ॥

एवा पित्र इति बार्हस्पत्ये पशौ हविषो याज्या । एवा पित्रे विश्वदेवाय वृष्णे विश्वे अद्य मरुतो विश्व ऊती । आ. ३-७ । इति सूत्रितत्वात् । अग्निष्टोमे वैश्वदेवशस्त्र एषैव धाय्या । तथा च सुत्रम् । एवा पित्रे विश्वदेवाय वृष्न आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वत । आ. ५-१८ । इति ॥

पित्रे पालकाय विश्वदेवाय सर्वदेवतारूपाय । देवानां मन्त्रप्रतिपाद्यत्वादस्य च मन्त्राभिमानित्वाद्वैश्वदेवत्वम् । यद्वा । अत्र देवशब्दः स्तुत्यर्थः । सर्वैः स्तुत्याय वृष्णे वर्षकाय बृहस्पतये देवायैवैवमम्य्क्तप्रकारेण यज्ञैस्तत्साधनैर्हविर्भिराज्यचर्वादिलक्षणैर्नमसा स्तुत्या च विधेम । परिचरेम । हे बृहस्पते सुप्रजाः शोभनपुत्रा वीरवन्तो वीर्योपेता वयं रयीणां धनानां पतयः स्याम ॥ ६ ॥

इदमाद्यृक्त्रयं पुरोहितप्रशम्सेति ब्राह्मणम् । ऐ. ब्रा. ८-२६ । अथवा सूक्तस्य ऋग्द्वयवर्जितस्य बार्हस्पत्यत्वाद्वृहस्पतेरेव स्तुतिः । स इत्स एव राजा मूर्धाभिषिक्तोऽन्यो वा राजमानः प्रतिजन्यानि । जन्यं युद्धं प्रति बालानीत्यर्थः । प्रत्यर्थिजनपदानि वा तानि विश्वा सर्वाणि शुष्मेण बलेन वीर्येण शरीरसामर्थ्येन वाभि अभिगम्याक्रम्य तस्थौ । तिष्ठति । स इत्युक्तं क इत्याह । यो बृहस्पतिं बृहतां महतां पालयितारम् देवमुक्त लक्षणं पुरोहितं वा सुभृतं सुष्ठु हविः स्तोत्रादिनान्नाच्छादनादिना वा बिभर्ति भरति । वल्गूयति स्तौति । वन्दते नमस्करोति च पूर्वभाजमितरेभ्यः प्रथमसम्भक्तारं कृत्वा । एवं यः करोति स एव तस्थाविति ॥ ७ ॥

स इत्स एव क्षेति । निवसति । सुधितह् सुष्ठु तृप्तः सन् स्वे स्वकीय एवौकसि सवने । स एव समृद्धो निर्बाधः सन् सुखेनास्ते । तस्मा इळा भूमिर्विश्वदानीं सर्वकालं पिन्वते । वर्धते फलैः । तस्मै विशः प्रजाः स्वयमेव नमन्ते । प्रणता भवन्ति । दण्डनमन्तरेण स्वयमेव दत्तकरा भवन्ति । यस्मिन्राजनि ब्रह्मा पूर्वः प्रथमः पूज्यः सन्नेति । गच्छति । वर्तत इत्यर्थः ॥ ८ ॥

स एवाप्रतीतोऽन्यैरप्रतिगतः सन् यानि धनानि प्रतिजन्यानि प्रतिस्पर्थ्द्जनसम्बन्धीनि उतापि च सजन्या जनसम्बन्धीनि धनानि सं जयति । यो राजावस्यवेऽवसीयसे धनरहिताय रक्षणमिच्छते ब्रह्मणे ब्राह्मणाय वा प्रीणनमिच्छते बृहस्पतये वा वरिवो धनं कृणोति । करोति । ददाति । स उक्तप्रकारेण महान्भवति । तमेव देवा अवन्ति । रक्षन्ति ॥ ९ ॥

इन्द्रश्च सोममिति दशमी तृतीयसवने ब्राह्मणाच्छंसिनः प्रस्थितयाज्या । सूत्रितं च । इन्द्रश्च सोमं पिबतं बृहस्पत आ वो वहन्तु सप्तयो रघुष्यदः । आ. ५-५- । इति ॥

हे बृहस्पते त्वमिन्द्रश्च सोमं पिबतम् । कीदृशौ युवाम् । अस्मिन्यज्ञे मन्दसाना हृश्यन्तौ वृषण्वसू वर्षितृधनौ । यजमानेभ्यो दीयमानधनावित्यर्थः । वां युवां स्वाभुवः सुष्थु सर्वतो भवन्तः । कृत्स्नशरीरव्यापनसमर्था इत्यर्थः । तादृशा इदंवः सोमा विशन्तु । युवयोः शरीरं प्रविशन्तु । अस्मे अस्मभ्यं रयिं धनं सर्ववीरं सर्वपुत्त्राद्युपेतं नि यच्छतम् । दत्तं ॥ १० ॥

हे बृहस्पते हे इन्द्र युवां नोऽस्मान्वर्धतम् । वर्धयतम् । प्रवृद्धान्कुरुतम् । सा सुमतिर्युवयोरनुग्रहबुद्धिरस्मे अस्मासु सचा सह भूतु । भवतु । धियः कर्माण्यविष्टम् । रक्षतम् । पारं नयतम् । पुरन्धीः पुरं शरीरं धीयते स्थाप्यते याभिर्मतिभिस्ताः स्तुतीर्जिगृतम् । प्रबुद्ध्यतम् । वनुषां सम्भक्तॄणामस्माकमर्यो तन्त्रीररातीः । शत्रूनित्यर्थः । जजस्तम् । युध्यतम् । क्षपयतमित्यर्थः । च्छन्दस्यरातिशब्दः स्त्रीलिङ्गः । एवं स्तुतिं निगमय्याभीष्टं प्रार्थतवान् ॥ ११ ॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमे हार्दं निवारयन् ।
पुमार्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
श्रीमत्सायण मन्त्रीशो दाशतय्यास्तृतीयके ।
अश्टके सप्तमाध्यायं व्याकार्षीदतिपेशलम् ॥