चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 6

ऊर्ध्व ऊषुण इत्येकादशर्चम् षष्ठं सूक्तं वामदेवस्यार्षं त्रैष्टुभमाग्नेयम् । ऊर्ध्व ऊ ष्वेकादशेत्यनुक्रान्तम् । प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोराग्नेये क्रतौ त्रैष्टुभे छन्दसीदम् । सूत्रितं च । ऊर्ध्व ऊ षु णः ससस्य यद्वियुतेति पञ्च । आ. ४-१३ । इति ॥

हे अध्वरस्य होतर्यागसम्बन्धिनां देवानामाह्वातः । यद्वा । होतरित्यत्र प्रकृत्यंशोऽनुवादः । हे होमनिश्पादकाग्ने यजीयान्यष्टृतमस्त्वं नोऽस्माकमूर्ध्व ऊ षु तीष्ठ । उन्नत एव तिष्थ । नित्यमुन्नतो भवेत्यर्थः । कुत्रेति तदुच्यते । देवताता देवतातौ । देवास्तायन्ते विस्तीर्यन्तेऽत्रेति देवतातिर्यज्ञः । तस्मिन् । त्वं हि त्वं खलु विश्वं सर्वं मन्म मननीयं शत्रूणां धनमभ्यसि । अभिभवसि । किञ्च वेधसश्चित् । चित्पूजायाम् । स्तोतुरयजमानादेर्मनीषां मतिं स्तुतिं प्रतिरसि । प्रवर्धयसि । प्रपूर्वस्तिरतिर्वर्धनार्थः ॥ १ ॥

अमूरोऽमूढः । प्रगल्भ इत्यर्थः । होता होमनिष्पादको मन्द्रो मदनीयो मादयिता वा प्रचेताः प्रकृष्टज्ञानोऽग्निर्देवो विक्वृत्विग्रूपासु प्रजासु मध्ये विदथेषु यागेषु निमित्तभूतेषु न्यसादि । नितरां स्थापितः । अथ तथाभूतोऽग्निर्भानुं दीप्तिं सवितेवोदितः सूर्य इवोर्द्य्ह्वमश्रेत् । ऊर्ध्वमुखमाश्रयति । किञ्च मेतेव स्थूणेव । सा यथा स्वाधिष्ठितं विंशादिकं स्तभ्नाति तद्वदयमग्निर्धूमं स्वोत्थितं द्यामुप द्युलोकस्योपरि स्तभायत् । स्तभ्नाति । ॥ २ ॥

याता संयता सुजूर्णिः शोभनजवा सुष्ठु जीर्णा पुराणी वा । घृताची घृतमञ्चतीति घृताची जुहोः । रातिनी । रातिर्धनम् । हविर्लक्षणधनवती । आज्यपूर्णा भवतीत्यर्थः । देवतातिं यज्ञं तथोराण उरु कुर्वाणोऽध्वर्युरग्निर्वा प्रदक्षिणित् । अप्रदक्षिणमेतीति प्रदक्षिणित् । प्रदक्षिणगमनो भवति । अकारलोपश्छान्दसः । नवजा नवजातस्तदानीमेवोत्पादितः स्वरुर्न । यूपशकलवाची स्परुरत्र यूपं लक्षयति । चषालवन्तः स्वरवः पृथिवाम् । ऋग्वे. ३-८-१० । इत्यादिषु स्वरुशब्देन यूपाभिधानाच्च । नकारः समुच्चये । यूपोऽप्युदु उपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियाध्याहारः । उन्नतो भवति । किञ्च अक्र आक्रमिता । सुमेकः सुदीप्तः सुधितः स्वधितिरित्यर्थः । सोऽपि पश्वः पशूननक्ति । गच्छति । यद्वा । सुधितः स्वरुरेवोदु उत्कृष्टः पश्वः पशूननक्ति । स्वरुणा पशुमनक्तीति श्रुतेः ॥ ३ ॥

बर्हिषि वेद्यां स्तीर्ण आस्तृते सत्यग्नावाहवनीयादिके समिधाने सम्यगिध्यमाने च सत्यध्वर्युरध्वरस्य नेता जुजुषाणो देवान्प्रीणयन्नोर्ध्वोऽस्थात् । तिष्ठति । होता होमनिष्पादकः प्रदिवः । पुराणनामैतत् । पुरातन उराणः स्वल्पमपि हविर्देवहोग्यत्वं सम्पादनेनोरु कुर्वाणः । उराण उरु कुर्वाण इति निरुक्तम् । यद्वै देवैर्जोष्यते हविस्तद्गिरिमात्रं वर्धत इति श्रुतेरग्नेरुरुकरणमुचितम् । ईदृशोऽग्निः पशुपा न पशूनां पालक इव पशून् त्रिविष्टि त्रिरावृत्य पर्येति त्रिर्हि पर्यग्निः क्रियते ॥ ४ ॥

उक्तमेवार्थं स्पष्टयति । अयं होता होमनिष्पादकोऽग्निस्त्मनात्मना स्वरूपेणैव मितद्रुः परिमितगतिः सन् पर्येति । परितो गच्छति पशुम् । कीदृशोऽयम् । मन्द्रो मादनीयो मोदयिता वा मधुवचा मधुरवचन ऋतावा यज्ञवान् । वाजिनो हविष्मतोऽस्याग्नेः शोका न दीप्तयोऽपि । न शब्दोऽप्यर्थे । द्रवन्ति । गच्छन्ति परितः । यद्वा । नकार उपमार्थीयः । वाजिनो न अश्वा इव द्रवन्तीति योज्यम् । यद्यस्मादयमभ्राट् । भ्राजते । तस्माद्विश्वा भुवना सर्वाणि भूतजातानि भयन्ते । भीतानि भवन्ति ॥ ५ ॥

हे स्वनीक शोभनज्वालाग्ने घोरस्य भीतजनकस्यापि सतो विषुणस्य विष्वक् सर्वतो व्याप्तस्य ते तव चारू रमणीया भद्रा स्तुत्या कल्याणी वा मूर्तिः सन्दृक् संदृष्टिः । सम्यक् दृश्या भवतीत्यर्थः । यद्यस्मात्ते शोचिर्दीप्तिं तमसान्धकाररेण न वरन्त । वारयन्ति निशाः । यस्माच्च ध्वस्मानोध्वंसका राक्षसादयस्ते तन्वि तव शरीरे रेपः पापं ध्वंसनादिरूपं नाधुः । न दधति । न कुर्वन्ति । अतः संदृगिति संबन्धः ॥ ६ ॥

जनितोर्जनयितुर्वृष्ट्युत्पादकस्य यस्य वैश्वानरस्य सातु सनिः पश्वदिलक्षणं दानं दीप्तिर्वा नावारि । केनापि न वार्यते । किञ्च मातरा पितरा माता पितरौ द्यावापृथिव्यौ यस्येष्टौ प्रेषने नू चित् क्षिप्रमेव न प्रभवतः । अधापि च मित्रो न सखेव सुधितः सुतृप्तः पावकः शोधकोऽग्निर्मानुषीषु मनोः सम्बन्धिनीषु विक्षु प्रजासु दीदाय । दीप्यते । दीपी दीप्तौ । पकारलोपश्छान्दसः । व्यत्ययेन परस्मैपदम् । लिट्यभ्यासस्य ह्रस्वे कृते तुजादित्वाद्दीर्घत्वं ॥ ७ ॥

मानुषीषु मनोः सम्बन्धिनीषु विक्षु प्रजासु संवसानाः सङ्गच्छमाना द्विः पञ्च दश स्वसारोऽङ्गुलयो यमग्निं जीजनन् । मन्थनेनोदपादयन् । जनीप्रादुर्भावे । लुङि छान्दसत्वादडभावः । कीदृश्य अङ्गुलयः । अथर्यो न स्त्रिय इव । कीदृशमग्निम् । उषर्बुधमुषसि बुध्यमानं दन्तं हविषां भक्षकं शुक्रं रश्मिभिर्दीप्यमानं स्वासं शोभनास्यं तिग्मं तीक्ष्णं परशुं न परशुमिव रक्षसां हन्तारमिति शेषः ॥ ८ ॥

हे अगेन् त्ये ते प्रसिद्धास्तव हरितस्त्वत्सम्बन्धिनोऽश्वा देवतातिमस्मदीयं यागं प्रत्याह्वन्त । ऋत्विग्भिराहूयन्ते । लुङि लिपोसिचिह्वश्चेत्यङादेशः । कीदृशाः । घृतस्ना घृतस्नुवो बलातिशयान्नासापुटादिस्थानेभ्य उदकं क्शरन्तो रोहितासो रोहिता लोहितवर्णा ऋज्वञ्चः । ऋज्वकुटिलमञ्चन्ति गाच्छन्तीत्यृज्वञ्चः । स्वञ्च सुष्ठु गच्छन्तः । अरुषास आरोचमाना वृषणो युवानो वर्षितारो वा । वाषपूर्वस्य निगम इति विकल्पेन दीर्घविधानादत्र दीर्घाभावः । ऋजुमुष्काः साधनमुष्का दस्मा दर्शनीयाः ॥ ९ ॥

हे अग्ने ये ह खलु त्ये ते प्रसिद्धाः सहमानाः शत्रूनभिभवन्तोऽयासो गमनशीलास्त्वेषासो दीप्ता दुवसनासः परिचरणीयास्त्ते त्वदीया अर्चयो रश्मयः श्येनासो न अश्वा इवार्थं गन्तव्यं चरन्ति । गच्छन्ति । कीदृशाः । मारुतं शर्धो न मरुत्सम्बन्धी गण इव तुविष्वणसस्तुविस्वना अधिकध्वनयो भवन्ति ॥ १० ॥

हे समिधान समिध्यमानाग्ने तुभ्यं त्वदर्थं ब्रह्म स्तोत्रमकारि । अस्माभिः कृतम् । होतोक्थं शस्त्ररूपं स्तोत्रं शंसाति । शंसति । शन्सु स्तुतौ । लेटोऽडाटावित्याडगमः । त्वां यजमानो यजते । अतः कारणादस्मभ्यं धनं वि धाः । विधेहि । दधातेश्छान्दसे लुङि बहुलं छन्दसीत्यडभावः । उ इति पादपुरणः । किञ्च आयोर्मनुष्यस्य शंसं शंसनीयं होतारं देवानामाह्वातारमग्निं त्वां नमस्यन्तः पूजयन्त उशिजः पश्वादिलक्षणं धनं कामयमाना मनुषो मनुष्या ऋत्विजो नि षेदुः । उपाविशन् । सेवन्त इत्यर्थः ॥ ११ ॥