चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 7

अयमिहेत्येकादशर्चं सप्तमं सूक्तं वामदेवस्यार्षमाग्नेयम् । आद्या जगती द्वितीयाद्याः पञ्चानुष्ठुभः शिष्टास्त्रिष्टुभम् । तथा चानुक्रान्तम् । अयमिहादौ जगती पञ्चानुष्तुभ इति । सूक्तविनियोगो लैङ्गिकः । अग्निप्रणयनेऽयमिहेति वैश्यस्य प्रतिपत् । तथा च सूत्रितम् । अयमिह प्रथमो धायि धातृभिरिति तु राजन्यवैश्ययोराद्ये । आ. २-१७ । इति ॥

धातृभिर्यज्ञार्थं कर्म कुर्वद्भिरध्वर्युभिरिहास्मिन्यज्ञे होता देवानामाह्वाता यजिष्ठोऽतिशयेन यष्टाध्वरेषु यागेष्वीड्य ऋत्विग्भिः स्तूयमानः प्रथमः सर्वेषां देवानां मुख्योऽयमाहवनीयादिस्थानेषु प्रत्यक्षेणोपलभ्यमानोऽग्निर्धायि । अधायि । निहितः । दधातेः कर्मणि लुङ् । बहुलं छन्दस्यमाङ्योग इत्यडभावः । तिङ्ङतिङ इति निघातः । अयमग्निरित्युक्तम् । कोऽसावग्निरित्यत आह । अप्नवानो भृगुसम्बन्धी कश्चिदृषिः स चान्ये भृगवश्च वनेष्वरण्येषु चित्रं दावाग्निरूपेण बहुधा दर्शनीयं विशे विशे । वीप्सया सर्वजनव्याप्तिर्गृह्यते । सर्वस्या विशव्ः प्रजाया विभ्वं विभुमीश्वरं यं देवानां हविर्वाहकत्वेन प्रसिद्धमग्निं विरुरुचुः । दीप्तियुक्तं कुर्वन्ति स्म । यमिति यच्छब्दस्यायमिती दंशब्देन सम्बन्धः ॥ १ ॥

अग्ने कदा त इति । प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोराग्नेये क्रतावानुष्टुभे छन्दस्यग्ने कदा त इत्याद्याः पञ्चर्चः । सूत्रितं च । अग्ने कदा त इति पञ्च । आ. ४-१३ । इति

हे अग्ने अधातः कारणाद्देवस्य द्योतमानस्य ते तव सम्बन्धि चेतनं तेजः कदानुषक् अनुषक्तं भुवत् । भवेत् । लेट्यडागमः । बहुलं छन्दसीति विकरणस्य लुक् । भूसुवोस्तिङीति गुणप्रतिषेधः । अतः कारणादित्युक्तम् । कस्माद्धेतोरित्युच्यते । हि यस्मात्कारणान्मर्तासो मनुष्या विक्षु विड्भिः प्रजाभिरीड्यं स्तुत्यं त्वा त्वां जगृभ्रिरे । गगृहिरे । गृह्णन्ति । ग्रहेर्धातोर्लिटि हृग्रहोर्भ इति भत्वम् । बहुलं छन्दसीति रुडागमः ॥ २ ॥

ऋतावानममायिनं विचेतसं विशिष्टज्ञानं स्तृभिर्नक्शत्रैः परिवृतं द्यामिव । विस्फुलिंगैः समेतं विश्वेषां सर्वेषामध्वराणां यज्ञानां हस्कर्तारं प्रभासकं वृद्धेः कर्तारं वाग्निं पश्यन्त ऋत्विगादयो दमे दमे सर्वस्मिन्यज्ञगृहे जगृभ्रिर इति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ ३ ॥

योऽग्निर्विश्वाश्चर्षणीः सर्वाः प्रजा अभि भवति अयवो मनुष्याः । आयव इति मनुष्यनाम आयवो यदव इति मनुष्यनामसु नाठात् । आशुं क्षिप्रगामिनं विवस्वतो मनुष्यस्य यजमानस्य दूतम् । विवस्वत इति मनुष्यनामेदम् । केतुं प्रज्ञापकं भृगवाणं भृगुवदाचरन्तम् । दीप्यमानमित्यर्थः । सर्वपातिपदिकेभ्यः क्विब्वक्तव्य इति क्विप् । तदन्ताल्लटो व्यत्ययेन शानच् । अदुपदेशाल्लसार्वधातुकानुदात्तत्वे प्राप्ते वृषादेकारकृतिगणत्वादाद्युदात्तत्त्वम् । तमग्निं विशे विशे सर्वस्यै प्रजाया आ जभ्रुः । आजह्रुः । हृग्रहोर्भ इति भत्वं ॥ ४ ॥

ऋत्विगादयो मनुष्या आनुषक् आनुपुर्व्येण होतारं देवानामाह्वातारं चिकित्वांसं जानन्तम् । कित ज्ञाने । लिटः क्वसुः । द्विर्भावहलादिशेशचुत्वदीर्घाः । प्रत्ययस्वरः । तमीं तमिममग्निं नि षेदिरे । निशादयन्ति स्म । कीदृशम् । रण्वं रमणीयं पावकशोचिषं शोधकदीप्तिं यजिष्टं यष्टृतमं सप्त सप्तभिर्धामभिस्तेजोभिर्युक्तं ॥ ५ ॥

शश्वतीषु बह्वीषु मातृष्वप्सु । ताः सस्यादिनिर्मातृकत्वान्मातर इत्युच्यन्ते । वन आ वृक्षसमूहे च । आकारश्चार्थे । सन्तं विद्यमानं वीतं कान्तमश्रितं प्राणिभिर्वाहभयादसेवितम् । दुरासदमित्यर्थः । चित्रं चायनीयं गुहा गुहायां हितं निहितं सुवेदं सुविज्ञानं सुधनं वा कूचिदर्थिनं क्वापि हविष्यर्थिनं समिदाज्यपुरोडाशादि हविः स्वीकुर्वन्तम् । क्वेत्यत्र वकारस्य छान्दसे सम्प्रसारने परपूर्वत्वे च हल इत्यदीर्घत्वम् । एवंभूतमग्निं निषेदिर इति पूर्वेन सम्बन्धः ॥ ६ ॥

प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोस्त्रैष्टुभे छन्दसि ससस्य यद्वियुतेत्याद्याः पञ्चर्चः । सूत्रितं च । ससस्य यद्वियुतेति पञ्च । आ. ४-१३ । इति ।

यद्यमग्निं देवाः स्तोतारः ससस्य स्वप्नस्य वियुता वियुते वियोते । उषसीत्यर्थः । ऋतस्योदकस्य धामन् धामानि स्थाने सस्मिन् सर्वास्मिन्नूधन्नूधनि यज्ञे रणयन्त । रमयन्ति । स्तोत्रैरिति शेषः । महान्प्रभुतो नमसा नमस्कारेन रातहव्यो दत्तहविष्क ऋतावा सत्यवान् सोऽग्निः सदमित्सदैवाध्वरायाध्वरं यजमानैः कृतंयज्ञम् । सुपां सुपो भवन्तीति व्यक्तव्यम् । म. ७-१-३९ । इति वचनादत्र द्वितीयार्थे चतुर्थी । वेः । वेत्ति । जानाति । यद्वा । देवा इन्द्रादयः ससस्य ऋत्विग्भिः सेव्यस्य यद्यस्याग्नेर्वियुता विशिष्टे सस्मिन् भजनीय ऋतस्य सत्यस्य धामन् धामनि योनावूधन्नूधनि यज्ञे रणयन्त । रमयन्ते । महान्प्रभूतो नमसा हविषा रातहव्यो दत्तहविष्क ऋतावा सत्यवान् सोऽग्निरध्वराय यज्ञार्थं सदमित्यदैव वेः । गन्ता भवति । अध्वराय यज्ञं वेः कामयते वा ॥ ७ ॥

हे अग्ने विद्वान् सर्वं जानानस्त्वमध्वरस्य यज्ञस्य सम्बन्धीनि दूत्यानि दूतकर्माणि वेः । वेत्सि कामयसे वा । यद्वा । वेरिति यज्ञविशेषणम् । वेर्यजमानस्याभीष्टफलजनकस्याध्वरस्य यागस्य सम्बन्धीनि दूत्यानि दूतकर्माणि विद्वान् जानन् उभे रोदसी उभयो रोदस्योर्द्यावापृथिव्योरन्तर्मध्ये स्थितमन्तरिक्षम् सञ्चिकित्वान् सम्यक् जानन् प्रदिवः पुराणः । पुराणानामेदं प्रत्नं प्रदिव इति पुराणनामसु पाठात् । उराणोऽल्पमपि हविरुरु बहुकुर्वाणः । उराण उरु कुर्वाण इति यास्केनोक्तत्वात् । वुदुष्तरो विद्वत्तरो देवानां दूतस्त्वं दिवः स्वर्गस्यारोधनान्यारोहणानि । आरोहणार्हाणि स्थानानीत्यर्थः । देवानां हवींष्यर्पयितुमीयसे । गच्छसि ॥ ८ ॥

हे अग्ने रुशतो रोचमानस्य ते तव सम्बध्यत्रैम । एमञ् शब्देन गमन मार्ग उच्यते । एम वर्त्म कृष्णं कृष्णवर्णं भवति । भास्तव संबन्धीनि दीप्तिः पुरः पुरस्ताद्भवति । चरिष्णु सञ्चरणशीलमर्चिस्त्वदीयं तेजो वपुषां वपुष्मतां रूपवताम् । तेजस्विनामित्यर्थः । एकमिन्मुख्येमेव भवति । यद्यं त्वामप्रवीता अनुपगता यजमाना गर्भं त्वज्जननहेतुमरणिं दधते ह । धारयन्ति खलु । स त्वं सद्यश्चित्सद्य एव जात उत्पन्नः सन् दूतो भवसीदु । यजमानस्य दूतो भवस्येव ॥ ९ ॥

सद्यो जातस्यारणिनिर्मन्थनादनन्तरमेवोत्पन्नस्याग्नेरोजस्तेजो ददृशानम् । ऋत्विगादिभिर्दृश्यमानं भवतीति शेषः । वातो वायुर्यद्यदास्याग्नेः शोचिर्दीप्तिमनु लक्षीकृत्य वाति गच्छति तदा सोऽयमग्निरतसेषु वृक्षसङ्घेषु तिग्मां तीक्ष्णां जिह्वां ज्वालां वृणक्ति । संयोजयति । स्थिरा चित् स्थिराण्यप्यन्नान्नरूपाणि काष्थादीनि जंभैस्तेजोभिर्विदयते । विखण्डयति । भक्षयतीत्यर्थः ॥ १० ॥

यद्योऽग्निस्त्रिषु क्षिप्रमेवान्नान्नानि काष्ठादीनि तृषुणा क्षिप्रेण रश्मिसमूहेन ववक्ष । वहति । दहतीत्यर्थः । यह्वो महान् सोऽग्निस्तृषुमात्मानं दूतं कृणुते । यजमानदूतं करोति । निजूर्वन् काष्ठानि निःशेषेण दहन्नग्निर्वातस्य वायोर्मेळिं बलं सचते । सेवते । आशुं न । अश्वसादी यथाश्वं तथार्वा गमनशीलोऽग्निः स्वरश्मिं वाजयते । वाजिनं बलवन्तं करोति । हिन्वे । प्रेरयति च ॥ ११ ॥