चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 16

आ सत्यो यात्वित्येकविंशत्यृचं षष्ठं सूक्तं त्रैषुभमैन्द्रम् । आत्रेयमनुक्रमणिका । आसत्यः सैकैन्द्रमिति । तत्रैन्द्रमित्युक्तत्वादग्न्यधिकारो निवृत्त इत्यवगम्यते । चतुर्विंशेऽहनि माध्यन्दिनसवने मैत्रावरुणशस्त्र इदं द्वितीयमहीन सूक्तम् । तथा च सूत्रितम् । आ सत्यो यात्वित्यहीनसूक्तं द्वीतीयं मैत्रावरुणः । आ. ७-४ । इति । समूळ्हे दशरत्रे नवमेऽहनि निश्केवल्यशस्त्र इदं सूक्तम् । तथा च सूत्रितम् । आ सत्यो यात्वहं भुवं तत्त इन्द्रियमिति निष्केवल्यम् । आ. ८-७ । इति ॥

ऋजीषी । ऋजीषब्देन निष्पिष्टो विगतसारः सोमोऽभिधीयते । तद्वान् सत्यः सत्यवान्मघवान्धनवानिन्द्रो नोऽस्माकमुप समीप आ यातु । आगच्छतु । किञ्च अस्येन्द्रस्य हरयोऽश्वा नोऽस्माकमुप समीपे द्रवन्तु । आगच्छन्तु । वयं यजमाना इहास्मिन्यज्ञे तस्मा इन्द्राय सुदक्षं शोभनबलम् । सारोपेतमित्यर्थः । इदिदं प्रत्यक्षेणोपलभ्यमानमन्धोऽन्नरूपं सोमं सुषुम । अभिषुतं कुर्याम । गृणानोऽस्माभिः स्तूयमान इन्द्रोऽभिपित्वमस्मदभिमतप्राप्तिं करते करोतु ॥ १ ॥

हे शूर शत्रूणामभिभवसमर्थेन्द्र अद्येदानीमस्मिन् सवने माध्यन्दिनाख्ये मन्दध्यै त्वां मादयितुं नोऽस्मानव स्य । विमुञ्च । तत्र दृष्टान्तः । अध्वनो गन्तव्यस्य मार्गस्यान्ते समीपे नाश्वान्मनुष्या यथा मुञ्चन्ति तद्वत् । उशनेव काव्य इव वेधाः शम्सिता यजमानो हे इन्द्र चिकितुषे सर्वं जानतेऽसुर्याया सुरानां हिंसकाय तुभ्यं मन्म मननीयमुक्थं शस्त्ररूपं स्तोत्रं शंसाति शंसनं करोति ॥ २ ॥

कविर्मेधावी निण्यं न । निण्यमित्यन्तर्हितनामैतत् । अन्तर्हितं गूढमर्थमिव विदथानि वेदनीयानि कार्यजातानि साधन् साधयन् बृषा कामानां वर्षितेन्द्रो यद्यदा सेकं सेचनीयं सोमं विपिपानोऽथर्थं पिबन् अर्चात् विशेषेणार्चति । सोमपाने श्रद्धां करोतीत्यर्थः । तदानीं दिवोऽमुष्माल्लोकादित्था सत्यमेव सप्त सप्तसंख्याकान् कारून्रश्मीन् जीजनत् । अजीजनत् । जनयति । गृणन्तः स्तूयमाना रश्मयो वयुना वयुनानि मनुष्याणां ज्ञानान्यह्ना चित् दिवसेनापि चक्रुः । कृतवन्तः । ॥ ३ ॥

यद्ध यदा खलु महि महत्प्रभूतं ज्योतिस्तेजोरूपं यत्स्वर्योद्युलोकोऽर्कै रश्मिभिः सुदृशीकं सुष्ठु दर्शनीयं वेदि । अवेदि । ज्ञायते । तदानीं देवास्तस्मिन् स्वर्गे वस्तोर्निवासार्थं रुरुचुः । दीप्तियुक्ता बभूवुः । नृतमि नेतृतमः सूर्योऽभिष्टावभ्यागमने नृभ्यो नॄणां विचक्षे विशेषेण दर्शनायान्धान्धकाररूपाणि निविडानि तमांसि दुधिता दुधितानि नाशितानि चकार । कृतवान् ॥ ४ ॥

ऋजीषी । ऋजीषशब्देन निष्पिष्टो विगतसारः सोमोऽभिधीयते । तद्वानिन्द्रः परमैश्वर्ययुक्तोऽमितमियत्तारहितं महिमानं ववक्षे । उवाह । किञ्च महित्वा महत्त्वेन स्वेन महिम्नोधे रोदसी उभे द्यावापृथिव्यावा पप्रौ । समन्तादपूरयत् । य निद्रो विध्वा भुवना सर्वाणि भुवनान्यभि बभूव । तिरश्चकार । अतश्चिदेभ्योऽपि विश्वेभ्यो भुवनेभ्योऽस्येन्द्रस्य महिमा वि रेचि । अतिरिरिचे । अधिको बभूवेत्यर्थः ॥ ५ ॥

विश्वानि समस्तानि नर्याणि मनुष्याणां हितानि वृष्ट्यादीनि कार्याणि विद्वान् जानन् शक्रः समर्थ इन्द्रो निकामैर्निइकामयमानेभ्यः सखिभिर्मित्रभूतेभ्यो मरुद्भ्यः । व्यत्ययेन चतुर्थ्यर्थे तृतीया । आपो वृष्टिलक्षणान्युदकानि रिरेच । रिक्तीचकार । इन्द्रः सस्यादिफलसिद्ध्यर्थं मेघस्थान्युदकानि मरुद्भ्यो दत्तवानित्यर्थः । यद्वा । निकामैर्निकामयमानैः सखिभिर्मरुद्भिः सहितः सन् अपो नभसः सकाशात् । आप इत्यन्तरिक्षनामैतत् । अत्र विभक्ति व्यत्ययः । रिरेच । व्यतिरिक्तो बभूव । ये मरुतो वचोभिर्वाग्रूपैर्ध्वनिभिरश्मानं चित् पर्वतमपि मेघं वा । अश्मेति मेघनामैतत् । बिभिदुः । अभैत्सुः । उशिजः कामयमानास्ते मरुतो गोमन्तं गोभिरुपेतं वज्रमङ्गिरसां सम्बन्धि गोस्थानं वि वव्रुः । आच्छादयामासुः ॥ ६ ॥

हे इन्द्र प्रावत् राक्षसादिभ्यः प्रकर्षेण पालयितृ ते त्वदीयं वज्रमपो वृष्टिलक्षणान्युदकानि वव्रिवांसमावरकं वृत्रं मेघं पराहन् । प्रकर्षेण प्रेरयति स्म । पृथिवी भूमिः सचेताश्चेतनावती । त्वया सङ्गता बभूव । धृष्णो धर्षणशील हे शूर विक्रान्तेन्द्र त्वं शवसा बलेन परित्भवन् लोकानां पालकः सन् समुद्रियाणि समुद्रसंबन्धीन्यर्नांसि नभसि स्थितान्युदकानि प्रैणोः प्रेरकोऽभूः ॥ ७ ॥

हे पुरुहूत बहुभिराहुतेन्द्र यद्यदापः प्रति वृष्टिलक्शणान्युदकानि लक्षीकृत्याद्रिं मेघं दर्दः । विदारितवानसि । सरमा देवशुनी पूर्व्यं पुरा ते तुभ्यं पणिभिरपहृतं गोधनमाविर्भुवत् । प्रकाशयामस । अङ्गिरोभिरृषिभिर्गृणानः स्तूयमानः सन् गोत्रा गोत्राण्यभ्राणि रुजन् नोऽस्मान् भूरिं प्रभूतं वाजमन्नं नेता प्रापयिता स त्वमा दर्षि । आदरं कृतवानसि ॥ ८ ॥

हे मघवन्धनवन्निन्द्र नृमणः । नृभिर्मनुष्यैर्मन्यत इति नृमनः । त्वं कविं मेधाविनं कुत्समच्छगाः । अभ्यगाः । किञ्च स्वर्षाता । स्वर्धनम् । तस्य सातौ दाने निमित्तेऽभिष्टौ कवेरभिगमे सति नाधमानं युद्धार्थं त्वां याचमानं कुत्समूतिभिः शत्रुकृतोपद्रवपरिहाररूपै रक्षणैरिषनः । प्रेरितवानसि । मायावान् कपटवानब्रह्मा । ऋत्विग्भिः क्रियमाणं सर्वं कर्मजातमनुज्ञारूपेण् जानन् ऋत्विग्विशेशो ब्रह्मशब्देनोच्यते । स न विद्यते यस्य सोऽब्रह्मा । वेदोक्तकर्मस्वास्तिक्यरहित इत्यर्थः । दस्युः कुत्सस्य शत्रुर्द्युम्नहूतौ द्युम्नं धनं हूतिराह्वानं यस्यां युधि तस्यां न्यर्त । विनष्टो बभूव । इन्द्रः कुत्सेनाहुतः सन् तस्य शत्रुं हतवानित्यर्थः ॥ ९ ॥

अत्र काचिदाख्यायिका श्रूयते । कथम् । रुरुनामकः कश्चिद्राजर्षिः । तस्य पुत्रः कुत्साख्यो राजर्षिरासीत् । स च कदाचिच्छत्रुभिः सह युयुत्सुः सङ्ग्रामे स्वयमशक्तः सन् शत्रुणां हननार्थमिन्द्रस्याह्वानं चकार । स चेन्द्रः कुत्सस्य गृहमागत्य तस्य शत्रून् जघान । तदनन्तरमतिप्रीत्या तयोः सख्यमभवत् । सख्यानन्तरमिन्द्र एनमपि स्वकीयं गृहं प्रापयामास । तत्र शचीन्द्रं प्राप्तुमागता सती तौ समानरूपौ दृष्ट्वायमिन्द्रोऽयं कुत्स इति विवेकाभावेन संशयं चकारेति । अनयाख्यायिकया प्रतीयमानोऽर्थोऽत्र प्रतिपाद्यते । हे इन्द्र दस्युघ्नादस्यूनां शत्रूणां हन्त्रा मनसा युक्तस्त्वमस्तं कुत्सस्य गृहम् । अस्तमिति गृहनामैतत् । आ याहि । आगाः । लुङर्थे लोट् ॥ कुत्सश्च ते तव सम्बन्धिनि सख्ये निकामो नितरां कामयमानो भुवत् । अभवत् । ततस्तौ युवां स्वे योनौ स्वकीये स्थाने नि षदतम् । न्यसीदतम् । उपविष्टावभूतम् । ऋतचित्सत्यदर्शिनी नारीन्द्रस्य भार्या शची सरूपा समानरूपौ वांयुवां वि चिकित्सत् । संशयं चकार ॥ १० ॥

हे इन्द्र अवस्युः कुत्सस्य रक्षणमिच्छन् । छन्दसि क्यच् परेच्छायामपि दृश्यते । तोदस्तोदकः शत्रूणां हिंसको वातस्य वायुसदृशयोर्वेगवतोर्हर्योरश्वयोरीशान ईश्वरस्त्वं कुत्सेन कुत्साख्येन राजर्षिणा सरथं समानरथं यासि । गच्छसि । गध्यं ग्राह्यम् । गध्यं गृण्हातेः । ऋज्रा वाजं न गध्यं युयूषन्नित्यपि निगमो भवतीति निरुक्तम् । ५-१५ । वाजं नान्नमिव ऋज्रा ऋजुगामिनावश्वौ युयूशन् स्वकीये रथे योजयन् कविः प्राज्ञः कुत्सो यद्यस्मिन्नहन्नहनि दिवसे पार्याय पारणाय आपन्निस्तरणाय भूशात् । प्रभवते । तस्मिन्नेव दिने कुत्सेन सरथं यासीति पूर्वेन सम्बन्धः ॥ ११ ॥

शुष्णं पिप्रुमित्यस्यामृचि । ऋग्वे/ १-१-०-८ । प्रतिपादितोऽर्थः कुत्सायेत्यनेन ऋग्द्वयेन स्पष्टीक्रियते । हे इन्द्र त्वं कुत्साय कुत्सार्थमशुषम् । शूशमिति सुखनामैतत् । तद्रहितम् । अत्र दीर्घाभावः । शुष्णं शुष्णनामानमसुरं निबर्हीः । न्यबर्हीः । अवधीः । तथाह्नो दिवसस्य प्रपित्वे प्रक्रमे पूर्वाह्णे कुयवं कुयवनामानमसुरं च हतवानसि । तथा स त्वं सहस्रा सहस्रेण बहुभिः परिजनैः सह सद्यो य स्मिन् काले कुयवमवधीस्तस्मिन् काल एव कुत्स्येन । कुत्स इति वज्रनामैतत् । कुत्स एव कुत्स्यं वज्रम् । तेन दस्यून् शत्रून्प्र मृण । जहि । भूतार्थे लोट् । हतवानसि । तथा सूरः प्रेरकस्य सूर्यस्य चक्रमायुधमभीके समीपे सङ्ग्रामे वा प्र वृहतात् । प्रकर्षेण छिन्नवानसि ॥ १२ ॥

हे इन्द्र त्वं पिप्रुं पिप्रुनामानमसुरं शूशुवांसं प्रवृद्धं मृगयं मृगयनामानमसुरं च हतवानसि । किञ्च स त्वं वैदथिनाय विदथिनः पुत्राय ऋजिश्विने ऋजिश्वनाम्ने राज्ञे रन्धीः । वशमनयः । पञ्चाशत्पञ्चाशत्संख्याकानि सहस्राणि कृष्णा कृष्णवर्णानि रक्षांसि न वपः । न्यवपः । अवधीः । तथा स त्वं जरिमा जरात्कं न वयोविशेषं रूपमिव पुरः शंबरस्य नगराणि वि दर्दः । विदारितवानसि ॥ १३ ॥

हे इन्द्र सूरः प्रेरकस्य सूर्यस्योपाके समीपे तन्वं त्वदीयं शरीरं यद्यदा दधानो धारकोऽभवः तदामृतस्य मरणरहितस्य ते त्वदीयं वर्पो रूपं वि चेति । व्यचेति । हे इन्द्र ज्ञातृभिर्विशेषेणाज्ञायत । सूर्यस्य समीपे सर्वाणि रूपाणि मलिनीभवन्ति न तथेन्द्रस्य रूपं किन्तु सूर्यस्य समीप इन्द्रस्य रूपं विशेषेण भासमानं बभोवेत्यर्थः । अपि च हे इन्द्र हस्ती मृगो न गज विशेशो मृग इव तविषीं परेषां बलमुषाणो दहन् आयुधानि वज्रादीनि शस्त्राणि बिभ्रद्बिभ्राणस्त्वं सिंहो न सिंह इव भीमो भयङ्ग्करोऽभूः ॥ १४ ॥

कामा राक्शसादिभयनिवारणर्थमिन्द्रं कामयमाना वसूयन्तः पश्वादिधनमिच्छन्तः स्तोतात्र् इन्द्रं परमैश्वर्ययुक्तमग्मन् । गच्छन्ति । वर्तमानार्थे छान्दसो लुङ् । कीदृशाः स्तोतारः । स्वर्मीळ्हे न युद्ध इव सवने यज्ञे चकाना याचामानाः श्रवस्यवोऽन्नकामा उक्थैः स्तोत्रैः शशमानासः शंसमानाः स्तुवन्तः । तदा सोऽयमिन्द्र ओको न स्तोतॄणामावास इव भवति । रण्वा रमणीया सुदृशीव पुष्टिः शोभनदर्शना लक्ष्मीरिव भवति ॥ १५ ॥

य इन्द्रो नर्या नर्याणि मनुष्यहितानि पुरूणि बहूनि ता तानि प्रसिद्धानि कर्माणि चकार । अकरोत् । किञ्च स्वार्हराधाः स्पृहणीयधनो य इन्द्रो मावते मत्सदृशाय जरित्रे स्तोत्रे गध्यं चित् ग्राह्यं संयोजनीयमपि वाजमन्नं मक्शु शीघ्रं भरति । आहरति । वयं स्तोतारो हे यजमाना वो युष्मभ्यं तमित्तमेवेन्द्रं सुहवं शोभमाह्वानं यथा भवति तथा हुवेम । आह्वयामः ॥ १६ ॥

हे शूर विक्रान्तेन्द्र यद्यदा कस्मिंश्चित्सर्वस्मिन्नपि जनानां मनुष्याणां मुहुके मोहके युद्धेऽन्तरस्माकं मध्ये तिग्मा तीक्ष्णाशनिः पतति । पतेत् । हे अर्य स्वामिन्निन्द्र यद्यदास्माकं शत्रुभिः सह घोरा भीमरूपा समृतिर्युद्धं भवाति । भवेत् । अध तदानीं नोऽस्मदीयस्य तन्वः शरीरस्य गोपा रक्षको बोधिस्म । अबोधि । शत्रुभ्यः सकाशादस्मान्रक्षकत्वेन बुद्धवानसि खलु ॥ १७ ॥

हे इन्द्र त्वं वामदेवस्य वामदेवाख्यस्य मन्त्रद्रष्टुर्मम सम्बन्धिनीनां धीनां कर्मणामविता रक्षित भुवः । भव । अवृको हिंसारहितस्त्वं वाजसातौ युद्धे सखा मम सुहृद्भुवः । भव । हे इन्द्र वयं प्रमतिं प्रकृष्टज्ञानं त्वामनु लक्षीकृत्या जगन्म । आगच्छाम । स त्वं विश्वध सर्वदा जरित्रे स्तोत्र उरुरं सो महता संससेन युक्तः स्याः । भवेः ॥ १८ ॥

हे मघवन्धनवन्निन्द्र विश्वे विश्वस्मिन्नाजौ सङ्ग्रामे त्वायुभिः शत्रुजयार्थं त्वां कामयमानैर्मघवद्भिस्त्वदर्थं दीयमानहविर्लक्षणैर्धनैरुपेतैरेभिः प्रत्यक्षेणोपलभ्यमानैर्नृभिः पुत्रपौत्राद्यैः परिजनैः सहिता वयं यजमाना द्युम्नैर्धनैर्द्यावो न द्योतमानाः प्रकाशमाना धनिनो यथा तथार्योऽरीन् शत्रूनभि सन्तोऽभिभवन्तः क्षपः सर्वा रात्रीः पूर्वीर्बह्वीः शरदश्च संवत्सरांश्च मदेम । स्तवाम । यजमानाः सर्वेषु कालेषु स्तोत्रैरिन्द्रं हर्षयन्तीत्यर्थः ॥ १९ ॥

यथेन्द्रो नोऽस्मदीयानि सख्या सख्यानि कर्माणि नू चित् वियोषत् न पृथक्कुर्यात् । उग्रस्तेजस्वी तनूपाः शरीराणां पालक इन्द्रो यथा नोऽस्थानविता रक्शितासत् । स्यात् । तथा वयं यजमाना एवेदेवमेवोक्तप्रकारेणेन्द्राय वृषब्याय कामानां वर्षित्रे वृष्णे नित्यतरुणाय ब्रह्म स्तोत्रमकर्म । अकुर्म । तत्र दृष्टान्तः । भृगवो दीप्तास्तक्षाणो रथं न रथमिव तद्वत् । यजमानेभ्यो यथेन्द्रोऽभीप्सितफलप्रदो भवति तथेन्द्रं यजमानाः स्तुवन्तीत्यर्थः ॥ २० ॥

हे इन्द्र नु क्षिप्रं स्तुतः पूर्वैऋषिभिः संस्तुतो नु क्शिप्रं गृणानोऽस्माभिः स्तूयमानश त्वमिषमन्नं जरित्रे स्तोत्रे महुयं नद्यो न अद्भिर्नदीरिव पीपेः । प्यायय । प्रवृद्धं कुरु । हे इन्द्र हरिवो हरिवन् हरिसंज्ञकाश्वोपेतेन्द्र ते तुभ्यं नव्यं नवतरं ब्रह्म स्तोत्रमकारि । अस्माभिः क्रियते । रथ्यो रथवन्तो वयं धिया प्रज्ञारूपया स्तुत्या सदासास्त्वां सर्वदा भजमानास्त्वदर्थं हवीरूपस्यान्नस्य दातारो वा स्याम । भूयास्म ॥ २१ ॥