चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 10

अग्ने तमद्येत्यष्टर्चं दशमं सूक्तं वामदेवस्यार्षमाग्नेयम् । तथा चानुक्रमणिका । अग्ने तमद्य पदपङ्क्तं पञ्चमी महापदपङ्क्तिरन्त्योष्णिक् चतुर्थी षष्ठुपान्त्या वा सप्तम्याः पञ्चकौ मुख्यौ तृतीयः सप्तको नवकश्चाष्टम्याः पञ्चम्याः पञ्चकः पादश्चतुष्कः सप्तकस्त्रैष्टुभश्चेति । इदं कृत्स्नमपि सूक्तं पदकङ्कि छन्दस्कं पञ्चकाश्चत्वारः षट्कश्चै कश्चतुर्थश्चतुष्को वा पदपङ्क्तिरित्युक्तलक्षणोपेतत्वात् । पञ्चमी तव स्वादिष्ठेत्येषा महापदपङ्क्तिः पञ्च पञ्चकाः षट्कश्चैक इति लक्षनसद्भावात् । अन्त्या शिवा नः सख्येत्येषोष्णिक्छन्दस्का । चतुर्थीषष्ठी सप्तम्य अभिष्टे अद्य घृतं न पूतं कृतं चिद्धि ष्मेत्येतास्तिस्र उषिणिहः । पदपङ्क्त्यो वा । अत्र सप्तम्यष्टम्योः पदपङ्क्त्युष्णिहोः परिभाषोक्तपादविच्छेदापवादाय प्रकारान्तरेण विच्छेदः कृतः । दशमेऽहनीदं सूक्तमाज्यशस्त्रम् । सूत्रितं च । अग्ने तमद्याश्वं न स्तोमैरित्याज्यम् । आ. ८-१२ । इति । पिण्डपितृयज्ञेऽग्ने तमद्येत्यनयाग्निं प्रत्यागच्छेत् । सूत्रितं च । अग्निं प्रत्येयादग्ने तमद्याश्वं न स्तोमैरिति । आ. २-७ । इति । पौनराधेयिक्यां स्विष्टकृत्येषैव याज्या । सुत्रितं च । अग्ने तमद्याश्वं न स्तोमैरिति संयाज्ये । आ. २-८ । इति ॥

हे अग्ने अद्यास्मिन्नहनि वयमृत्विगादय ओहैरिन्द्रादिप्रापकैः स्तोमैः स्तोत्रसमुहैस्तं प्रसिद्धं त्वामृध्याम । समर्धयामः । कीदृशं त्वाम् । अश्वं न वोढारमश्वमिव तथा हविषो वाहकं क्रतुम् न कर्तारमिव । उपकर्तारमित्यर्थः । तथा भद्रं भजनीयं हृदिस्पृशं हृदयंगमम् । आतिशयेन प्रियमित्यर्थः ॥ १ ॥

पौनराधेयिक्यामिष्टौ प्रधानस्याधा ह्यग्ने इत्येषानुवाक्या । एभिर्नो अर्कैरिति तस्यां स्विष्टकृतोऽनुवाक्या । अभिष्टे अद्येति प्रधानस्य याज्या । सुत्रितं च । अधा ह्यग्ने क्रतोर्भद्रस्याभिष्ठे अद्य गीर्भिर्गृणन्त एभिर्नो अर्कैः । आ. २-८ । इति ॥

अधा हि इदानीमेव हे अग्ने त्वं क्रतोरस्मदीयस्य यागस्य रथीर्नेता बभूथ । भवसि । छन्दसि लुङ्लङ्लुट इति भवतेर्वर्तमानेऽर्थे लिटि सिपस्थल् । आर्ध धातुकस्य्ड्वलादेरितीडागमे प्राप्ते बभूथाततंथेति निपातनादिडभावः । कीदृशस्य यागस्य । भद्रस्य भजनीयस्य दक्षस्य प्रवृद्धस्य साधोरभीष्टफलानां साधकस्य ऋतस्य सत्यभूतस्य बृहतो महतः ॥ २ ॥

हे अग्ने ज्योतिर्ज्योतिष्मान् स्वर्ण सूर्य इव तथा विश्वेभिर्विश्वैः समस्तैरनीकैस्तेजोभिः सुमनाः शोभनमनस्कस्त्वं नोऽस्मदीयैरेभिरेतैरर्कैरर्चनीयैः स्तोत्रैर्नोऽस्माकमर्वाङभिमुखो भव ॥ ३ ॥

अद्यास्मिन्दिवसे हे अग्ने आभिर्गीर्भिः स्तुतिरूपाभिर्वाग्भिर्गृणन्तस्त्वां स्तुवन्तो वयमृत्विगादयस्ते तुभ्यम् दाशेम । हवींषि दद्याम । दिवो न सूर्यस्य रश्मय इव ते त्वदीयाः शुष्माः शोधका ज्वालाः प्रस्तनयन्ति । प्रकर्षेण शब्दायन्ते । यद्वा । दिवो न मेघा इव त्वदीया ज्वालाः शब्दायन्ते ॥ ४ ॥

हे अग्ने स्वादिष्ठा स्वादुतमा प्रियतमा तव त्वदीया संदृष्टिर्दीप्तिरह्न इदा चित् दिवसस्येदानीं चाक्तोरिदा चित् । अक्तुरिति रात्रिनाम शर्वर्यक्तुरूर्म्येति रात्रिनामसु पाठात् । रात्रेरिदानीं च । अहोरात्र इत्यर्थः । अन्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिष्वित्यस्माद्धातोः किच्चेत्यौणादिकसूत्रेण तुप्रत्ययः तस्य किद्वद्भावश्च । तितित्रेतीट् प्रतिषेधः । अनिदितामित्युपधानकारलोपः । चोः कुरिति कुत्वम् । रुक्मो नालङ्कार इव श्रिये पदार्थमाश्रयितुमुपाकेऽन्तिके । उपाक इत्यन्तिक नाम आक उपाक इति तन्नामसु पाठात् । रोचते । राजते ॥ ५ ॥

हे स्वधावः । स्वधा शब्दोऽन्नवाची । अन्नवन्नग्ने पूतं शोधितं घृतं नाज्यमिव तनूस्त्वदीया मूर्तिररेपाः वापरहिता भवति । शुचि शुद्धं हिरण्यं हितरमणीयं ते त्वदीयं तत्प्रसिद्धं तेजो रुक्मो न भूशणमिव रोचत । रोचते । भासते ॥ ६ ॥

हे ऋतावः सत्यवन्नग्ने कृतं चित् यजमानेन कृतमपि सनेमि चिरन्तनम् । सनेमीति पुराणनाम सनेमि पूर्व्यमिति पुराणनामसु पाठात् । द्वेषः पापं मर्तान्मनुष्याद्यजमानादित्था सत्यम् । इत्थेति सत्यनामैतत् अद्धेत्थेति तन्नामस्नु पाठात् । इनोषिहिस्म । प्रेरयस्येव खलु नाशयसीत्यर्थः ॥ ७ ॥

हे अग्ने नोऽस्मदीयानि सख्या सख्यानि सखित्वानि भ्रात्रा भ्रात्राणिभ्रातृसम्बन्धीनि कर्माणि देवेषु द्योतमानेषु युष्मे युष्मासु । सुपां सुलुगिति सप्तमी बहुवचनस्य शे आदेशः । शिवा शिवानि सन्तु । मङ्गलानि भवन्तु । सा सखित्वाभ्रातृकर्म सन्ततिः सदने देवानां स्थाने सस्मिन्नूधनि सर्वस्मिन्यज्ञे नोऽस्माकं नाभिर्बन्धनं भवति ॥ ८ ॥