चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 3

हे ऋत्विग्यजमाना आध्वरस्य यज्ञस्य राजानमधिपतिं होतारं देवानामाह्वातारं रुद्रं रोरूयमाणं द्रवन्तं शत्रून्रोदयन्तं वा । यद्वा । एषा वा अग्नेस्तनूर्यद्रुद्र इति रुद्रात्मकं रोदस्योर्द्यावापृथिव्योः सत्ययजम् सत्यस्यान्नस्य दातारम् । यद्वा । सत्ययजं सत्येन हविष देवान्यजन्तम् । यद्वा । रोदस्योर्व्याप्य वर्तमानं हिरण्यरूपं सुवर्णरूपं सुवर्णप्रभम् । एवं दिधमग्निं वो युष्माकमवसे रक्शणाय तनयित्नोः । तनयित्नुरशनिः स ह्याकस्मिकः । तत्सदृशादचित्तात् । नविद्यते चित्तं यस्मिन् तदचित्तम् । चित्तोपलक्शितसर्वेन्द्रियोपसंहारो मरणमिति यावत् । तस्मान्मरणात्पुरा प्रागेवा कृणुध्वम् । यूयं समन्ताद्धविर्भिरग्निं भजध्वम् । रुद्रम् । रोदयते रोदेर्णिलुक्च । उ.२-२२ । इति रक्प्रत्ययः । तनयित्नोः । तनिः शब्दार्थः । चुरादिरदन्तः । स्तनिशुधिपुशिगमिमनिभ्योणेरित्नुच् । उ. ३-२९ । इतीत्नुच् प्रत्ययः । चित्स्वरेणान्तोदात्तः । सुपा सहैकादेश एकादेशस्वरः । कृणुध्वम् । कृवि हिंसाकरणयोः । लोटि रूपं ॥ १ ॥

हे अग्ने ते त्वदर्थं यमुत्तरवेदिलक्षणं प्रदेशं वयं च कृम । कुर्मः । अयं योनित्तव स्थानं भवति । तत्र दृष्तान्तः । जायेव । यथा पत्य उशती पतिं कामयमाना सुवासाः शोभनवस्त्रोपेता जाया स्वात्मसमीपे तस्य स्थानं करोति तद्वत् । हे स्वपाक स्वपस्क सुकर्मन्नग्ने त्वं परिवीतो यश्तव्यदेवैस्तेजो भिर्वा परिवीतोऽर्वाचीनोऽस्मदभिमुखः सन् इन् षीद । उत्तरवेद्यामुपविश । तत्र स्थितस्य ते तवेमा ज्वालाः स्तुतयो वा प्रतीचीस्त्वदभिमुखाः प्रवर्तन्ते । चकृम । करोतेर्लिटि रूपम् । वाक्यभेदान्निघाताभावः । अर्वाचीनः । विभाषाञ्चे रदिगिति खः । परिवितः । व्येञ् संवरणे । कर्मणि निष्था । यजादित्वात्संप्रसारणम् । गतिरनन्तर इति गतेः स्वरः ॥ २ ॥

वेधः स्तोत्राणां कर्तर्हे स्तोतराशृण्वते स्तोत्राकर्णनपरायादृपिता यादृप्तायाप्रमत्ताय नृचक्षसे वृणां द्रष्ट्रे सुमृळिकाय सुसुखायामृताय मरणधर्मरहिताय देवाय तस्मा अग्नये मन्म स्तोत्रं शस्तिं शस्त्रं च संश । मधुषुन्मदकरस्य सोमस्य सोता । तत्र दृष्टान्तः । ग्रावेव । यथा ग्रावा सोमस्य सोता तद्वत् । सोमाभिषवं कुर्वाणो यजमानो यमग्निमीळे । स्तौति । तस्मै शंसेति समन्वयः । यद्वा । मधुषुत्सोमसुद्यजमानोऽग्निमीळे । स्तौति । तत्र दृष्टान्तः । यथा ग्रावा सोमस्य सोता शब्दं करोति । प्रैते वदन्तु प्रवयं वदाम ग्रावभ्यः । ऋग्वे. १०-९४-१ । इत्यत्र ग्राव्णां कर्तृत्वं श्रुतमिति । आशृण्वते । शतरनुम इति बिभक्तेरुदात्तत्वम् । ईळे । ईड स्तुतौ । लटि लोपस्त आत्मनेपदेष्विति तलोपः । यद्वा । लिटि तशब्दस्यैशादेशे कृते रूपं ॥ ३ ॥

हे अग्ने त्वं चित्त्वमेव शम्यै । शमीशब्दः कर्मनाम । अस्याः शम्यै नोऽस्मत्सम्बन्धिनोऽस्य कर्मणो देवता भवसि । हे ऋतचित् सत्यज्ञ हे अग्ने स्वाधीः सुकर्मा सुध्यानो वा त्वमृतस्य बोधि । अस्मदीयं स्तोत्रं बुध्यस्व । ते तव सधमाद्यानि सहमदनिमित्तान्युक्था शस्त्राणि कदा कस्मिन्काले भवन्ति । भविष्यन्ति । तथास्मदीये गृहे ते त्वया सह सख्या सख्यानि कदा भविष्यन्ति । सधमाद्यानि । मादयतेर्ण्यन्तस्याचो यदिति यत् । सध मादस्थयोरिति सहस्य सधादेशः । भवन्ति । विभाषा कदाकर्ह्योः । पा. ३-३-५ । इति भविष्यदर्थे लट् ॥ ४ ॥

हे अग्ने त्वं तदस्मदीयं पापं वरुणाय कथा गर्हसे । केन हेतुना गर्हापुर्वमावेदयेः । हेति पूरणः । दिवे द्युलोकाय द्योतमानाय सूर्याय वा कथा कथं तत्पापमावेदयेः । सोऽस्माकमागस्तत्पापं कत्किमस्ति त्वत्परिचरणान्नास्तीत्यर्थः । तथा मीळ्हुषेऽभिमतफलसेक्त्रे मित्राय पृथिव्यै च कथा ब्रवः । कथमागोब्रूयाः । अर्यम्णे देवाय भगायैतन्नामकाय च देवाय कत्कथं ब्रूयाः । कथा । किशब्दात्था हेतौ च छन्दसीति थाप्रत्ययः । प्राग्दिशो विभक्तिइति विभक्तिसंज्ञायां किमः कः । पा. ७-२-१०२ । इति कादेशः । मीळ्हुषे । मिह सेचने । क्वसौ दाश्वान् साह्वान् मीढ्वांश्चेति निपातितः । ब्रवः । ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि । लेटि लेटोऽडाटावित्यडागमः । पादादित्वादनिघातः । आगमस्यानुदात्तत्वाद्धातुस्वरः ॥ ५ ॥

हे अग्ने धिष्ण्यास्वाग्नीध्रीयादिधिष्ण्येषु व्रुधसानो घृताद्याहुतिभिर्वर्धमानस्त्वं कत्कथं ब्रूयाः । प्रतवसे प्रकृष्त बलाय शुभंये शुभस्य प्रापयित्रे परिज्मने परितो गन्त्रे नासत्याय सत्यस्य नेत्रे । यद्वा । न विद्यतेऽसत्यं यस्य तस्मै वाताय वायवे । यद्वा । नासत्यायेति वचनव्यत्ययः । नासत्याभ्यामश्विभ्यां क्षे । क्षेति पृथिवीमाह । क्षियन्ति निवसन्त्यस्यां पाणिन इति । तस्यै क्षे पृथिव्यै च कत्कथं ब्रूयाः । हे अग्ने नृघ्ने नृणां पापकृतां हन्त्रे रुद्राय देवाय कत्कथमागोब्रवः । ब्रूयाः । वृधसानः । वृधु वर्धने । असानजित्यनुवृत्तावृञ्जिवृधिमन्दिसहिभ्यः किदित्यसानच् प्रत्ययः । कित्त्वादगुणण् । चित्त्वादन्तोदात्तः । शुभंये । या प्रापणे । विच् । तत्पुरुषे कृति बहुलमिति द्वितीयाया अप्यलुक् । कृत्स्वरः । क्षे । क्शि निवासगत्योः । अन्येभ्योऽपि दृश्यत इत्यधिकरणे डः । ततष्टाप् । चतुर्थ्येकवचन आतो धातोरित्यत्रात इति योगविभागादाकारलोपः । नृघ्ने । हन हिंसागत्योः । बहुलं छन्दसीति क्विप् ॥ ६ ॥

हे अग्ने महे महते पुष्टिंभराय पुष्टिधारकाय पूश्ण एतन्नामकाय देवाय कथा केन हेतुना पापं ब्रवीथाः । सुमखाय सुपूजनीयाय सुयज्ञाय वा हविर्देऽग्निरूपेण देवानां हविर्दात्रे । यद्वा । स्विश्टकृत्त्वाद्धविषो दात्रे । रुद्राय कत्कथं ब्रूयाः । तथोरुगायायोरुभिर्बहुभिर्गायमानाय यद्वा । प्रभूतकीर्तये विष्णवे रेतः क्षयहेतु पापं कत्कथं वदेः । शरवे । शृणाति पक्वा ओषधीरिति शरुः शरत्संवत्सरः । यद्वा । हिंसिका निरृतिः । बृहत्यै महत्यै शरदे निरृत्यै वा कत्कथं पापं ब्रवः । बूऊयाः । पुष्टिंभराय । डुभृञ् धारणपोशणयोः । संज्ञायां भृतॄवृजीत्यादिना खच् । अरुर्दिषदजन्तस्य मुमिति पूर्वपदस्य मुमागमः । चित्त्वादन्तोदात्तः । समसे कृत्स्वरः । हविर्दे । अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोप इति सुप उदात्तत्वम् । शरवे । शॄ हिंसायां शॄस्वृस्निहित्रप्यसीत्यादिना उप्रत्ययः । निदित्यनुवृत्तेराद्युदात्तः ॥ ७ ॥

हे अग्ने ऋताय गन्त्रे सत्यभूताय वा मरुतां शर्धाय बलभुताय गणाय कथा केन हेतुना मदीयमागः प्रतिब्रूयाः । तेन पृच्छ्यमानः सन् तस्मै बृहते महते सूरे सूर्याय कथा कथं वदेः । तथादितये देव्यै तुराय त्वरितगमनाय वायवे । अदितयेऽदीनाय तुराय वा । प्रतिब्रवः । मदीय मागः कथं प्रतिब्रूयाः । यस्मादेवं तस्मात् हे जातवेदोऽग्ने चिकित्वान् तत्सर्वं जानास्त्वं दिवो दीप्तान्देवान् साध । साधय । गच्छ । यद्वा । दिवो द्युलोकस्य यज्ञवहनलक्शणं कार्यं साध । कुरु । सूरे । सर्वविधीनां छन्दसि विकल्पतत्वात् ङेर्यत्वाभावः । अतो गुण इति पररूपत्वम् । पृच्छ्यमानः । पृच्छज्ञीप्सायाम् । कर्मणि यक् । ग्रहज्यादिना सम्प्रसारणम् । शानचो लसार्वधातुकानुदात्तत्वे यक्स्वरः । साध । राध साध संसिद्धौ । अन्तर्भावितण्यर्थस्य लोटि व्यत्ययेन शप् ॥ ८ ॥

हे अग्ने ऋतेन सत्यभूतेन यज्ञेन नियतमनुस्यूतमृतमुदकं गोर्धेनोः पय एळे । आयाचे । संनाय्यादिहविरर्थं गव्यं पयस्त्वां याच इत्यभिप्रायः । आमापक्वा सा गौर्मधुमन्माधुर्योपेतं पक्वं पयः सचा सह धारयति । कृष्णा कृष्णवर्णा सत्येषा गौ रुशता श्वेतेन धासिना प्राणिनां धारकेण जामर्येण । जायन्त इति जाः प्रजाः । ता जा अमर्येणामरणनिमित्तेन तेन पयसा पीपाय । प्रजाः प्याययति ॥ तवैष महिमा यद्रसन्परिणामयन्नेवं करोशि । पीपाय । प्यायतेर्लिटि लिड्यङोश्चेति पीभावः ॥ ९ ॥

वृषभोऽभिमतफलवर्षकः पुमान् श्रेश्ठः सोऽग्निरृतेन सत्यभुतेन पृष्ठ्येन धारकेण पयसाक्तः सिक्तो भवति । हिष्मचित् त्रयः पुरणाः । वयोधा अन्नदः सोऽग्निरस्पन्दमान एकत्रावस्थितः सन् एवाचरत् । सर्वत्र तेजसा चरति । तथा वृषापां वर्षकः पृष्निः सूर्यः शुक्रं पय ऊधोऽन्तरिक्षं मेघं वा दुदुहे । दोग्धि । अक्तः । अन्जू व्यक्तिम्रक्शणगतिषु । कर्मणिनिष्ठा । दुदुहे । द्विकर्मकोऽयं धातुः । ऊधः । अकथितं चेति कर्मसंज्ञा ॥ १० ॥

अङ्गिरसो मेधातिथिप्रभृतय ऋतेन यज्ञेन हेतुना गवां निरोधकमद्रिं पर्वतं भिदन्तो विदारयन्तः सन्तो व्यसन् । व्यक्शिपन् । ततस्ते बोभिः सं नवंत । समगच्छन्त । नरः कर्मणां नेतारस्ते शुनं सुखेनोषसं परि सदन् । परितः प्रप्नुवन् । ततः स्वः सूर्योऽप्याविरभवत् । सर्वमेतदग्नौ त्वयि जाते मन्थनेन निष्पादिते सत्यभूदिति । असन् । अस्यतेर्लुङि च्लेरस्यतिवक्तीत्यादिनाङादेशः । अनित्यमागमशासनमिति थुगभावः ॥ ११ ॥

हे अग्ने अमृता अमरणहेतव अमृक्ता रक्षः प्रभृतिभिरबाधिता मधुमद्भिर्माधुर्योपेतैरर्णोभिरुदकैर्युक्ता देवीर्देव्यो नद्य ऋतेन सत्येन यज्ञेन वा हेतुनाप आप्तव्याः सत्यः सदमित्सदैव स्रवितवे स्रवणाय प्र दधन्युः । प्रगच्छन्ति । तत्र दृष्टान्तः । वाजी न । यथा सर्गेषु प्रेरणेषु प्रस्तुभानः प्रोत्साह्यमानोऽश्वः प्रगच्छति तद्वत् । आपः । आप्लृ व्याप्तौ । आप्नोतेः क्विप् ह्रस्वश्चेति कर्मणि क्विप् । अप्तृन्नित्यादिना जसि दीर्घः । प्रस्तुभानः । स्तोभतिरर्चतिकर्मा ॥ १२ ॥

हे अग्ने हुरोऽस्माकं हिम्सकस्य कस्य कस्यचिदपि जन्तोर्यक्शं यज्ञं सदमित्सदैव मा गाः । कदाचिदपि मा गच्छ । प्रमिनतो हिंसकस्य वेशस्य प्रातिवेश्यस्य यज्ञं मा गाः । तथापेर्मद्व्यतिरिक्तस्य बन्धोर्युज्ञं मा गच्छ । तथानृजोः कुटिलचित्तस्य भ्रातुर्रुणवद्देयं हविर्मा वेः । मा कामयेथाः । तथा वयमपि सख्युर्मित्रस्य रिपोः शत्रोर्दक्षं भोगसमर्थं धनं मा भुजेम । मा भुञ्जीमहि । किन्तु त्वया दत्तं धनं भुञ्जीमहि । हुरः । हृ प्रसह्यकरणे । क्विप् । बहुलं छन्दसीत्युत्वम् । सावेकाच इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । भुजेम । भुज पालनाभ्यवहारयोः । आशीर्लिङि व्यत्ययेन परस्मै पदम् । लि~फ़्याशिष्यङ्गित्यङ् प्रत्ययः ॥ १३ ॥

सुमख सुयज्ञ सुधनेति वा हे अग्ने ररक्षाणो भृशमस्माकं रक्षिता प्रीणानो हविर्भिः प्रीतस्त्वं तव रक्शणेभिस्त्वदीयैरवनैर्नोऽस्मान्रक्ष । पालय । प्रति स्फुर । अस्मान्प्रतिदीप्यस्व । वीळु दृढमंहः पापं वि रुज । विशेषेण नाशय । किञ्च महि चिन्महदपि वावृधानं वर्धमानं वृद्धं वा बाधकं रक्षो जहि । णः । नश्च धातुस्थोरुषुभ्य इदि सम्हितायां णत्वम् । ररक्षाणः । रक्षेर्यङ्लुकि चानशि रूपम् । जहि । हन हिंसागत्योः । लोटि हन्तेर्ज इति जादेशः । आभाच्छास्त्रीयस्या सिद्धत्वादतो हेरिति लुक् न भवति ॥ १४ ॥

हे अग्ने एभिर्मधीयैरर्कैरर्चनीयैः शस्त्रैः सुमनाः शोभनमनस्को भव । हे शूर इमानस्मदीयान्हविर्लक्शणान्वाजन्मन्मभिः स्तोत्रैः सह स्पृश । प्रति गृहाण । उतापि च अङ्गिरः । अङ्गति हवींषि प्राप्नोतीत्यङ्गिरा अग्निः । यद्वा । येऽङ्गारा आसंस्तेऽङ्गिरसोऽभवन् । ऐ. ब्रा. ३-३४ । इदि ब्राह्मणम् । तेषामङ्गिरसां कारनत्वादग्नेरङ्गिरस्त्वम् । तत्कारणत्वे च मन्त्रः । ये अङ्गिरसः सूनवस्ते अग्नेः परि जज्ञिरे । ऋग्वे. १०-६२-५ । इति तादृश हे अग्ने ब्रह्माणि मन्त्रान् जुषस्व । सेवस्व । देववाता । देवार्थं गता देवान् स्तोतुं प्राप्तेत्यर्थः । तादृशी शस्तिः शंसनं ते त्वां सं जरेत । संवर्धयतु । स्पृश । स्पृस संस्पर्शने । तुदादिः । देववाता । वा गतिगन्धनयोः । गत्यर्थाकर्मकेति कर्तरि क्तः । देवः । पचाद्यजन्तः । क्ते चेति चतुर्थ्यन्तस्य पदस्य प्रकृतिस्वरः ॥ १५ ॥

वेधो विधातर्हे अग्ने विदुषे कर्मविषयज्ञानवते कवये क्रान्तदर्शिने तुभ्यं नीथानि फलप्रापकाणि निण्या नेयार्थानि गूढानि निवचना नितरां वक्तव्यानि काव्यानि कविभिर्मेधाविभि कृतान्येता विश्वैतानि सर्वाणि वचांसि वाक्यानि मतिभिर्मननीयैः स्तोत्रैरुक्थैः शस्त्रैश्च सहितो विप्रः प्राज्ञोऽहमशंसिषम् । अवोचम् । तानि सेवस्वेत्यर्थः ॥ १६ ॥