चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 19

चतुर्थे मण्डले द्वितीयानुवाकेऽष्ट सूक्तानि व्याख्यातानि । एवात्वामिन्द्रेत्येकादशर्चं नवमं सूक्तम् । तस्य मण्दलादिपरिभाषया वामदेव ऋषिः । अनादेशपरिभाषया त्रिष्टुप् छन्दः । इन्द्रो देवता । तथा चानुक्रान्तम् । एवैकादशेति । अग्निष्टोमे माध्यन्दिनसवने मैत्रावरुणशस्त्रं इदं सूक्तम् । सूत्र्यते हि । एवा त्वामिन्द्रोशन्नु षुणः सुमना उपाक इति याज्या । आ. ५-१६ । इति । पृष्थ्याभिप्लवषडहयोः प्रथमेऽहनि मैत्रावरुणशस्त्रेऽहीनसूक्तं तत्स्थाने त्रीणि सम्पातसूक्तानि । तत्रेदं प्रथमं सूक्तम् । सूत्रितं च । एवा त्वामिन्द्रयन्न इन्द्रः । आ. ७-५ । इति ॥

अत्रास्मिन्यज्ञे वज्रिन् हे वज्रवन्निन्द्र सुहवासः सुहवाः शोभनाह्वाना ऊमा रक्शका विश्वे देवासः सर्वे देवा उभे रोदसी द्यावापृथिव्यौ च एवैवमुक्तप्रकारेण स्तूयमानं महां महान्तं प्रभूतं वृद्धं गुणैः प्रवृद्धमृष्टं दर्शनीयं त्वामेकमिदेकमेव वृत्रहत्ये व्रुत्रहननार्थं निर्वृणते । निःशेषेण सम्भजन्ते ॥ १ ॥

हे इन्द्र देवास्त्वां जिव्रयो न जीर्णाः प्रवृद्धाः पितरो यूनः पुत्रानिवावासृजन्त । असुरवधार्थं प्रैरयन् । ततो हे इन्द्र सत्ययोनिः सत्यनिवासस्त्वं सम्राट् सर्वेषाम् लोकानामधीश्वरो भुवः । अभवः । अर्ण उदकं लक्षीक्रुत्य परिशयानं परितः समन्ताच्छयनं कुर्वन्तमहिं वृत्रासुरमहन् । अवधीः । विश्वाधेना विश्वस्य प्रीणयित्रीर्वर्तनीः सर्वत्र प्रवर्तिका सदीः प्रारदः । प्रकर्षेण विलेखनं क्रुतवानसि । इन्द्रो वृत्रं हत्वा तेनावृतान्युदकानि प्रवाहरूपेण प्रवर्तयतीत्यर्थः ॥ २ ॥

हे इन्द्र त्वमतृप्णुवन्तं भोगेष्वतृप्यन्तं वियतं शिथिलाङ्गमबुध्यं दुर्विज्ञानमबुध्यमानं किमप्यजानन्तं सुषुपाणं सुप्तं सप्त सर्पणस्वभावाः प्रवतोऽपः प्रत्याशयानमावृत्य तिष्थन्तमहिं वृत्रमपर्वन् अपर्वणि पौर्नमास्यांवज्रेण वि रिणाः । व्यरिणाः । विशेशेण हतवानसि । पौर्णमास्यां व्रुत्रवधस्त्वष्टा हतपुत्र इत्यनुवाके घ्नन्ति वा एनं पौर्णमास आमावास्यायां प्याययन्तीति तैत्तरीयेऽप्युक्तः । तै. सं. २-५-२-५ ॥ ३ ॥

इन्द्रः परमैश्वर्ययुक्तः शवसा बलेन बुध्नमन्तरिक्षं क्षाम क्षीणोदकमक्शोदयत् । सम्पिपेष । तत्र दृष्टान्तः । वातो वायुस्तवीषीभिर्बलैर्वार्न उदकमिव तद्वत् । किञ्च ओतो बलमुशमानः कामयमान इन्द्रो दृळ्हानि दृढानि स्थिराण्यप्यभ्राण्यौभ्नात् । अभांक्षीत् । तथा पर्वतानां गिरीणां ककुभः पक्षानवाभिनत् । अत्यन्तमभैत्सीत् ॥ ४ ॥

हे इन्द्र त्वामद्रयो मरुतो जनयो जवन्यो गर्भं न पुत्रमिवाभिप्रदद्रुः । अभिजग्मुः । किञ्च रथा इव रंहणशीला रथा यथा तथा वृत्रवधार्थं त्वया साकं प्र ययुः । प्रकर्षेणायासिषुः । हे इन्द्र त्वं विसृतो विसरणशीला नदीरतर्पयः । अद्भिरपूरयः । तथोर्मीन्मेघानुब्जः । आवधीः । तथा त्वं वृतान्वृत्रेणावृतान् सिन्धूनपोऽरिणाः । प्रैरयः ॥ ५ ॥

हे इन्द्र त्वं महीं महतीं विश्वधेनां विश्वस्य प्रीणयित्रीं तुर्वीतये तुर्वीतिनाम्ने राज्ञे वयाय वय्यनाम्ने च क्षरन्तीमभीष्टान् कामान्दुहतीमवनिं भूमिं नमसान्नेनैजदेजता चलतार्णोऽर्णसोदकेन चारमयः । रमयसि । इन्द्रः पृथिवीमन्नोदकसमृद्धां करोतीत्यर्थः । किञ्च हे इन्द्र त्वं सिन्धून् जलानि सुतरणान् सुष्ठु तीर्णान्यकृणोः । अकार्षीः ॥ ६ ॥

इन्द्रो नभन्वः शत्रूणां हिम्सिका वक्वा न सेना इव ध्वस्राः कूलानां ध्वंसिकायुवतीरद्भिर्मिश्रिता ऋतज्ञा ऋतस्यान्नस्य जनयित्रीरग्रुवः । अग्रुव इति नदीनामैतत् । अग्रगामिनीर्नदीः प्रापिन्वत् । प्रकर्षेणापूरयत् । तथा धन्वानि निर्जलानुन्नतान्देशांश्च वृष्ट्यापृणक् । अपूरयत् । तथाज्रान्मार्गस्य गन्तॄन् तृशाणान् पिपासया युक्तान् पुरुषानपृणक् । अपूरय्त । किञ्च इन्द्रो दंसुपत्निः । दमनपरा असुराः सुष्ठु पतयो यासां ताः स्तर्यः स्तरीर्निव्रुत्तप्रसवा गा अधोक् । अधुक्शत् । इन्द्रो राक्षसकृतनिरोधदुःखान्निरुद्धप्रसवा अपि गा विमुच्य सप्रसवाश्चकारेत्यर्थः ॥ ७ ॥

वृत्रं वृत्राख्यमसुरं जघन्वाह्नतवानिन्द्रो गूर्तास्तमिस्रया गीर्णाः पूर्वीर्बह्वीरुषसः शरदश्च संवत्सरांश्च व्यसृजत् । विशेषेण ससर्ज । तथा सन्धून् वृत्रेणावृतान्युदकानि व्यसृजत् । किञ्च इन्द्रः परिष्ठिता मेघेषु परितः स्थिता बद्बधाना वृत्रेण परितो बध्यमानाः सीरा नदीः । सीरा इति नदीनामैतत् । पृथिव्या पृथिवीरूपेण मार्गेण प्रवितवे स्रवितुं गमनार्थमतृणत् । अविध्यत् ॥ ८ ॥

हे हरिवो हरिसंज्ञकाश्वोपेतेन्द्र त्वं वम्रीभिरुपजिह्विकाभिरदानमद्यमानमग्रुवः । अग्रू नाम काचित् । तस्याः पुत्रं निवेशनाद्वल्मीकाख्यात्स्थानादा जभर्थ । आहृतवानसि । अददान इन्द्रेणाह्रियमाणोऽग्रुवः पुत्रोऽन्धः पूर्वमन्धः सन् अहिं सर्पं व्यख्यत् । विशेषेणाश्यत् । ततो निर्भूत् । वल्मिकान्निर्गतोऽभूत् । उखच्छिद्वल्मीकाख्याया उखायाश्छेदकानि पर्व पर्वाण्यस्य सर्वाण्यङ्गानां शिथिलानि पर्वाणि समरन्त । समगच्छन्त । उपजिह्विकाभिः शिथिलीकृतान्यग्रुवः पुत्रस्य पर्वाणीन्द्रेण समधीयन्तेत्यर्थः ॥ ९ ॥

हे राजन्राजमानेन्द्र वृष्ण्यानि वर्षनयोग्यानि स्वगूर्ता स्वगूर्तानि स्वयमुद्गीर्णानि नर्या नर्याणि मनुष्यहितान्यपाम्सि त्वत्संबन्धीनि कर्माणि यथा यथाविवेषीर्व्याप्नोः । अकार्षीरिति यावत् । तथा तथा हे विप्र प्राज्ञेन्द्र विदुषे विदुषः सर्वं जानतस्ते त्वत्संबन्धीनि पूर्वाणि पुउरातनानि करणानि कर्माण्याविद्वान् अ समन्ताज्जानन् वामदेवः करांसि त्वदीयानि कर्माणि प्र प्रकर्षेणाह । ब्रवीति ॥ १० ॥

हे इन्द्र नु क्षिप्रं स्तुतः पूर्वैरृषिभिः संस्तुतो नु क्षिप्रं गृणानोऽस्माभिः स्तूयमानस्त्वमिषमन्नं जरित्रे स्तोत्रे मह्यं नद्यो नाद्भिर्नदीरिव पिपेः । प्यायय । प्रवृद्धं कुरु । हे हरिवो हरिसंज्ञकाश्वोपेतेन्द्र ते तुभ्यं नव्यं नवतरं ब्रह्म स्तोत्रमकारि । अस्माभिः क्रियते । रथ्यो रथवन्तो वयं धिया प्रज्ञारूपया स्तुत्या सदासास्त्वां सर्वदा भजमानास्त्वदर्थं हवीरूपस्यान्नस्य दातारो व स्याम । भूयास्म ॥ ११ ॥