चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 41

इन्द्रा को वामित्येकादशर्चं नवमं सूक्तं वामदेवस्यार्षं त्रैष्टुभमैन्द्रावरुणम् । अत्रानुक्रमणिका । इन्द्रा को वामेकादशैन्द्रावरुणं त्विति । आभिप्लविकेषूक्थेषु तृतीयसवने मैत्रावरुनशस्त्रेषु स्तोमवृद्धावावापार्थमेतदादिसूक्तद्वयम् । इन्द्रा को वामिति सूक्ते । आ. ७-९ । इति सूत्रितत्वात् ॥

हे इन्द्रा वरुणा हे इन्द्रावरुणौ । परस्परापेक्षया द्विवचनम् । वां युवयोः सुम्नं सुखं कः स्तोमे हविष्मान् हविर्भिरुपेतः सोमाज्यादिप्रदेयद्रव्योपेतं कतमत् स्तोत्रं सुम्नमाप । फलकत्वेन प्राप्नुयाइद्त्यर्थः । यद्वा । हविष्मानित्येतदुत्तरत्र योज्यम् । हविश्मान् हविर्युक्तोऽमृतोऽमरण लक्षनः स्वर्गसाधनो होताग्निरिव । स यथा तथा यः स्तोमो हे इन्द्रावरुणौ वां युवयोर्हृदि हृदये क्रतुमान्प्रज्ञोपेतोऽस्मदस्मत्सकाशादुक्त उदितो नमस्वान्हदिष्मान्नमस्कारोपेतो वा पस्पर्शत् । स्पृशेत् । हृदयङ्गमो भवेत् । स क इति स्तोमप्रशंसा ॥ १ ॥

इन्द्रा वरुणेन्दावरुणौ देवौ । हशब्दः पूरणः प्रसिद्धौ वा । उओ मर्तो वरणधर्मा प्रयस्वान् हविर्लक्षणान्नवान् सन् सख्याय सखित्वायापी बन्धू चक्ते । करोति । समर्तो वृत्रा आवरकाणि पापानि हन्ति । तथा समिथेषु सङ्ग्रामेषु शत्रून् हन्ति । वाशब्दश्चार्थे । महद्भिरवोभी रक्शणैः स नरः प्र शृण्वे । प्रकृष्टं श्रूयते । विख्यातो भवति ॥ २ ॥

इन्द्रावरुणौ ता । हेति प्रसिद्धौ । तौ खलु देवावित्थेत्थं नृभ्यो मनुष्येभ्यः शशमानेभ्यः शंसमानेभ्यः स्तोतृभ्योऽस्मभ्यं रत्नं रमणीयम् धनं धेष्ठा दातृतमौ । भवत इति शेशः । यदि सखाया परस्परं यजमानस्य वा सखिभूतौ सख्याय सखिकर्मणे सखित्वाय सुतेभिरभिषुतैः सोमैः सुप्रयासा शोभनसोमान्नवन्तौ मादयैते । माद्येताम् । तर्हि रत्नानां दातारौ भवतः ॥ ३ ॥

हे इन्द्रा इन्द्रौ वरुना वरुणऔ हे उग्रा उग्रौ । अत्र सर्वत्र परस्परापेक्षया द्विवचनं प्र मित्रयोर्वरुणौयोः । ऋग्वे. ७-६६-१ । इतिवत् । यद्वा । छान्दसत्वाद्व्यवहितस्याप्यानङ् । अस्मिन् शत्रौ दिद्युं दीप्तमोजिष्ठमतिशयेन तेजोवद्वज्रमायुधं नि वधिष्टम् । वधार्थं प्रेरयतमित्यर्थः । यः शत्रुर्नोऽस्माकं दुरेवो दुष्प्रापो वृकतिरतिशयेनादाता दभीतिर्हिंसकस्तस्मिन् शत्रावभिभूत्यभिभावुकमोजो बलं मिमाथाम् । कुरुतमित्यर्थः ॥ ४ ॥

हे इन्द्रा वरुणा इन्द्रावरुणौ युवं युवामस्या धियः स्तुत्याः प्रेताराप्रीणयितारौ भूतम् । भवतम् । वृषभा सेक्तारौ वृषभौ धेनोरिव । सा स्तुतिरूपाधेनुर्नोऽस्माकं दुहीयत् । दुह्येत् । कामान् पूरयेत् । वयसा तृणादिघासेन निमित्तेन गत्वी गत्वा पयसा सहस्रधारा मही महती गौरिव ॥ ५ ॥

इन्द्रावरुणौ देवौ नो हिते तोके पुत्रे तनये तत्पुत्रे चोर्वरासु सस्याढ्यासु भूमिषु निमित्तभूतासु सूरः प्रेरकस्य सूर्यस्य दृशीके चिरकालदर्शनाय । चिरजीवनायेत्यर्थः । तथा वृषणः सेक्तुर्मम पौंस्ये च पुंस्त्वाय च पुनरपि प्रजननसामर्थ्याय च दस्मा शत्रूणां हिंसकौ सन्तौ नोऽस्माकमवोभीरक्षणैः सह परितक्म्यायां परितकने निमित्तभुते सति । यद्वा रात्रिनामैतत् । रात्रौ हिंसकानां वधाय स्याताम् । भवेताम् ॥ ६ ॥

हे इन्द्रावरुणौ गविषो गा इच्छन्तो वयं युवामित् । हीति पादपूरणः । युवामेव पूर्व्याय पुरातनाय युवभ्यां कृतायावसे रक्षणाय । वृणीमह इति सम्बन्धः । प्रभूती प्रभवन्तौ स्वापी शोभनबन्धुभूतौ । आपिरिति बन्धुः । यद्वा । सुष्ठु व्यापनशीलौ शूरा विक्रान्तौ मंहिष्थातिशयेन पूज्यौ युवां सख्याय समानख्यानाय प्रियाय च परि वृणीमहे । परितः प्रार्थयामहे । शम्भू सुखस्य भावयितारौ पितरेव पितरौ पुत्राय तद्वत् ॥ ७ ॥

सुदानू शोभनफलदातारौ हे देवौ वां युवां वाजयन्ती रत्नमिच्छन्त्यो धियः स्तुतयो जग्मुः । गच्छन्ति । युवयूर्युवां कामयमानाः पदातय अवसे रक्षणाय आजिं न सङ्ग्राममिव । किञ्च श्रिये दध्यादिश्रयणाय गावः सोमं न सोममिवेन्द्रं वरुनं च मे मदीया मनीषा मनस ईश्वरा गिरः स्तुतय उपास्थुः । तिष्ठन्ति । प्रीणयन्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥

इन्द्रं वरुनं च मे मम मनीषाः स्तुतयो द्रविणमिच्छमानाः सत्य उपाग्मन् । उपगच्छन्ति । जोष्टारः सेवका वस्वो धनस्य लाभाय धनिकं स्वामिनमिव । रघ्वीरिव लघ्व्य इव शीघ्रगामिन्य इव श्रवसोऽन्नस्यान्नं भिक्षमाना एनमिन्द्रं वरुनं चोपास्थुः । उपतिष्थन्ते ॥ ९ ॥

अश्व्यस्याश्वसमूहस्य रथ्यस्य रथरूपस्य रथार्हस्य वा पुष्टेः पोषस्य नित्यस्याविचलितस्य रायो धनस्य त्मनात्मना स्वयमेवाप्रयत्न्न पतयह् स्याम । ता तौ चेवौ चक्राना चङ्क्रममाणौ गन्तारौ । भवतमिति शेषः । नव्यसीभिर्नूतनाभिरूरिभीरक्षाभिरस्मत्रास्मासु नियुतोऽश्वा रायो धनानि च सचन्ताम् । सेवन्ताम् ॥ १० ॥

हे बृहन्ता महान्तौ हे इन्द्र हे वरुण बृहतीभिर्महतीभिरूती ऊतिभी रक्षाभिः सहा यातम् । आगच्छतम् । वाजसातौ सङ्ग्रामेऽन्नलाभनिमित्तभुते वा यद्यस्मिन्नाजौ सङ्ग्रामे पृतनासु सेनासु दिद्यवः । आयुधनामैतत् । आयुधानि शत्रुसंबन्धीनि प्रक्रीळान् । प्रक्रीडन्ते । तस्य तादृशस्याजेः सनितारः सम्भक्तारह् स्याम । भवेम । वां युवयोरनुग्रहात् ॥ ११ ॥