चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 57

क्षेत्रस्य पतिनेत्यष्तर्चं द्वादशं सूक्तं वामदेवस्यार्षम् । आद्याचतुर्थी षष्ठीसप्तम्योऽनुष्टुभः पञ्चमी पुरौष्णिक् । अद्यश्चेत्पुरौष्णिगिति हि तल्लक्शणम् । शिष्टास्तिस्रस्त्रिष्टुभः । आद्यास्तिस्रः क्षेतपतिदेवताकाश्चतुर्थी शुनाख्य देवताका पञ्चम्यष्टम्या शुनासीरदेवताके । षष्ठीसप्तम्यौ सीतादेवताके । तथा चानुक्रमणिका । क्षेत्रस्याष्टौ तिस्रः क्षैत्रपत्याः शुनायैका परा पुरौष्णिक् सान्त्या च शुनासीराभ्यामुपान्त्ये सीतायै ते अनुष्टुभावाद्या च चतुर्थी चेति । क्षेत्रस्य कर्षणेऽनेन सूक्तेन प्रत्युचं जुहुयाज्जपेद्वा । तथा च सुत्रितम् । क्षेत्रस्य कर्षनेऽनेन सुक्तेन प्रत्युचं जुहुयाज्जपेद्वा । आ. गृ. २-१० । अप्तोर्यामे होतुरतिरिक्तोक्थ्य आश्विनशस्त्रादूर्ध्वं चत्वार्यतिरिक्तोक्थ्यानि । तत्राद्या परिधानीया । सूत्रितं च । क्षेत्रस्य पतिना वयमिति परिधानीया । आ. ९-११ । इति ॥

वयम् यजमानाह् क्षेत्रस्य पतिना देवेन । रुद्रं क्षेत्रपतिं प्राहुः केचिदग्निमथापरे । स्रतन्त्र एव वा कश्चित्क्षेत्रस्य पतिरुच्यते । हितेनेव । इवशब्द एवार्थे । सर्वप्राणिहितेनैव तेन । अथवा मित्रेणेव । यथा सख्युः साहाय्ये सन् स्वकार्यं साधयति तद्वत् । जयामसि । जयामः क्षेत्रम् । स देवो गामश्वं च पोषयित्नु पोषयितृ गवाश्वलक्षनं धनमा हरत्विति शेषः । उपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियाध्याहारः । स एव देवो नोऽस्मानीदृश उक्तलक्षने धने दातव्ये सति मृळाति । सुखयति । क्शेत्रस्य पतिनेत्यादिनिरुक्तम् । १०-१५ । जानीयात् ॥ १ ॥

अप्तोर्यामे मैत्रावरुणस्यातिरिक्तोक्थ्ये परिधानीया । सूत्रितं च । क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमूर्मिमिति परिधानीया । आ. ९-११ । इति ॥

हे क्षेत्रस्य पते त्वं मधुमन्तं माधुर्योपेतमूर्मिं प्रवृद्धमुदकं धेनुः पय इव सा यथा दुग्धे तथास्मासु धुक्श्व । मधुश्चुतम् मधुस्रावि सूपूतं घृतमिवेत्युपमा । तादृशमुदकमित्यर्थः । रुतस्य यज्ञस्योदकस्य वा पतयः स्वामिनो नोऽस्मान् मृळयन्तु । सुखयन्तु । यद्वा । ऋतस्यैतत्कर्मणि षष्थी । ऋतं म्रुळयन्तु । प्रयच्छन्तु । मृळतिरत्र दानकर्मा ॥ २ ॥

ब्राह्मणाच्छंसिनोऽतिरिक्तोक्थ्ये परिधानीयैषा । मधुमतीरोषधीर्द्याव आप इति परिधानीया । आ. ९-११ । इति सूत्रितत्वात् ॥

ऒशधिरोषध्यो व्रीहिप्रियङ्ग्वादयो नोऽस्मभ्यम् मधुमतीर्मधुमत्योभवन्तु । तथा द्यावः । तिस्रो दिव इत्युक्तत्वाद्बहुवचनं युक्तम् । तथापोऽन्तरिक्षम् च नो मधुमद्भवतु । किञ्च क्षेत्रस्य पतिरपि मधुमान्नोऽस्तु । अरिष्यन्तोऽन्यैरहिंस्यन्तो वयमेनं क्षेत्रपतिमनु अनुसृत्य चरेम । सञ्चरेम सुखेन ॥ ३ ॥

वाहा बलीवर्दाः शुनम् । सुखानामैतत् । सुखं यथा भवति तथा वहन्त्विति शेशः । तथा नरो नेतारो मनुष्याः कर्षकाः शुनं कुर्वन्तु । तथा लाङ्गलमपि शुनं कृषतु । वरत्रा वरणेन त्रायमाणाः प्रग्रहाः शुनं बध्यन्ताम् । अष्ट्रां प्रतोदं शुनमुदिङ्गय । प्रेरय । शुनाख्यो वाय्विन्द्रयोरन्यतमः सुखकृद्देवः । तदनुग्रहादेतत्सर्वं भवत्विति । तस्य श्रुतिसामान्येन स्तुतिः ॥ ४ ॥

शुनासीरीये पर्वणि शुनासीरदेवताकस्य हविषोऽनुवाक्यैषान्त्या ऋक् यज्या । सुत्रितं च । शुनासीराविमां वाचं जुषेथां शुनं नः फालाः । आ. २-२० । इति ॥

द्युदेवः शुनदेवतेति शौनकः । अतः शुन इन्द्रः सीरो वायुः । शुनो वायुः शु एत्यन्तरिक्षे सीर आदित्यः सरणात् । नि. ९-४० । इति यास्कः । हे शुनासीरौ तौ युवामिमां वक्ष्यमाणां मदीयां वाचं ज्य्शेथाम् । यत्पयो दिवि चक्रथुःतेनेमां भूमिमुप सिञ्चतम् ॥ ५ ॥

हे सुभगे सीते त्वमर्वाच्यर्वागञ्चना भव । त्वा त्वां वन्दामहे । स्तुवीमहि । यथा नः सुभागाससि । शोभनधना भवसि । यथा नः सुफलाससि तथा मन्दामहे ॥ ६ ॥

इन्द्रो देवः सीतां सीताधारकाष्ठाम् नि गृह्णातु । तां सीतां पूषा देवोऽनु यच्छतु । नियमयत् । सा द्यौः पयस्वत्युदकवती दुहाम् । दुह्यात् । कदेति तदुच्यते । उत्तरामुत्तरां समामुत्तरमुत्तरं संवत्सरम् ॥ ७ ॥

अस्या अष्टम्या विनियोगः शुनासीराविमामित्यत्रोक्तः ॥

नो भूमिं फाला भूमिविदारककाष्ठाः शुनं वि कृषन्तु । शुनं यथा भवति तथा । कीनाशा बलीवर्दरक्षका वाहैर्बलीवर्दैरभि यन्तु । आभिगच्छन्तु । शुनं यथा भवति तथा । पर्जन्यो मधुना मधुरैः पयोभिरुदकैः सञ्चतु । हे शुनासीरा इन्द्रवायू वाय्वादित्यौ वा शुनं सुखमस्मासु धत्तम् । धारयन्तं ॥ ८ ॥