चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 40

दधिक्राव्ण इदिति पञ्चर्चमष्टमं सूक्तं वामदेवस्यार्षं दाधिक्रम् । आद्यात्रिष्टुप् शिष्टा जगत्यः । हंसः शुचिषदित्येषा सूर्यदेवताका । तथा चानुक्रमणिका । दधिक्राव्णः पञ्च चतस्रोऽन्त्या जगत्योऽन्त्या सौरीति । सूक्तविनियोगो लैङ्गिकः ॥

दधिक्राव्ण इदु एतन्नामकस्य देवस्यैव स्तुतिं नु क्षिप्रं च र्किराम । भृशम् करवाम । मां दिश्वा इदुषसः सर्वा अपि ताः सूदयन्तु । कर्मसु प्रेरयन्तु । अहमप्यबादिदेवतानां स्तुतिं करवानीति शेषः । तासामपि निवातभाक्त्वात् स्तुतिरविरुद्धा ॥ १ ॥

सत्वा गन्ता भरिषो भरणकुशलो गविषो गवां प्रेरक एष्टा वा दुवन्यसत् । दुवः परिचरणमिच्छन्तो दुवन्याः । तेषु सीदतिति दुवन्यसत् । इष इष्यमाणाया उषसः सम्बन्धिनि काल इत्यर्थः । यद्वा । इश एष्टा एषणीयो वा । श्रवस्यात् । श्रवस्येत् । अन्नमिच्छेत् । किञ्च तुरण्यसत् । त्वरया सीदतिति तुरण्यसत् । सत्यः सत्सु तायमानो द्रवो गन्ता द्रवरः प्रकृष्टवेगवान् पतङ्गरः । पतनेनोत्प्लवनेन पतनं पतङ्गः । तद्वान् पतङ्गरः । उक्तलक्षणो दधिक्रावा देव इषमन्नमूर्जं बलं स्वः स्वर्गं च जनत् । जनयेत् । उत्पादयेत् ॥ २ ॥

उतस्म अपि च खलु द्रवतो गच्छतस्तुरण्यतस्त्वरमाणस्य प्रगर्धिनः प्रकर्षेणाभिकाङ्क्षतोऽस्य देवस्य गतिं वेर्गन्तुः पक्षिणः पर्नं न गमनं पत्रं वानुसृत्य यथा वान्त्यन्ये पक्षिणस्तद्वदनु वाति सर्वो वेगवान् जनः । सर्वेषामपि शीघ्रगामीत्यर्थः । किञ्च ध्रजतो गच्छतस्तरित्रतस्तारयतोऽन्यान् । अन्तर्भावितण्यर्थोयम् । श्येनस्येवांकसं पादाधारमुरः प्रदेशं वा परि परित ऊर्जा बलेन निमित्तेनान्नार्थं वा सहैकीभूय । सङ्घेन गच्छन्तीति शेषः ॥ ३ ॥

उतापि च स्य स वाजी वेजनवानश्वरूपो देवो ग्रीवायां गरणसाधनायां कण्ठे बद्धोऽपिकक्षे कक्षप्रदेश आसन्यास्ये च बद्धः । बद्धपल्यङ्कस्योक्तेषु स्थानेषु पाशबन्धाः सम्भवन्ति । एवं बद्धः सन् क्षिपणिं क्षेपणमनु तुरण्यति । त्वरयति गन्तुम् । किञ्चायं दधिक्रा देवः क्रतुं कर्म प्रज्ञां वान्वनुसृत्य सन्तवीत्वत् प्रवृद्धबलवान् सन् पथां मार्गाणामङ्कांसि किटिलान्यनुस्रुत्यापनीफणत् । सर्वतो भृशं गच्छति ॥ फणतेर्गत्यर्थस्य यङ् लिकीदं रूपम् । अपि स वाजी वेजनवानित्यादिनिरुक्तमनुसन्धेयम् । नि. २-२८ ॥ ४ ॥

दशरात्रे षष्ठेऽहनि तृतीयसवने मैत्रावरुणशस्त्रे हंसः शुचिषदित्येषा । आहूय दूरोहणं रोहेद्धंसः शुचिषदिति पच्छोऽर्धर्चशः । आ. ८-२ । इति सूत्रम् । स्मार्तविनियोगमाह शौनकः । हंसः शुचिषदित्यृचा शुचीरीक्षेद्दिवाकरम् । अन्तकाले जपन्नेति ब्रह्मणः सद्म शाश्वतम् । ऋग्वि. २-१३ ॥ इति ॥

अनया सौर्यर्चा य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुः । छां. उ. १-६-६ । इत्यादिश्रुत्युक्तो मण्डलाभिमानी देवोऽस्ति यश्च सर्वप्राणिचित्तरूपस्थितः परमात्मा यच्च निरस्तसमस्तौपाधिकं परं ब्रह्म तत्सर्वमेकमेवेति प्रतिपाद्यते । हंसः । हन्तिर्गत्यर्थः । सर्वत्र सर्वदा गन्ता योऽहं सोऽसावित्यादिश्रुत्युक्तप्रकारेणैकिकृत्योपास्यः परमात्ममन्त्रप्रतिपाद्य आदित्यः । स च शुचौ दीप्ते द्युलोके सीदतीति शुचिषत् । अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यत इत्यादिश्रुतेः । अनेन द्युस्थान आदित्यः प्रतिवादितः । स एव मध्यस्थानो वायुरित्याद । वसुः सर्वस्य वासयिता वायुः । स चान्तरिक्षसदन्तरिक्षसञ्चारी । अथ तस्यैव क्षितिस्थानवैदिकाग्निरूपतामाह । होता देवानामाह्वाता होमनिष्पादको वा वेदिषद्वेद्यां गार्हपत्यादिरूपेण स्थितः । अतिथिरतिथिवत्सर्वदा पूज्योऽग्निः । दुरोणसत् । दुरोणं गृहनाम । तत्र पाकादिसाधनत्वेन स्थितः । अनेन लौकिकाग्न्यात्मकत्वमुक्तम् । नृषत् । नृषु मनुष्येषु चैतन्यरूपेण सीदतिति नृषत् । अनेन परमात्मरूपत्वमुक्तम् । पुनरप्यादित्यात्मतामाह । वरसत् । वरे वरणीय मण्डले सीदतीति वरसदादित्यः । वरं वा एतत्सद्मनां यस्मिन्नेष आसन्नस्तपतिति हि श्रूयते । ऋतं सत्यं ब्रह्म यज्ञो वा । तत्र सीदतीत्यृतसदग्निः । व्योमान्तरिक्षम् । तत्र सीदतीति व्योमसद्वायुः । इदानीमादित्यतोच्यते । अब्जा उदकेषु जातः । उदकमध्ये खल्वहं जायते । गोजा गोषु रश्मिषु जातः । ऋतं सत्यं सर्वैर्दृश्यत्वेन सत्यजातः । न ह्यसाविन्द्रदिवत्परोक्षो भवति । यद्वा । उदकेषु वैद्युतरूपेण वा वाडवरूपेण वा जातः । अद्रिजा अद्रावुदयाचले जातः । एवं महानुभाव आदित्य ऋतं सत्यमबाध्यं सर्वाधिष्थानं ब्रह्मतत्त्वम् । तद्रूपोह्यसावेव । अदित्यस्योक्तरूपत्वं हंसः शुचिषदित्येष वै हंसः शुचिषदित्यादिना ब्राह्मणे । ऐ. ब्रां. ४-२० । समाम्नातम् ॥ ५ ॥