चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 34

ऋभुर्विभ्वेत्येकादशर्चं द्वितीयं सूक्तं वामदेवस्यार्षं त्रैष्टुभमार्भवम् । ऋभिर्विभ्वेत्यनुक्रमणिका । व्य़ूढे दशरात्रे पञ्चमेऽहनि वैश्वदेवशस्त्र आर्भवनिविद्धानीयमिदम् । ऋभुर्विभ्वा स्तुषे जिनम् । आ. ८-८ । इति सूत्रितत्वात् ॥

ऋभुर्विभ्वा वाज इन्द्रश्चैते देवा नोऽस्मदीयमिमं यज्ञमच्छाभिमुखं रत्नधेयास्मभ्यं रतनधानायोप यात । उपगच्छत । ननु इन्द्रः सोमस्वामित्वादागच्छतु कथमेतेषां यज्ञप्राप्तिरिति चेत् । उच्यते । इदा हीदानीं खलु वो युष्माकं धिषणा वाक् देवी प्रजापतेः सम्बन्धिन्यह्नां सोमाभिषवसम्बन्धिनां पीतिं सोमपानमधात् । स प्रजापतिरब्रवीत्सवितारं तव वा इमेऽन्तेवासास्त्वमेवैभिः सम्पिबस्व । ऐ. ब्रां. ३-३० । इति ब्राह्मणम् । यस्मादेवं तस्मान्मदाश्च वो युष्मान् समग्मत । सङ्गताः । यद्वा । वा मदा देवैः सङ्गताः ॥ १ ॥

हे वाजरत्नाः सोमलक्षणेनान्नेन राजमाना ऋभवो यूयं जन्मनो जननस्य देवत्वलक्षनस्य देवत्व प्राप्तिं विदानासो जानन्तः । यद्वा । विदानासः सोमप्राप्तिं जानन्तो जन्मनः पूर्वं मनुष्यजन्मवंतश्च सन्तः । उतशब्दाश्चार्थे । ऋतुभिर्देवैः सह मादयध्वम् । वो युष्मान्मदाः सोमपानजनिताः समग्मत । सङ्गताः । उउरन्धिः स्तुतिरपि समग्मत । ते यूयमस्मे अस्माकं सुवीरां शोभनैर्वीरैः पुत्रैरुपेतां रयिमेरयध्वम् । प्रेरयत ॥ २ ॥

हे ऋभव्वो वो युष्मदर्थमयं यज्ञोऽकारि । यं यज्ञं मनुष्वन्मनुष्यवत्प्रदिवः प्रकर्षेण द्योतमानाः सन्त आ दधिध्वे । धारयत जठरे । तदर्थं वो युष्मानच्छाभिमुख्येन जुजुषाणासः सेवमानाः सोमाः प्रास्थुः प्रतिष्थन्ते । उतापि च धारयित्वा च हे वाजा ऋभवो विश्वे यूयमग्रियाग्रार्हा अग्रत्वसम्पादिनो वा अभूत । भवथ ॥ ३ ॥

हे नरो नेतार ऋभवो वो युष्माकमनुग्रहादिदेदानीं तृतीये सवने रत्नधेयं दातव्यं रत्नं विधते । विधतिः परिचरणकर्मा । स्तुत्या परिचरते दाशुषे हविर्दत्तवते मर्त्याय यजमानाय मह्यमभूत् । भवतु । तदर्थं हे वाजा हे ऋभवः । एतद्ध्वयं विभ्वनामकस्याप्युपलक्षणम् । इतरापेक्षया प्रत्येकं बहुवचनम् । यूयं पिबत । तदर्थं वो ददे । किम् । महि महत्प्रभूतं तृतीयं सवनम् । तत्सम्बन्धिनं सोममित्यर्थः । किमर्थम् । मदाय हर्षाय तृप्तये वा ॥ ४ ॥

हे वजा ऋभुक्षा नरो नेतारो यूयं न उपा यात । किं कुर्वन्तः । महो महतो द्रविणसो धनस्य । कर्मणि षष्ठ्यौ । महत् द्रविणं गृणानाः । स्तुवन्तः । किञ्च अह्नामभिपित्वेऽभिपतने समाप्तौ । तृतीये सवन इत्यर्थः । वो युष्मानिमाः पीतयः पानान्या ग्मन् । आगच्छन्ति । तत्र दृष्तान्तः । अस्तम् । गृहनामैतत् । गृहं नवस्वो नवप्रसवा गाव इव ॥ ५ ॥

हे शवसो नपातो बलस्य न पातयितारस्तस्य पुत्रावा । बलवन्त इत्यर्थः । यूयं नमसा स्तोत्रेण हूयमाना अकारिताः सन्त इमं यज्ञमुपा यातन । उपागच्छत । कीदृशा यूयम् । सजोषस इन्द्रेण सह प्रीताः सूरयो मेधाविनः । इन्द्रस्य चैषां च कः प्रसङ्ग इत्युच्यते । यस्य च स्थ । चेति प्रसिद्धौ । यस्येन्द्रस्य सम्बन्धिनो यूयं भवथ तदुचिताश्च निर्माणादित्यभिप्रायः । यस्मादेवं तस्मादिन्द्रवन्तः प्रीतेनेन्द्रेण तद्वन्तो रत्नधा रमणीयधनानां दातारो यूयम् मध्वो मधुरं सोमं पात । पिबत ॥ ६ ॥

हे इन्द्र त्वं वरुणेन रात्र्यभिमानिदेवेन सजोषाः समानप्रीतिः सन् सोमं पाहि । पिब । हे गिर्वणो गीर्भिर्वननीय सम्भजनीयेन्द्र त्वं मरुद्भिः सजोषाः सङ्गतः सन् सोमं पाहि । पिब । किञ्च अग्रेपाभिः प्रथमपातृभिऋतुपाभिऋतुयाजदेवैश्च ग्नाःपत्नीभिः । स्त्रीणां पालयित्र्यो देव्यो ग्नाःपत्न्यः । ताभिः । मेनाब्ना इति स्त्रीणामिति निरुक्तम् । ३-२१ । रत्नधाभी रमणीयधनदातृभिऋभुभिः सह पिब । यद्वा । एतत् ग्नाःपत्नीभिरित्यस्य विशेषनम् । ताभिर्वा सजोषाः सोमं पिब ॥ ७ ॥

ए ऋभव आदित्यैः सजोषसः सङ्गता यूयं माधयध्वम् । तथा पर्वतेभिः पर्ववद्भिः पर्वण्यर्च्यमानैर्देवविशेषैः सजोषसो मादयध्वम् । तथा च दैव्येन देवेभ्यो हितेन सवित्रा सजोषसो रत्नधेभी रत्नानां दातृभि सिन्धुभिः स्यन्दनस्वभावैर्नद्यभिमानिदेवैश्च सजोषसो मादयध्वं ॥ ८ ॥

य ऋभवोऽश्विनाश्विनावूती ऊत्या क्रियया रथनिर्मानरूपयाप्रीणयन् । ये च पितरा पितरौ ततक्षुः तक्षणेन समपादयन् जीर्णौ सन्तावूती ऊत्या युवानौ चक्रुः । ये च धेनुं ततक्षुः मृतायाः पुनर्नवीकरणेन । ये चाश्वाश्वौ ततक्षुः । निश्चर्मणो गामरिणीत धीतिभिर्या जरन्ता युवशा ताकृणोतनेत्याद्युक्तम् । ऋग्वे. १-१६१-७ । ये चांसत्राम्सत्राणि कवचानि देवेभ्यश्चक्रुः । ये च रोदसी द्यावापृथिव्याव्रुधक् पृथक्चक्रुः । एवमुक्तप्रकारेण ये विभ्वो व्याप्ता ऋभवो नरो नेतारः स्वपत्यानि स्वपतनसाधनानि तत्प्राप्तिसाधनानि वा कर्माणि चक्रुः । तेऽग्रेपा इत्युत्तरत्र सम्बन्धः ॥ ९ ॥

हे ऋभवो ये यूयं गोमन्तं गोसहितं वाजवन्तमन्नवन्तं सुवीरं शोभनपुत्रोपेतं वसुमन्तं निवासयोग्यगृहादिधनोपेतं पुरुक्शुं बह्वन्नं रयिं धनं धत्थ । धारयथ मह्यं दातुम् । हे ऋभवस्ते यूयमग्रेपाः प्रथमं पातारो मन्दसाना माद्यन्तः सन्तोऽस्मे अस्मभ्यं धत्त । दत्त रयिम् । ये च यूयं रातिं दानं दत्तं सोमं वा गृणन्ति । स्तुवन्ति । ते धत्त । यद्वा । ये च रातिं गृणन्ति यजमानास्तेभ्योऽपि धत्त ॥ १० ॥

हे ऋभवो यूयं नापाभूत । नापगच्छत । अपरक्ता न भवत । वयं च वो युष्मान्नातीतृषाम । अत्यन्तं तृषितान्मा करवाम । अतो हे ऋभवो देवा अनिःशस्ता अनिन्दिताः सन्तोऽस्मिज्ञन्य इन्द्रेण सं मदथ । मरुद्भिः सं मदथ । रजिभी राजमानैरन्यैर्देवैः सं मदथ । तृप्ता भवथ । किमर्थम् । रत्नधेयाय रमणीयाय धनादानाय ॥ ११ ॥