चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 53

तद्देवस्येति सप्तर्चमष्टमं सूक्तं वामदेवस्यार्षं जागतं सावित्रम् । तथा चानुक्रम्यते । तद्देवस्य सावित्रं तु जागतमिति । आभिप्लविके तृतीयेऽहनि वैश्वदेवशस्त्रे सावित्रनिविद्धानमिदम् । तथा च सूत्रितम् । तद्देवस्य घृतेन द्यावापृथिवी इति तिस्रः । आ. ७-७ । इति ॥

सवितुः प्रेरकस्य देवस्य वार्यं वरणीयं महत्पूज्यं तद्धनं वृणीमहे । प्रार्थयामः । असुरस्य । असुर्बलम् । तद्वतः प्रचेतसः प्रकृष्टमतेः । देवस्येति सम्बन्धः । येन धनेन युक्तः सन् छर्दिः । गृहनामैतत् । गृहोपलक्शितं धनजातं दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानाय त्मनात्मनैव यच्छति तच्छर्दिर्महान्देवः सविताक्तुभी रात्रिभिः । एतदह्नामप्युपलक्शणम् । सर्वैर्दिवसैः सर्वेषु दिवसेसु नोऽस्माकमुदयान् । उद्यच्छतु । करोत्वित्यर्थः । यद्वा । छर्दिरिति तेजोनाम । तत्तेज उद्यच्छत्विति ॥ १ ॥

चिवो द्युलोकस्य धर्ता धारकः । न केवलं दिव एव अपि तु भुवनस्य कृत्स्नस्यापि लोकस्य धर्ता प्रजापतिः प्रजानां प्रकाशव्रुष्ट्यादिना पलयिता कविः प्राज्ञोदेवः पिशङ्गं द्रापिं हिरण्मयं कवचं प्रति मुञ्चते । आच्छादयति प्रत्युदयम् । विचक्शणो विविधं द्रष्टा स एव देवः प्रथयन् प्रख्यापयन् तेज आपृणन्नापूरयन् परित उरु प्रभूतं सुम्नं सुमुक्थ्यं स्तुत्यमजीजनत् । उत्पादयति ॥ २ ॥

अयं देवः सविता दिव्यानि द्युसम्बन्धीनि पार्थिवा पार्थिवानि रजांसि लोकान् । तिस्रः खलु द्यावः पृथिव्यश्च । तिस्रो भूमिर्धारयन् त्रीरुत द्यून् । ऋग्वे. २-२७-८ । इति हि श्रुतम् । आप्राः । आपूरयति स्वाभिर्भाभिर्देवः । स्वायधर्मणे स्वकीयाय धारणाय श्लोकं प्रशस्तिं कृणुते । करोति । सविता सवीमनि प्रसवेऽनुज्ञायां निमित्तायां बाहू स्वीयौ प्रास्राक् । प्रसृजति । प्रसारयतीत्यर्थः । किं कुर्वन् । अक्तुभिः कान्तिभिर्जगन्निवेशयन् स्वस्वकार्ये स्थापनयन् प्रसुवन् प्रेरयन् । अथवा अक्तुभिरिति रात्रिनाम । तदुपलक्षितैः सर्वैर्वासरैः सर्वेष्वपि दिनेष्वेवं करोतीत्यर्थः ॥ ३ ॥

सविता देवोऽदाभ्योऽन्यैरहिंसितः सन् भुवनानि प्रचाकशत् दीपयन् व्रतानि कर्माणि प्राणिनामभि रक्षते । भुवनस्य लोकस्य प्रजाभ्यस्तत्रत्याभ्यो बाहू स्वीयौ प्रास्राक् । प्रसारयति । स्वस्वकर्मणेऽनुजानातीत्यर्थः । सर्वव्यापाराणां सूर्याधीनत्वात् । सविता वै प्रसवानामीशे । ऐ. ब्रा. १-१६ । इति हि श्रुतिः ॥ धृतव्रतो धृतकर्मा स तथा कुर्वन् महो महतोऽज्मस्य जगतो राजति । ईश्वरो भवति ॥ ४ ॥

अयं सविता त्रिस्त्रिभेदमन्तरिक्षम् । अन्तरा क्षान्तं भवति जगदित्यन्तरिक्षं परिभूः परिभविता सन् महित्वना महित्वेनेन्वति । व्याप्नोति । वायुविद्युद्वरुणाख्यास्त्रयो लोका अन्तरिक्षभेदाः स वायुलोकं स वरुणलोकमित्यादिश्रुतेः । कौ. उ. १-३ । त्री रजांसि रञ्जनात्मकानि त्रीणि क्षित्यन्तरिक्शद्युलक्षणान् त्रीन् लोकानिन्वति । पूर्वमन्तरिक्षस्यैवावान्तरभेद उक्त इह तु समान्याका रेणेत्यपुनरुक्तिः । त्रीणि रोचना रोचनानि रोचमानानग्निवाय्वादित्यानुक्तस्थानत्रयस्वामित्वेनेन्वति । पूर्वमन्तरिक्षस्यैवावान्तरभेद उक्तः । अथ द्युपृथिव्योरवान्तरभेद उच्यते । तिस्रो दिव इन्द्रप्रजापतिसत्याख्यान् त्रीन् लोकानिन्वति । तथा तिस्रः पृथिवीरन्विति । क्शित्यवान्तरभेदान् लोकानिन्वति । एवं सर्वत्रव्याप्तो देवस्त्रिभिर्व्रतैः कर्मभिरुश्णवर्षहिमाख्यैर्नोऽस्मान् त्मनात्मनैव स्वीयानुग्रहबुद्ध्यैवाभि रक्षदि । अभिरक्षतु । परिपालयतु ॥ ५ ॥

यो बृहत्सुम्नः प्रभूतधनः प्रभूतसुखो वा प्रसविता प्रकर्षेणानुज्ञाता कर्मणां निवेशनः सर्वैर्गन्तव्यः । जगतो जङ्गमस्य स्थातुः स्थावरस्योभयस्य यो वशी स महान् सविता देवो नोऽस्मभ्यं शर्म सुखं यच्छतु । कीद्रुशं शर्म । त्रिवरूथं त्रीणि वरूथानि गृहाणि स्थानानि क्षित्यादीनि यस्य तत्तादृशम् । अस्मे अस्माकमंहसः पापस्य क्षयाय भवत्विति शेशः ॥ ६ ॥

राजक्रय आगन्देव इत्येषानुवचनीया । सूत्रितं च । आगन्देव रुतुभिर्वर्धयतु क्षयमित्यर्धर्च आरमेत् । आ. ४-४ । इति ।

देवः सविता ऋतुभिः सहागन् । आगच्छतु । गमेर्लङि रूपम् । किञ्च क्शयं गृहं वर्धतु । वर्धयतु । नोऽस्माकं सुप्रजां शोभनपुत्राद्युपेतमिशमन्नं दधातु । ददातु । स एव नोऽस्मान् क्शपाभी रात्रिभिरहभिश्च । सर्वेषु दिनेष्वित्यर्थः । जिन्वतु । प्रीणयतु धनादिभिः । अस्मे अस्मासु प्रजावन्तं रयिं समिन्वतु । व्याप्नोतु । प्रापयत्वित्यर्थः ॥ ७ ॥