चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 14

5 ऋचः

ऋषिः: वामदेवो गौतमः देवता: अग्निर्लिङ्गोक्तदेवता वा छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 4.14 - सम्पूर्णम्

1 / 5
ऋक्: 4.14.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (5)
4.14.1
प्रत्य॒ग्निरु॒षसो᳚ जा॒तवे᳚दा॒ अख्य᳚द्दे॒वो रोच᳚माना॒ महो᳚भिः ।
आ ना᳚सत्योरुगा॒या रथे᳚ने॒मं य॒ज्ञमुप᳚ नो यात॒मच्छ᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
प्रति᳚ । अ॒ग्निः । उ॒षसः᳚ । जा॒त॑वे᳚दाः । अख्य᳚त् । दे॒वः । रोच᳚मानाः । महः᳚॑भिः ।
आ । ना॒स॒त्या॒ । उ॒रु॒॑गा॒या । रथे᳚न । इ॒मम् । य॒ज्ञम् । उप᳚ । नः॒ । या॒त॒म् । अच्छ᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

प्रत्यग्निरुष इति पञ्चर्चं चतुर्थं सूक्तं वामदेवस्यार्षं त्रैष्टुभमाग्नेयं मान्त्रवर्णिकदैवतं वा । तथा चानुक्रान्तम् । प्रत्यग्निरिति । लिङ्गोक्तदैवतं त्विति तुशब्दादस्यापि सूक्तस्य लिङ्गोक्तदैवतत्वं ॥ विनियोगो लैङ्गिकः ॥

देवो द्योतमानो जातवेदा जातधनोऽग्निर्महोभिस्तेजोभी रोचमाना दीप्यमाना उषसः प्रत्युषसो लक्षीकृत्याख्यत् । प्रवृद्धो भवति । उरुगाया प्रभूतगमनौ हे नासत्याश्विनौ रथेन नोऽस्मदीयमिमं यज्ञमच्छाभिमुखमुप यातम् । उपगच्छतं ॥ १ ॥

4.14.2
ऊ॒र्ध्वं के॒तुं स᳚वि॒ता दे॒वो अ᳚श्रे॒ज्ज्योति॒र्विश्व᳚स्मै॒ भुव᳚नाय कृ॒ण्वन् ।
आप्रा॒ द्यावा᳚पृथि॒वी अ॒न्तरि᳚क्षं॒ वि सूर्यो᳚ र॒श्मिभि॒श्चेकि᳚तानः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ऊ॒र्ध्वम् । के॒तुम् । स॒वि॒ता । दे॒वः । अ॒श्रे॒त् । ज्योतिः᳚ । विश्व᳚स्मै । भुव᳚नाय । कृ॒ण्वन् ।
आ । अ॒प्राः॒ । द्यावा᳚पृथि॒वी इति᳚ । अ॒न्तरि᳚क्षम् । वि । सूर्यः᳚ । र॒श्मि॑भिः᳚ । चेकि᳚तानः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

विश्वस्मै सर्वस्मै भुवनाय लिकाय ज्योतिस्तेजः कृन्वन् कुवन् सविता प्रेरको देव ऊर्ध्वमुन्मुखं केतुं प्रकाशकं भानुमश्रेत् । आश्रयति । विचेकितानः सर्वं विशेशेण पश्यन् सूर्यो रश्मिभिः स्वकीयैः किरणैर्द्यावापृथिवी द्युलोकभूलोकौ चान्तरिक्षं चाप्राः । समन्तादपुरयत् ॥ २ ॥

4.14.3
आ॒वह᳚न्त्यरु॒णीर्ज्योति॒षागा᳚न्म॒ही चि॒त्रा र॒श्मिभि॒श्चेकि᳚ताना ।
प्र॒बो॒धय᳚न्ती सुवि॒ताय᳚ दे॒व्यु१॒᳚षा ई᳚यते सु॒युजा॒ रथे᳚न ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ॒॑वह᳚न्ती । अ॒रु॒णीः । ज्योति᳚षा । आ । अ॒गा॒त् । म॒ही । चि॒त्रा । र॒श्मि॑भिः᳚ । चेकि᳚ताना ।
प्र॒॑बो॒धय᳚न्ती । सु॒॑वि॒ताय᳚ । दे॒वी । उ॒षाः । ई॒य॒ते॒ । सु॒॑युजा᳚ । रथे᳚न ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

आवहन्ती धनानि धारयन्त्यरुणीररुणवर्नाः । प्रथमैकवचने द्वितीयाबहुवचनं छान्दसम् । ज्योतिषा तेजसा युक्ता मही महती रश्मिभिः किरणैश्चित्रा दर्शनीया चेकिताना जानत्युषा आगात् । आगच्छत् । किञ्च प्रबोधयन्ती सुप्तान् प्रबुद्धान् कुर्वती देवी द्योतमानोषाः सुयुजा शोभनयुक्तेन रथेन सुविताय सुखप्राप्तय ईयते । गच्छति ॥ ३ ॥

4.14.4
आ वां॒ वहि᳚ष्ठा इ॒ह ते व᳚हन्तु॒ रथा॒ अश्वा᳚स उ॒षसो॒ व्यु᳚ष्टौ ।
इ॒मे हि वां᳚ मधु॒पेया᳚य॒ सोमा᳚ अ॒स्मिन्य॒ज्ञे वृ᳚षणा मादयेथाम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । वा॒म् । वहि᳚ष्ठाः । इ॒ह । ते । व॒ह॒न्तु॒ । रथाः᳚ । अश्वा᳚सः । उ॒षसः᳚ । वि॑उ᳚ष्टौ ।
इ॒मे । हि । वा॒म् । म॒धु॒॑पेया᳚य । सोमाः᳚ । अ॒स्मिन् । य॒ज्ञे । वृ॒ष॒णा॒ । मा॒द॒ये॒था॒म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अश्विनाविह यज्ञे वशिष्ठा वोढृतमास्ते प्रसिद्धा रथा रंहणा गन्तारोऽश्वासोऽश्वा वां युवामुषस उषोदेवताया व्युष्टौ व्युच्छनकाल आ वहन्तु । समन्तान्नयन्तु । हि यस्मात्कारणात् हे वृषणा वृषनौ कामानां वर्षितारौ हे अश्विनाविमे सोमा वां युवां मधुपेयाय मधोः सोमस्य पानयास्मिन्यज्ञे मादयेथाम् । हर्षयेथां ॥ ४ ॥

4.14.5
अना᳚यतो॒ अनि᳚बद्धः क॒थायं न्य᳚ङ्ङुत्ता॒नो॑व᳚ पद्यते॒ न ।
कया᳚ याति स्व॒धया॒ को द᳚दर्श दि॒वः स्क॒म्भः समृ᳚तः पाति॒ नाक᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अना᳚यतः । अनि᳚॑बद्धः । क॒था । अ॒यम् । न्य᳚ङ् । उ॒त्ता॒नः । अव᳚ । प॒द्य॒ते॒ । न ।
कया᳚ । या॒ति॒ । स्व॒धया᳚ । कः । द॒द॒र्श॒ । दि॒वः । स्क॒म्भः । सम्॑ऋ᳚तः । पा॒ति॒ । नाक᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अयतशब्दो दूरवाची । तद्विपरितोऽनायत आसीनः सन्नयं प्रत्यक्षेणोपलभ्यमानो मण्डलाभिमानी सूर्यो निबद्धः । केनापि बद्धो न क्रियते । अपि चायम् सूर्यो न्यङ्गुर्वाङ्मुखः सन् केनचित्कथा कथं नाव पद्यते । न हिंस्यते । किञ्चायमुत्तान ऊर्ध्वमुखत्वेन तिष्ठन् कया स्वधया केन बलेन याति । गच्छति । स्वधाशब्धोऽन्नवाच्यत्र तत्कार्यं बलं लक्षयति । अपि च दिवो द्युलोकस्य स्कंभः स्तम्भः समृतो नाकेन समवेतः सूर्यो नाकं स्वर्गं पाति । पालयति । को ददर्श । तत्त्वतः कः पश्यति । न कोऽपि जानातीत्यर्थः ॥ ५ ॥