चतुर्थं मण्डलम् - सूक्तम् 2

यो मर्त्येष्विति विंशत्यृचं द्वितीयं सूक्तं वामदेवस्यार्षं त्रैष्टुभमाग्नेयम् । यो मर्त्येष्वित्यनुक्रमणिका । अस्य सूक्तस्य प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोः पूर्वसूक्त एव विनियोग उक्तः ॥

अमृतो मरणधर्मरहितो योऽग्निर्मर्त्येषु मनुष्येष्वृतावा सत्यवान्निधायि निहितः । यद्वा । वर्त्येशु मनुष्यसम्बन्धिषु वागादीन्द्रियेशु निहितः । अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्रविशदिति श्रुतेः । देवो देवनशीलो योऽग्निरिन्द्रादिषु देवेष्वरतिरभिगन्ता शत्रूणाम् । यद्वा । देवलोके गन्ता । निघायि निहितः । स च होता देवानामाह्वाता यजिष्ठो यष्टृतमोऽग्निर्मह्ना स्वकीयेन महता तेजसा श्चध्यै दीपितुमुत्तरवेद्यां निहितः । किञ्च हव्यैर्हवनीयैराज्यपुरोडाशादिभिर्हविर्भिहेतुभिर्मनुशो मनुष्यस्य यजमानस्येरयध्यै स्वर्गं प्रति प्रेरनाय निहितः । अरति । ऋ गतौ । वहिवस्यर्तिभ्यश्चिदित्यतिप्रत्ययः । चित्त्वादन्तोदात्तः । निधायि । दधातेः कर्मणि लुङि रूपम् । परादिश्छन्दसीत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । शुचध्यै । शुइच दीप्तौ । तुमर्थे कध्यैप्रत्ययः । कित्त्वादगुणः । प्रत्ययस्वरः । ईरयध्यै । ईरयतेस्तुमर्थे शध्यैप्रत्ययः । शित्त्वेन सार्वधातुकत्वाण्णिलोपाभावः ॥ १ ॥

हे सहसः सूनो बलस्य पुत्राग्ने अद्यास्मिन्दिवसे नोऽस्मदीय इह कर्मणि जात आधानपवमानेश्टिभिः संस्कृतस्त्वं जातानुत्पन्नानुभयान्देवमनुष्यानन्तस्तेषामुभयेशां मध्ये दूतो हवींषि देवान्प्रापयितुमीयसे । गच्छसि । किं कुर्वन् । हे ऋष्व दर्शनीयाग्ने रुजुमुश्कान् । मुष्कशब्देन मांसलोऽभिधीऒयते । ऋजवः प्रसाधकाः । ऋजुवश्च ते मुष्काश्चेत्यृजुमुष्काः । तान्वृषणः रेतः सेचनसमर्थान् शुक्रान्दीप्यमानानश्वांश्च युयुजानः स्वरथे योजयन्नियसे । यद्वा । ऋष्व महन्नग्ने युयुजानो हविर्वहने नियुज्यमानस्त्वं वृषणो हविः सेवनसमर्थ्यान्यजमानान् दीप्तान्देवांश्चेयसे । सूनो सहसः । परमपि छन्दसीति सहसः पाराङ्गद्भावात् द्वयोः सर्वानुदात्तत्वम् । ईयसे । ईङ् गतौ । दिवादिः । निघातः । युयुजानः । युजेः वर्तमाने लिटि कानचि रूपम् । ऋष्व । संहितायामृत्यक इति प्रकृतिभावः । ऋजुमुश्कान् । समासस्वरः ॥ २ ॥

हे अग्ने ऋतस्य सत्यभूतस्य तव सम्बन्धिनौ मनसा मनसोऽपि जविष्ठा वेगवत्त्तमौ वृधस्नू । वर्धयतीति वृधमन्नम् । तत्क्षरन्तौ । घृतस्नू । घृतमुदकं तत्स्रवन्तौ रोहिता रोहितवर्णावत्प्याश्वौ मन्ये । स्त्ॐइ । अरुषारोचमानौ तावश्वौ युजानो रथे युञ्जानस्त्वं युष्मान् । देवेष्वग्नेरन्तर्भावाद्यजनीयरूपेण कीर्तनम् । युश्मान्यष्टव्यान्देवान् विशः परिचारकान्मर्तान्मनुष्यानन्तः । षष्ठ्यर्थे द्वितीया । तेषां मध्य अ समन्तादीयसे । हविः स्वीकर्तुं यजमानान् गच्छसि । तद्धविः प्रदतुं देवान् गच्छसि । मन्ये । मन्यरिरर्चतिकर्मा । मनसा । सुपां सुलुगिति पञ्चम्या आकारः । युजानः । युजिर् योगे । युजि बुधिदृशः किच्चेत्यानच् प्रत्ययः । चित्त्वादन्तोदात्तः ॥ ३ ॥

हे अग्ने स्वश्वः शोभनाश्वोपेतः सुरथः शोभनरथः सुराधाः शोभनधनोपेतस्त्वमेषां मर्त्यानां मध्ये सुहविषे शोभनहविष्काय जनाय यजमानायार्यमादीनुतापि चाश्विनौ यष्टव्यान्देवाना वहेदु । आह्वयैव । उः पूरणः । इन्द्राविष्णू । ऋज्रेन्द्रेत्यादिना निपातनादिन्द्रशब्द आद्युदात्तः । देवताद्वन्द्वे चेत्युभयपदप्रकृति स्वरत्वम् । सुहविषे । नञ्सुभ्यामित्युत्ततपदान्तोदात्तत्वं ॥ ४ ॥

हे असुर बलवन्हे अग्ने एष मदीयोऽयं यज्ञो गोमान् गोभिस्तद्वानविमान् । अवयो मेशा अस्य सन्ति तद्वान् अश्व्यश्वोपेतश्चास्तु । नृवत्सखा । नरः कर्माणां नेतारोऽध्वर्व्यादयस्तद्वन्तः सखायोऽनुष्ठातरो यजमाना यस्य स तथोक्तः । सदमित्सदैवाप्रमृष्योऽप्रधृष्यश्चास्तु । तथेळावान् । इळा हविर्लक्षणमन्नं तद्वान् । प्रजावान्पुत्रपौत्रादियुक्तश्चास्तुफ़् । दीर्घोऽविच्छिन्नानुष्थानोपेतो रयिर्धनवान् । लुप्तमत्वर्थीयः । पृथुबुध्नः । पृथूनि बहुलानि बुध्नानि धनादीनि कारणानि यस्य स तथोक्तः । सभावानुपद्रष्टृरूपसभायुक्तश्चास्तु । नृवत्सखा । नरो येषां सन्तीति नृवत् । मतुप् । तस्य छान्दसं वत्वम् । ह्रस्वनुड्भ्यां मतुबिति मतुप उदात्तत्वम् । बहुव्रीहौ पूर्वपदस्वरः ॥ ५ ॥

हे अग्ने ते त्वदर्थं यः पुमान् सिष्विदानः सिस्विदानः स्विद्यद्गात्रः सन् इध्मं त्वत्समिन्धनार्थं काष्ठभारं जभरत् । आहरति । यो वा त्वाया त्वत्कामनया मूर्धानं स्वमस्तकं ततपते काष्ठभारेण तापयति तस्य तादृशस्य पुंसः स्वतवान् । स्वतवान्धनवानिति तलवकार उक्तम् । धनवान् भुवः । भवसि । पायुः पलयितासि । सीमेनं विश्वस्मादघायतोऽघं पापमिच्छतः पुरुषादुरुष्य । रक्ष । जभरत् । हरतेर्लुङि चङि रूपम् । चङ्यन्यतरस्यामिति चङ् पुर्व्स्योदात्तत्वम् । सिस्विदानः । ञष्विदागात्रक्षरणे । कानचि रूपम् । संहितायामादेशप्रत्यययोरिति धातुसकारस्य षत्वम् । त्वाया । त्वामात्मन इच्छतीत्यर्थे क्यच् । प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति मपर्यन्तस्य त्वादेशः । दकारस्य छान्दसमात्वम् । क्यजन्ताद्धातोर्भावे अ प्रत्ययादित्यकार प्रत्ययः । सुपां सुलुगिति तृतीयाया आकारः । एकादेशस्वरः । भुवः । भवतेर्लेट्यडागमे रूपम् । भूसुवोस्तिङीति गुणप्रतिषेधः । आगमस्यानुदात्तत्वे धातुस्वरः । स्वतवाः पायुरित्यत्र संहितायां स्वतवान्पायौ । पा. ८-३-११ । इति नकारस्य रुत्वम् । अत्रानुनासिकः पुर्वस्य तु वेत्याकारोऽनुनासिकः । रेफस्य विसर्जनीयः । कुप्वोः कः पौ चेतिः प इत्यादेशः । अघायतः । अघमात्मन इच्छतीत्यर्थे सुपः क्यच् । अश्वाघस्यादित्यात्वम् । तदन्ताच्छतृप्रत्ययः । शतरनुम इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । उरुष्य । उरुशब्दः कण्ड्वादिः । लोटि रूपम् । निघातः ॥ ६ ॥

हे अग्ने यः पुमानन्नियतेऽन्नमिच्छते ते त्य्भ्यं हविर्लक्शणं पुरोडाशादिकमन्नं भरात् दातुं बिभृयात् । चिचिति चार्थे । यश्च मन्द्रं मदकरं सोमं निशिशत् नितरां प्रयच्छति । यश्चातिथिमतिथिवत्पूज्यं त्वामुदीरत् उत्तरवेद्यां प्रणयति । आ अपि च यश्च देवयुर्देवं त्वां कामयमानो दुरोणे स्वकीये ग्रुह इनधते त्वां समिद्भिः समिन्धते तस्मिन्नेतस्मिन्पुरुषे रयिः पुत्रो ध्रुव आस्तिक्यबुद्ध्या वैदिके मार्गे निश्चलोऽस्तु । तथा दास्वानौदार्योपेतश्चास्तु । भरात् । डुभृञ् धारणपोषनयोरित्यस्य लेट्याडागमे रूपम् । यद्वृत्तयोगादनिघातः । अन्नियते । अन्नमात्मन इच्छते । क्यच् । क्चचि चेतित्वम् । ह्रस्वश्छान्दसः । निशिषत् । शासु अनुशिष्टौ । लुङि सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्चेति ज्लेरङादेशः । शास इदङ् हलोरितीत्वम् । उदीरत् । ईर गतौ । लेटि व्यत्ययेन परस्मै पदम् । अडागमः । आगमस्यानुदात्तत्वे धातुस्वरः । तिङि चोदात्तवतीति गतेर्निघातः । इनधते । ञ इन्धी दीप्तौ । लटि व्यत्ययेन शप् । रुधादित्वात् श्नम् । श्नान्नलोप इति धातुनकारलोपः क्ङित्परत्वाभावात् श्नसोरल्लोपाभावः । यद्वृत्तयोगादनिघातः । श्नमः स्वरः । दास्वान् । दासृ दाने । सम्पदादिलक्षणो भावे क्विप् । तदस्यास्तीति मतुप् । मादुपधाया इति वत्वम् । प्रत्ययस्य पित्त्वादनुदात्तत्वे धातुस्वरः ॥ ७ ॥

हे अग्ने यः पुमान् दोषा दोषायां रात्रौ त्वां प्रशंसात् संस्तुयात् । यश्चोषसि प्रातः काले त्वां प्रशंसेत् । हविष्मान् संभृतहविष्को यो वा यजमानस्त्वा त्वां प्रियं हविर्भिः प्रीतं कृणवते । कुर्यात् । आ अथ दाश्वांसं हविर्दत्तवन्तं तं तादृशं यजमानं स्वे दमे स्वकीये गृहे हेम्यावान् सुवर्णनिर्मितकक्ष्यावानश्वो न आश्व इव सञ्चरंस्त्वमंहसः पापरूपाद्दारिद्र्यात्पीपरः । पारं नय । तस्मै यजमानाय बहु धनं प्रयच्छेत्यर्थः । दोषा । सप्तम्या आकारः । प्रशंसात् । शन्सु स्तुतौ । लेट्याडागमे रूपम् । कृणवते । कृवि हिंसाकरणयोरित्यस्य लेटि धिन्विकृण्व्योरच्छेत्युप्रत्ययः । लेटोऽडाटावित्यडागमः । यद्वृत्तयोगादनिघातः । प्रत्ययस्वरः । हेम्यावान् । हेमार्हति । छन्दसि चेति यः । पीपशः । पॄ पालनपूरणयोरित्यस्य ण्यन्तस्य लुङि चङि रूपम् । निघातः ॥ ८ ॥

हे अग्ने यो यजमानोऽमृताय मरणधर्मरहिताय तुभ्यं दाशत् हवींषि प्रयच्छेत् । यतस्रुक् संयतस्रुक् यश्च यजमानस्त्वे त्वयि दुवः परिचर्यां कृणवते करोति शशमानः स्तोत्रं कुर्वाणः स यजमानो राया धनेन न वि योषत् । न पृघग्भवेत् । सदा धनयुक्तो भवेदित्यर्थः । अघायोः पापमिच्छतो हिंसकस्य सम्बन्ध्यंह आहननं पापमेनं यजमानं न परि वरत् । न परिवृणुयात् । न स्पृशेदित्यर्थः । दाशत् । दाशृ दाने । लेट्यडागमे रूपम् । त्वे । सुपां सुलुगिति सप्तम्याः शे इत्यादेशः । कृणवते । यद्वृत्तयोगादनिघातः । योषत् । यु मिश्रने । लेटि सिब्बहुलमिति सिप् । अडागमः । निघातः । वरत् वृञ् वरणे । लेटि रूपं ॥ ९ ॥

हे अग्ने रराणो रममाणो देवो दीप्यमानस्त्वं यस्य मर्त्यस्य मनुष्यस्य संबन्धि सुधितं त्वदर्थं सुष्थु निहितमध्वरमनुपहतं हविर्लक्षणमन्नं जुजोषः सेवेथा हे यविष्ठ युवतम सा होत्रा स होता यजमानः प्रीतेदसत् । प्रीत एव भवेत् । असाम तस्य यजमानस्य सम्बन्धिनो भवेम यस्य विधतोऽग्निपरिचर्यां कुर्वतो यजमानस्य होत्रादयो वृधासो यज्ञस्य वर्धयितारो भवन्ति । जुजोषः । जुषी प्रीतिसेवनयोरित्यस्य बहुलं छन्दसीति श्लुः । अडागमः । अभ्यस्तस्वरः । सुधितम् । दधातेर्निष्ठायां सुधितवसुधितेति निपातनात् ध्यादेशः । गतिरनन्तर इति गतेः स्वरः । असाम । अस्तेर्लोट्याडुत्तमस्य पिच्चेत्याडागमः । उत्तमस्य पिद्वद्भावादनुदात्तत्वे धातुस्वरः । विधतः । विध विधाने । तुदादिः । शतुरनुम इति विभक्तेरुदात्तत्वं ॥ १० ॥

विद्वान् प्राणिनां पुण्यपापरूपाणि कर्माणि जानानः सोऽग्निश्चित्तिं ज्ञातव्यं पुण्यमचित्तिमनुपादेयत्वेनाचेतनीयं पापम् । यद्वा । चित्तिं ज्ञानमचित्तिमज्ञानं वि चिनवत् । विचिनोतु । पृथक्करोतु । तत्र दृष्टान्तः । पृष्ठेव । यथाश्वपालोऽश्वानां वीता कान्तानि वृजिना दुर्वहाणि च पृष्ठा पृय्श्थानि ज्ञेयोपादेयत्वेन पृथक्करोति तद्वत् । किञ्च मर्तान्पुण्यकृतोऽपुण्यकृतश्च मनुष्यान् पृथक्करोतु । हे देवाग्ने स्वपत्याय शोभनपुत्रोपेताय राये धनाय नोऽस्मान् कुरु । दितिं दातारं च रास्व । देहि । अदितिम् । पञ्चम्यर्थे द्वितीया । अदातुः सकाशादुरुष्य । रक्ष । चित्तिम् । चेती संज्ञाने । स्त्रियां क्तिन् । नित्त्वादाद्युदात्तः । चिनवत् । चिनोतेर्लेट्यडागमः । दितिम् । दाण् दाने । कर्तरि क्तिन् । रास्व । रा दाने । लोटि व्यत्ययेनात्मनेपदम् । चवायोगे प्रथमेति न निघातः ॥ ११ ॥

हे अग्ने आयोर्मनुष्यस्य दुर्यासु गृहेष्वदब्धाः केनाप्यरितस्कृता निधारयन्तो निवसन्तः कवयह् क्रान्तदृशो देवाः कविं मेधाविनं त्वां शशासुः; होता भवेति शशंसुः । अतः कारणादर्यो यज्ञस्य स्वामी त्वं दृश्यान्दर्शनीयानद्भुतानाश्चर्यरूपोपेतानिन्द्रादीनेतान्देवानेवैर्गमनशीलैः षड्भिः पादैः स्वतेजोभिः पश्येः । जानीयाः । दृश्यान् । दृशिर् प्रेक्षणे । ऋदुपधाच्चाक्लृपिचृतेः । पा. ३-१-११० । इति कर्मणि क्यप् । कित्त्वादगुणः । पित्त्वादनुदात्तत्वे धातुस्वरः ॥ १२ ॥

हे यविष्ठ युवतम घृष्टे दीप्तियुक्त । यद्वा । परेषां घर्षणशील हे अग्ने चर्षणिप्रा अपेक्षितप्रदानेन मनुष्याणां कामपुरकः सुप्रणीतिः सूष्ठूत्तरवेद्यां प्रनयनीयस्त्वं सुतसोमाय विधते तव परिचरणं कुर्वते शशमानाय त्वां स्तुवते वाघते यज्ञनिर्वाहकाय यजमानाय पृथु प्रभूतं चन्दर्माह्लादकारि रत्नमुत्तमं धनमवसे रक्षणाय भर । आहर । प्रयच्छेत्यर्थः । सुप्रणीतिः । णिञ् प्रापने । कर्मणि क्तिन् । तदौ च निति कृतीत्यनन्तरप्रशब्दस्योदात्तत्वम् । पृथु श्चन्द्रमित्यत्र सम्हितायां ह्रस्वाच्चन्द्रोत्तरपदे मन्त्र इति सुडागमः । श्चुत्वेन शकारः ॥ १३ ॥

हे अग्ने अध ह अथ खलु वयं त्वाया त्वत्कामनया षड्भिः पादैर्हस्तेभिर्हस्तैस्तनूभिरन्यैश्चावयवैश्च क्रुम यत् यस्मत्कारनात्कर्मसिद्ध्यर्थं त्वामुपपादयामस्तस्मास्तुध्यः सुकर्माण आशुषानाः कर्माणि व्याप्नुवन्तस्तेऽङ्गिरस ऋतं सत्यभूतं त्वां भुरिजोः । बिभृतः कर्मकरणसामर्थ्यं पदार्थान्वेति भुरिजौ चाहू । तयोरपसा मन्थनाख्येन कर्मणा येमुः । उद्यच्छन्ति । तत्र दृष्टान्तः । रथं न । यथा क्रन्तः कारवः शिल्पिनः क्रामन्तोऽध्वगा वा हस्तयोर्यथा रथमुद्यच्छन्ति तद्वत् । यद्वा । भुरिजोः । देवान्मनुष्यांश्च बिभृत इति भुरिजौ द्यावापृथिव्यौ । तयोर्मध्येऽपसा परिचरणकर्मणा सत्यभूतं तमग्निं येमुः । उद्यच्छन्ति । अध । सम्हितायां निपातस्य चेति दीर्घः । क्रन्तः । करोतेः शतरि बहुलं छन्दसीति विकरणस्य लुक् । प्रत्ययस्वरः । भुरिजोः । डुभृञ् धारन पोषनयोः । भृञ् उच्च । उ. २-७१ । इतीजिप्रत्ययः । धातोरुकारो रपरः । प्रत्ययस्वरः ॥ १४ ॥

वामदेवोऽन्यैः षड्भिरङ्गिरोभिः सह ब्रूते । अधापि च मातुरुषसः सकाशात्सप्त सप्तसंख्याका विप्राः प्राज्ञा वयं स्मः । प्रथमाः श्रेष्ठा वयं वेधसोऽग्नेः परिचारकान्नॄन् वेधसो विधातृन् रश्मीन् वा जायेमहि । वयं जनयामः । दिवो द्योतमानस्यादित्यस्य पुत्रा वयमङ्गिरसो भवेम । भूतिमन्तः स्याम । शुचन्तो दीप्यमाना वयं धनिनमुदकवन्तमद्रिं मेघं रुजेम । वर्षार्थं भिन्द्याम । यद्वा । धनिनं पणिनामकासुरापहृतगोधनयुक्तमद्रिं पर्वतं रुजेम । अङ्गिरसामादित्यपुत्रत्वमेवमाम्नायते । तस्य यद्रेतसः प्रथममुददीप्यत तदसावादित्योऽभवदित्युपक्रम्य येऽङ्गारा आसंस्तेऽङ्गिरसोऽभवन् । ऐ. ब्रा. ३-३४ । इति । जायेमहि । जनी प्रादुर्भावे । लिङि ज्ञाजनोर्जेति जादेशः । वेधसः । डुधाञ् धारणपोषणयोरित्यस्माद्विधाञो वेध च । उ. ४-२२४ । इत्यसि प्रत्ययः । धातोर्वेध इत्यादेशः । दिवस्पुत्रा इत्यत्र संहितायां षष्ठ्याः पतिपुत्रेति विसर्जनीयस्य सत्वम् । रुजेम । रुजो भङ्गे । अदादिः । लिञि रूपं ॥ १५ ॥

हे अग्ने अधापि च परासः श्रेष्ठाः प्रत्नासः पुराणा ऋतं सत्यभुतं यज्ञं यथा यथावदाशुषाणा अश्नुवाना नोऽस्माकं पितरोङ्गिरसः शुचिदीप्तं स्थानमयन् । अगच्छन् । तथा दीधितिं तेजश्चागच्छन् । किञ्च उक्थशास उक्थानां शस्त्रानां शंसितारः क्षाम क्शयकारणं तमः पापं वा भिन्दतो विनाशयन्तोऽङ्गिरसोऽरुणीररुणवर्णाः पणिभिरपहृता गा उषसो वा अप व्रन् । अपावृण्वन् । प्रकाशितवन्त इत्यर्थः । अयन् । इण् गतौ । लङीणो यण्णिति यण् । व्यत्ययेनाडागमः । दीधितिम् । दीधिङ् दीप्तिदेवनयोरित्यस्मात् क्तिनि ह्रस्वश्छान्दसः । नित्त्वादाद्युदात्तः । उक्थशासः । उक्थशब्द उपपदे शन्सु स्तुतावित्यस्मान्मन्त्रे श्वेतवहोक्थशस्पुरोडाशो ण्विन्निति ण्विन् नकारलोपश्च निपातनादेव । पदकाले ह्रस्वश्छान्दसः । अरुणीः । गौरादिङीषन्तः । एकादेशस्वरः । व्रन् । वृणोतेर्लुङि मन्त्रे घसेत्यादिना च्लेर्लुक् । निघातः ॥ १६ ॥

अग्रयण अग्नेन्द्रस्य हविषः सुकर्माण इति याज्या । सूत्रितं च । सुकर्माणः सुरुचो देवयन्तो विश्वे देवास आगत । आ. २-९ । इति ॥

सुकर्माणः सुष्ठ्वनुष्ठितयागादिकर्मानः सुरुचः शोभनदीप्तयो देवयन्तो देवान् कामयमाना देवा देवनशीलाः स्तोतारो जनिम स्वकीयं मानुषं जन्म धमन्तो यागादिलक्षनेन कर्माणा निर्मलीकुर्वन्तः । तत्र दृष्टान्तः । अयो न । यथा कर्मारा अयो भस्त्रेण धमन्ति तद्वत् । दादृशा अग्निं शुचन्तो हविर्भिर्दीपयन्त इन्द्रं ववृधन्तः सोमेन स्तुत्या वा वधयन्तोऽङ्गिरसः परिषदन्तः परितः सीदन्तः सन्त ऊर्वं महान्तं गव्यं गोसङ्घमग्मन् । प्राप्नुवन् । सुकर्माणः । सोर्मनसीत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । धमन्तः । ध्मा शब्दाग्नि संयोगयोः । शतरि पाघ्रादिना धमादेशः शपः पित्त्वादनुदात्तत्वे शतुर्लसार्वधातुकस्वरः । ववृधन्तः । वृधु वर्धने । व्यत्ययेन परस्मैपदम् । शतरि शपः श्लुः । गव्यम् । गवां समूह इत्यर्थे खलगोरथादिति यः । अग्मन् । गमेर्लुङि ज्लेर्लुकि रूपं ॥ १७ ॥

उग्र तेजस्विन्हे अग्ने देवानामङ्गिरसां सम्बन्धि यज्जनिम यं गोसङ्घमन्ति पर्वतस्य समीप आख्यत् । आ समन्तादिन्द्रोऽपश्यत् । तत्र दृष्टान्तः । यूथेव । यथा पश्वः पशूनां गवां यूथानि क्शुमत्यन्नवत्याढ्यगृहे वर्तमानानि पश्यन्ति जनास्तद्वत् । यद्वा । हे अग्ने तव परिचारकोङ्गिरोगणो देवानामिन्द्रादीनां यज्जनिम योऽयं जनोऽन्ति मदन्तिके पश्वः पणिभिरपहैतान्पशूनाख्यत् । समन्तात्पश्यति । तत्र दृष्टान्तः । यथा क्षुमति शब्दं कुर्वाणे गवां यूथा यूथे पशून्पत्यन्ति तद्वत् । मर्तानां चिन्मनुष्याणामुर्वशीरूरुभ्यामश्नुवानाः । उर्वभ्यश्नुत ऊरुभ्यामश्नुत इति यास्कः । नि. ५-१६ । प्रजा अकृप्रन् । ताभिरानीताभिर्गोभिः क्लृप्ताः समर्था अभवन् । चिदपि च अर्यः स्वामी लब्ध गोधन उपरस्योप्तस्य निषिक्तस्यापत्यस्य वृधे वर्धनाय समर्थो भवति । तत्यायोर्मनुष्यस्य भृत्यादेश्च पोशणे समर्थो भवति । यूथेव । शसः सप्तम्या वा डादेशः । क्शुमति । क्शुदित्यन्ननाम । यद्वा । टुक्षु शब्दे । भावे क्विप् । छान्दसस्तकारलोपः । तदस्यास्तीति मतुप् । ह्रस्रनुड्भ्यां मतुबिति मतुप उदात्तत्वम् । अख्यत् । ख्या प्रकथने । लुङि च्लेरस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ्गित्यङादेशः । आतो लोपः । जनिम । जनी प्रादुर्भावे । हृजनिभ्यामिमनिन्नितीमनिन्प्रत्ययः । नित्त्वादद्युदात्तः । अकृप्रन् । कृपू सामर्थ्ये । लङि बहुलं छन्दसीति विकरणस्य लुक् । रुडागमः ॥ १८ ॥

हे अग्ने ते तव परिचरणमकर्म । कुर्मः । तेन कर्मणा स्वपसः शोभनकर्माणोऽभूम । विभातीर्व्युच्छन्त्य उषस ऋतं तेजोऽवस्रन् । आच्छादयन्ति । धारयन्तीत्यर्थः । तथा ता उषसोऽनूनं संपूर्णं पुरुधा बहुधा सुश्चन्द्रं सुष्ठ्वह्लादकारिणं यद्वा सुहिरण्यमग्निं धारयन्ति । किञ्च देवस्य द्योतमानस्य तव चारु मनोहरं चक्षुस्तेजो मर्मृजतः परिचरन्तो वयं स्वपसोऽभूमेति पुर्वेणान्वयः । अकर्म । करोतेर्लङि बहुलं छन्दसीति विकरनस्य लुक् । मर्मृजतः । म्रुजूश् शुद्धौ । यङ् लुकि रुग्रिकौ च लुकीत्यभ्यासस्य रुगागमः । शतरि नाभ्यस्ताच्छतुरिति नुमभावः । अभ्यस्तस्वरः ॥ १९ ॥

वेधो विधातर्हे अग्ने कवये मेधाविने ते तुभ्यमेतैतान्युचथान्युक्थानि शस्त्राण्यवोचाम । त्वं ता तानि जुषस्व । सेवस्व । किञ्च त्वमुच्छोचस्व । उद्दीप्यस्व । नोऽस्मान्वस्यसोऽतिशयेन धनयुक्तान् कृणुहि । कुरु । तदेवोच्यते । पुरुवारपुरुभिर्बहुभिर्वरणिय महो रायो महद्धनं प्र यन्धि । अस्मभ्यं प्रयच्छ । अवोचाम । वच परिभाषणे । लुङि च्लेरङादेशः । पादादित्वादनिघातः । कृणुहि । कृवि हिंसाकरणयोरित्यस्य लोटि रूपम् । तिङ उत्तरत्वादनिघातः । वस्यसः । वसुमच्छब्दादीयसुनि विन्मतोर्लुगिति मतुपो लुकि टिलोपे च कृत ईकारलोपश्छान्दसः । यन्धि । यमेर्लोटि बहुलं छन्दसिति विकरनस्य लुक् । वा छन्दसीति हेर्विकल्पेन पित्त्वादङितश्चेति धिरादेशः ॥ २० ॥